Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

Pagkaraang payapain ni Rama si Lakshmana, anak ni Sumitra—na lubhang nagngangalit at nalulunod sa poot—ay nagsalita siya ng ganitong mga salita.

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

Kapag si Bharata—makapangyarihan sa pana at dakila sa karunungan—ay kusang dumating dito, ano pa ang kailangan sa pana, sa tabak, o maging sa kalasag?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

O Lakṣmaṇa, kahit nangako akong tuparin ang katotohanan ng ating ama, ano ang silbi sa akin ng kaharian kung ito’y makakamtan sa paninirang-puri—sa pagpatay kay Bharata na dumating dito?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

Ang yamang nagmumula sa kapahamakan ng mga kamag-anak o mga kaibigan ay hinding-hindi ko tatanggapin—gaya ng pagkaing hinaluan ng lason.

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

O Lakṣmaṇa, alang-alang sa inyo, ninanais ko ang dharma, ang kasaganaan, ang ligaya, at maging ang lupaing pamamahalaan; ito ang taimtim kong panunumpa sa iyo.

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

O Lakṣmaṇa, tatanggapin ko man ang paghahari, upang magkaisa at maging masaya ang aking mga kapatid; sa katotohanan ay nanunumpa ako, hawak ang aking sandata bilang saksi.

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

O maamong Lakṣmaṇa, ang daigdig na ito—napaliligiran ng karagatan—ay hindi mahirap makamtan para sa akin; ngunit hindi ko nanaisin, sa pamamagitan ng adharma, kahit ang paghahari ni Indra.

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

O tagapagtanggol ng dangal, kung may anumang kaligayahan para sa akin na wala si Bharata, wala ka, at wala rin si Śatrughna—nawa’y sunugin iyon ng apoy at maging abo.

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

O magiting, pinakamainam sa mga lalaki, iniisip kong dumating mula sa Ayodhyā si Bharata—mapagmahal sa mga kapatid at higit na mahal ko kaysa buhay—na inaalala ang dharma ng aming angkan. Nang marinig niyang ako’y ipinatapon, na may gusot na buhok at kasuotang balat ng punò, kasama si Jānakī at ikaw, O dakilang lalaki, ang kanyang puso’y nilamon ng pag-ibig at ang kanyang mga pandama’y nayanig sa dalamhati; kaya siya’y dumating upang makita ako. Hindi siya dumating para sa iba pang layunin.

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

“Inaakala kong si Bharata—mapagmahal sa mga kapatid at higit na mahal ko kaysa sa aking buhay, na nag-aalaala sa dharma ng angkan—ay nakabalik na sa Ayodhya. Nang marinig niyang ako’y ipinatapon, na may gusot na buhok at suot na balat ng punò, kasama si Janaki at ikaw, O pinakadakila sa mga lalaki, dumating siya rito. Ang kanyang puso’y sinakmal ng pag-ibig at ang kanyang mga pandama’y nalilito sa dalamhati; si Bharata’y naparito upang makita lamang ako, at hindi sa ibang layon.”

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

Ang kanyang puso’y sinakmal ng pag-ibig, at ang kanyang mga pandama’y nayayanig ng dalamhati; si Bharata’y tunay na naparito upang makita lamang ako—hindi siya dumating sa ibang layon.

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

Nagngangalit sa kanyang ina na si Kaikeyi, nagsasalita ng mabagsik at di-kaaya-ayang mga salita, at matapos payapain ang ating ama, ang maringal na Bharata’y dumating upang ialay sa akin ang kaharian.

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

Napapanahon na naisin ni Bharata na makita tayo; kahit sa isip man lamang, hindi siya gagawa ng anumang makasasama o makalulugod na laban sa atin.

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

Kailan nga ba gumawa si Bharata ng anumang di-kaaya-aya sa iyo? Anong ganitong takot ang taglay mo ngayon, kaya pinaghihinalaan mo si Bharata rito?

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

Huwag kang magsalita ng malupit o di-kaaya-ayang salita tungkol kay Bharata; sapagkat kung gagawin mo iyon, para bang sa akin mo rin ibinubuhos ang kapaitan.

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

Sa anumang kapahamakan, O Saumitri, paano magagawa ng mga anak na patayin ang kanilang ama? O paano papatayin ng isang kapatid ang kapatid niyang kasinghalaga ng sariling buhay?

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

Kung dahil sa kaharian kaya mo sinasambit ang mga salitang ito, kung gayon kapag nakita ko si Bharata ay sasabihin ko: ‘Ibigay sa iyo ang kaharian.’

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

O Lakshmana, kahit sabihin ko kay Bharata ang mga salitang iyon—“Ibigay mo sa kanya ang kaharian”—tiyak na sasagot siya: “Siyanga, mangyari nawa.”

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

Nang sa gayon ay masabihan ng kapatid na matatag sa dharma at laging nagmamalasakit sa kanyang kapakanan, si Lakshmana—napahiya—ay waring umurong at nagkubli sa sarili niyang mga sangkap.

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

Pagkarinig sa mga salitang iyon, si Lakshmana—nahihiya—ay sumagot: “Sa palagay ko, ang ating amang si Dasaratha mismo ang naparito, upang makita ka.”

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

Nang makita ni Raghava ang pagkapahiya ni Lakshmana, siya’y sumagot: “Sa palagay ko, ang makapangyarihang bisig na iyon ay naparito rito upang makita tayo.”

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

O kaya naman—tiyak kong gayon—iniisip niya ang ating paninirahan sa gubat at inaakalang sanay tayo sa ginhawa, kaya naparito siya upang akayin tayong pabalik sa tahanan.

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

Kung hindi man, O Rāghava—ang aking marangal at mapalad na ama ay kukunin si Vaidehī, na pinalaki sa lubos na ginhawa, at iaalis mula sa gubat upang ibalik.

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

O magiting na mandirigma, masdan—ang dalawang marikit na kabayong yaon ay nagniningning: may marangal na angkan, kaaya-aya, matulin, at kasingbilis ng hangin.

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

Naroon, sa unahan mismo ng hukbo, gumagalaw ang dambuhalang elepanteng yaon—matanda, ang pangalang Śatruñjaya, pag-aari ng aming marunong na ama.

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

Ngunit, O mahabang bisig, hindi ko nakikita ang maputing payong-hari ng aking ama, na iginagalang ng mga tao; kaya’t may pag-aalinlangan sa aking isipan.

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“Bumaba ka mula sa tuktok ng puno, Lakṣmaṇa, at gawin mo ang aking sinabi.” Ganito nagsalita ang matuwid na si Rāma kay Saumitrī.

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

Pagbaba ni Lakṣmaṇa, ang manlulupig sa digmaan, mula sa tuktok ng punong śāla, tumindig siya sa tabi ni Rāma na magkayuping ang mga palad.

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

Ayon din sa tagubilin ni Bharata—“Huwag magkaroon ng siksikan”—itinayo ng hukbo ang kanilang himpilan sa paligid ng bundok na iyon.

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

Ang hukbo ng Ikṣvāku—siksik sa mga elepante, kabayo, at mga karwahe—ay umabot nang mahigit isang yojana at kalahati, at pinaligiran ang gilid ng bundok at nagkampo sa tabi nito.

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

Sa Citrakūṭa, ang hukbong pinamunuan ni Bharata ay nagningning—inuuna ang dharma, itinatakwil ang pagmamataas, at pinangungunahan ng matuwid na pamumuno upang kamtin ang pagpapala ni Raghunandana (Rāma).