Sarga 67

Verse 1

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला।अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी।।।।

Sa Ayodhyā, na walang galak sa pag-iyak at siksik sa mga taong namamalat sa luha, ang gabing iyon ay waring walang katapusan na umusad at sa wakas ay lumipas.

Verse 2

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः।।।।

Nang lumipas na ang gabi at sumikat ang Araw, nagtipon ang mga dvija—mga Brahmin na tagapagganap ng mga ritwal ng paghirang sa hari—at nagtungo sa bulwagan ng kapulungan.

Verse 3

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।।।

Pagkaraan, sina Mārkaṇḍeya, Maudgalya, Vāmadeva, Kāśyapa, Kātyāyana, Gautama, at ang bantog na Jābāli—ang mga brahmin na ito, kasama ang mga ministro—ay lumapit kay Vasiṣṭha, ang pinakadakilang maharlikang purohita, at isa-isang nagpahayag ng kani-kanilang pananaw, nakaharap sa kanya.

Verse 4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।2.67.3।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।2.67.4।।

Pagkaraan, sina Mārkaṇḍeya, Maudgalya, Vāmadeva, Kāśyapa, Kātyāyana, Gautama, at ang bantog na Jābāli—ang mga brahmin na ito, kasama ang mga ministro—ay lumapit kay Vasiṣṭha, ang pinakadakilang maharlikang purohita, at isa-isang nagpahayag ng kani-kanilang pananaw, nakaharap sa kanya.

Verse 5

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे।।।।

Ang gabing lumipas ay naging pighati sa amin, na wari’y sandaang taon; sapagkat ang haring nilamon ng dalamhati sa anak ay pumanaw na at nagbalik sa limang sangkap.

Verse 6

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह।।।।

Ang dakilang hari ay pumanaw na at nagtungo sa langit; si Rāma ay sumilong sa gubat; at ang maningning na si Lakṣmaṇa ay sumama ring kasama ni Rāma.

Verse 7

उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ।पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने।।।।

Kapwa sina Bharata at Śatrughna, mga manlulupig ng kaaway, ay nasa lupain ng Kekaya—sa marikit na lungsod ng Rājagṛha, sa tahanan ng kanilang lolo sa ina.

Verse 8

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।।।।

Kaya ngayong araw na ito, magluklok nawa rito ng isang hari mula sa angkan ni Ikṣvāku; sapagkat ang aming kahariang walang hari ay tiyak na mauuwi sa kapahamakan.

Verse 9

नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा।।।।

Sa bayang walang hari, si Parjanya—ang dumadagundong na may koronang kidlat—ay hindi nagbubuhos ng makalangit na ulan sa lupa.

Verse 10

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे।।।।

Sa isang lupain na walang hari, ni isang dakot ng binhi ay hindi maihahasik nang wasto. Sa kahariang walang hari, maging ang anak o ang asawa ay hindi nananatili sa paggabay ng ama.

Verse 11

नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके।इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके।।।।

Kung walang hari, ang yaman ay hindi tunay na nananatili; ni ang asawa man ay hindi magiging ligtas. At may isa pang mabigat na panganib: saan mananatili ang katotohanan sa lupain na walang hari?

Verse 12

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।।।।

Sa isang lupain na walang hari, hindi nagtitipon ang mga tao sa kapulungan; ni, sa masayang kapanatagan, hindi sila nagtatayo ng maririkit na hardin at mga banal na gusali.

Verse 13

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः।।।।

Sa isang lupain na walang hari, ang mga dvija na nakatuon sa paghahandog—mga Brahmin na mapagpigil at matatag sa panata—ay hindi nagpapatuloy ng mga dakilang sattrá, ang mahahabang sesyon ng sakripisyo.

Verse 14

नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः।।।।

Sa isang lupain na walang hari, ang mayayamang Brahmin na nagtataguyod ng mga dakilang yajña ay hindi namamahagi ng nararapat na dakṣiṇā—mga handog at bayad—sa mga paring tagapagganap.

Verse 15

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः।उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः।।।।

Sa isang lupain na walang hari, hindi sumisigla ang mga pagdiriwang at mga pagtitipong-bayan na nagpapalago sa kaharian; ni hindi umuunlad ang maraming pangkat ng mga aktor at mananayaw.

Verse 16

नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः।।।।

Sa lupain na walang hari, ang mga nagsasakdal ay hindi nagtatamo ng tagumpay sa kanilang usapin; at ang mga tagapagsalaysay ay hindi nakapagpapasaya sa mga umiibig makinig sa mga salaysay.

Verse 17

नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः।सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः।।।।

Sa lupain na walang hari, ang mga dalagang pinalamutian ng ginto—kahit nagtitipon-tipon—ay hindi nagtutungo sa mga hardin sa dapithapon upang maglaro at magsaya.

Verse 18

नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः।नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः।।।।

Sa lupain na walang hari, ang mga lalaking naghahangad ng aliw ay hindi lumalabas kasama ang mga babae, sakay ng mabilis na sasakyan, patungo sa kagubatan upang maglibang.

Verse 19

नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः।शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः।।।।

Sa lupain na walang hari, kahit ang mayayamang nabubuhay sa pagsasaka at pag-aalaga ng baka ay hindi makakatulog nang panatag na nakabukas ang kanilang mga pintuan.

Verse 20

नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः।अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः।।।।

Sa lupain na walang hari, kahit ang mga elepanteng animnapung taong gulang, na ang kanilang mga pangil ay pinalamutian ng mga kampanilya, ay hindi gumagala sa mga maharlikang lansangan.

Verse 21

नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने।।।।

Sa lupain na walang hari, humihina ang walang-humpay na pagsasanay sa pana at sandata; hindi na maririnig ang matinis na lagitik ng bagting na tumatama sa panangga ng kamay habang tuluy-tuloy na pinapakawalan ang mga palaso.

Verse 22

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः।।।।

Sa lupain na walang hari, ang mga mangangalakal na naglalakbay nang malayo, kargado ng sari-saring kalakal, ay hindi makalalakad sa daan nang may katiwasayan.

Verse 23

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः।।।।

Sa lupain na walang hari, kahit ang mapagpigil na muni na karaniwang nag-iisang naglalakad, nilulubos ang pagninilay sa sarili, ay hindi makapangangala at hindi rin makasumpong ng tahanang pahingahan pagsapit ng dapithapon.

Verse 24

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते।नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि।।।।

Sa lupain na walang hari, hindi umiiral ang yoga-kṣema—ang ligtas na pag-iingat at mapayapang pagtatamasa ng tinatangkilik; at kung walang paghahari, ang hukbo man ay hindi makatatagal sa mga kaaway sa labanan.

Verse 25

नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः।।।।

Sa lupain na walang hari, kahit ang mga lalaking nagagalak at may mahuhusay na kabayo, nakasakay sa magagarang karwaheng pinalamutian, ay hindi biglang umaalis nang masigla; kumukupas ang tiwala ng bayan at ang siglang pangpista.

Verse 26

नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः।संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च।।।।

Sa lupang walang hari, ang mga taong bihasa sa mga śāstra ay hindi nananatiling payapa sa mga gubat at harding-ligaya, na nag-uusap at nagtatalo; pati ang karunungan ay nawawalan ng tiyak na kanlungan.

Verse 27

नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः।।।।

Sa lupang walang hari, kahit ang mga taong disiplinado at deboto ay hindi maayos na naghahanda ng mga kuwintas ng bulaklak, matatamis na handog, at mga dakṣiṇā para sa pagsamba sa mga diyos.

Verse 28

नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः।।।।

Sa lupang walang hari, kahit ang mga prinsipe na pinahiran ng sandal at agaru ay hindi nagliliwanag sa karangalan—gaya ng mga punongkahoy na hindi nagmumukhang tagsibol ang pamumukadkad.

Verse 29

यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्।अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्।।।।

Ang kahariang walang hari ay gaya ng mga ilog na walang tubig, gubat na walang damo, at mga baka na walang pastol—nawala ang mismong ikabubuhay at patnubay nito.

Verse 30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।

Ang watawat ang palatandaan kung saan nakikilala ang karwahe; ang usok ang tanda kung saan nakikilala ang apoy. Gayon din, ang hari ang sagisag na nagpakilala sa amin—at ang haring yaon ay lumisan na mula rito tungo sa daigdig ng mga diyos.

Verse 30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।

Ang watawat ang palatandaan kung saan nakikilala ang karwahe; ang usok ang tanda kung saan nakikilala ang apoy. Gayon din, ang hari ang sagisag na nagpakilala sa amin—at ang haring yaon ay lumisan na mula rito tungo sa daigdig ng mga diyos.

Verse 31

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्।।।।

Sa isang lupain na walang hari, walang tunay na nagiging sariling-ari ninuman; ang mga tao, na gaya ng mga isda, ay walang humpay na naglalapa sa isa’t isa.

Verse 32

ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः।।।।

Maging yaong mga lumalabag sa hangganan ng moralidad—mga walang pananampalataya na pinutol ang lahat ng pag-aalinlangan—sila man ay naiaakay sa wastong asal kapag dinidiinan ng parusa ng hari.

Verse 33

यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः।।।।

Kung paanong ang paningin ay laging gumaganap para sa katawan, gayon din ang hari ang pinagmumulan at tagapagtaguyod ng katotohanan at dharma ng kaharian.

Verse 34

राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।।।।

Ang hari ang katotohanan at ang dharma; ang hari ang haligi ng mga mararangal na angkan. Ang hari rin ang ina at ama—ang hari ang gumagawa ng kapakanan ng mga tao.

Verse 35

यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः।।।।

Kaya, dahil sa kanyang dakilang asal at gawi, nahihigitan ng hari maging ang makapangyarihang si Yama, si Vaiśravaṇa (Kubera), si Śakra (Indra), at si Varuṇa.

Verse 36

अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन।राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी।।।।

Ay, kung wala ang hari sa daigdig upang magbukod ng mabuti at masama, ang sanlibutan ay magiging parang dilim, at wala sanang anumang mauunawaan.

Verse 37

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः।।।।

Kahit nabubuhay pa ang dakilang hari, kaming lahat ay hindi kailanman lumabag sa iyong salita—gaya ng dagat na pagdating sa pampang ay hindi lumalampas sa hangganan nito.

Verse 38

स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्।कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च।।।।

Kaya, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, pagmasdan mo ang naganap—sapagkat ang kahariang walang hari ay nagiging parang gubat—at ikaw mismo ang magpahid ng banal na pagtatalaga rito sa mapagbigay na prinsipe, anak ng angkang Ikṣvāku, bilang aming hari.