Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
Isinasalaysay sa sargang ito ang mabilis na paglalakbay ni Rāma sa huling bahagi ng gabi, habang inaalala niya ang utos ni Daśaratha at itinuturing ang pagkatapon bilang sinasadyang panatang-dharma, hindi lamang pag-alis sa tahanan. Pagsapit ng bukang-liwayway, matapos sambahin ang mapalad na sandhyā sa umaga, narating niya at tinawid ang hanggahan ng Kosala, at narinig ang mga mamamayan na pumupuna sa pasyang bunga ng pagnanasa ni Daśaratha at sa paglabag ni Kaikeyī sa nararapat na asal; ang tinig ng bayan ay nagiging panlabas na pagsusuri sa moralidad ng sambahayan ng hari. Pagkaraan nito, inilalahad ang landas: tinawid ni Rāma ang banal na ilog Vedāśruti at nagpatuloy patimog tungo sa dako na iniuugnay kay Agastya. Matapos ang mahabang paglalakbay, tinawid niya ang malamig na Gomati, na may latian at mga bakang nanginginain sa pampang, at saka ang Syandikā na umaalingawngaw sa mga paboreal at mga sisne. Ipinakita ni Rāma kay Sītā ang malalawak na lupain na tradisyunal na inuugnay sa kaloob ni Manu kay Ikṣvāku, kaya’t ang heograpiya ng kaharian ay naiuugnay sa alaala ng dinastiya. Paulit-ulit niyang tinatawag ang kutsero na “sūta,” at sa matamis na tinig na tulad ng sisne (haṃsamattasvara) ay ipinahahayag ang pananabik na makabalik sa namumulaklak na kakahuyan ng Sarayū, at nagmumuni sa pangangaso bilang aliw ng kṣatriya at ng mga rājarsi—kaaya-aya ngunit hindi niya pangunahing hangarin—kaya’t naipapakita ang pagpipigil-sa-sarili sa gitna ng kulturang mandirigma.
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
Si Rāma rin, tigre sa mga tao, ay naglakbay ng malayong layo sa nalalabing oras ng gabi, laging inaalala ang utos ng kanyang ama.
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
Habang nagpapatuloy siya sa paglalakbay sa gayunding paraan, nagwakas ang mapalad na gabi. Matapos sambahin ang mapalad na sandhyā sa bukang-liwayway, pumasok siya sa hanggahang lupain ng kaharian.
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
Namamasdan niya ang mga nayon na ang mga hanggahan ay bagong araro, at ang mga gubat na namumulaklak. Pinakikinggan niya ang usapan ng mga taong naninirahan sa mga pamayanang nayon; at bagaman mabilis siyang naglakbay sa mahuhusay na kabayo, wari niya’y dahan-dahan ang pag-usad.
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
“Kapahi-pahiya si Haring Daśaratha, na napasailalim sa pagnanasa! Ay, ngayon ang malupit na Kaikeyī—makasalanan at kumakapit sa kasalanan—ay winasak ang lahat ng hangganan ng kagandahang-asal at tumatahak sa isang mabagsik na gawa: ipinapalayas niya ang anak ng hari—matuwid, dakilang marunong, mahabagin, at mapagpigil sa sarili—upang manirahan sa gubat.”
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
“Ay, ngayon ang walang-awang Kaikeyī—makasalanan at kumakapit sa kasalanan—ay winasak ang lahat ng hangganan ng kagandahang-asal at nag-aalab sa isang mabagsik na gawa.”
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
“Siya ang nagtataboy sa pagkatapon sa anak ng hari—ganyang tao: matuwid, lubhang marunong, mahabagin, at may pagpipigil sa mga pandama—ipinapadala upang manirahan sa gubat.”
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
“Paano nga ba ang mapalad na Sītā, ang anak ni Janaka, na laging sanay sa ginhawa—matitiis niya ang mga paghihirap?”
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
Ay, si Haring Daśaratha’y nawalan ng pag-ibig; ibig niyang iwan dito ang sariling minamahal na anak—ang walang bahid na si Rāma, mahal ng sambayanan.
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
Nang marinig ng magiting na panginoon ng Kosala ang mga salitang ito ng mga taong naninirahan sa mga nayon at pamayanan, siya’y lumampas sa mga hanggahan ng Kosala.
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
Pagkaraan, tinawid niya ang ilog na tinatawag na Vedaśruti, tagapagdala ng mapalad na mga tubig; at humayo siyang nakaharap sa pook na tinitirhan ni Agastya.
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
Pagkaraan ng mahabang paglalakbay, tinawid niya ang ilog na Gomati, na may malamig na tubig at mga latian na sagana sa mga baka, sa pook na doon ito dumadaloy patungo sa dagat.
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
At matapos tawirin ang Gomati, si Raghava, na sinasakyan ng mabilis na mga kabayo, ay tumawid sa ilog na Syandika, na umaalingawngaw sa huni ng mga pabo real at mga hamsa.
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
Ipinakita ni Rāma kay Vaidehī ang masaganang lupain—napaliligiran ng mga kaharian—na minsang ipinagkaloob ni Haring Manu kay Ikṣvāku noong unang panahon.
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
“Sūta—karwaheng tagapagmaneho,” iyon lamang ang paulit-ulit niyang itinawag sa kutsero; at ang maringal na pinakamainam sa mga lalaki, na ang tinig ay gaya ng lasing na gansa, ay nagsalita.
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
Kailan kaya ako muling makababalik at, kasama ang aking ina at ama, maglalagalag sa namumulaklak na gubat sa tabi ng Sarayū, sa pangangaso?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
Hindi ko labis na ninanais ang pangangaso sa gubat sa tabi ng Sarayū; gayunman, ang libangang ito’y walang kapantay na ligaya sa daigdig, na pinahahalagahan ng mga maharlikang rishi.
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
Sapagkat sa daigdig na ito, ang pangangaso sa gubat ay ginagawa ng mga maharlikang rishi bilang libangan, sa tamang panahon; ito’y hinahangad ng mga mamamanang may busog at kalauna’y tinularan din ng ibang tao.
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
Kaya ang prinsipe ng Ikṣvāku, sa matamis na tinig na kumausap sa kutsero, ay nagpatuloy sa landas na yaon, binibigkas ang mga salitang sumibol sa kanyang isipan.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.