Sarga 50

Verse 1

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।2.50.1।।

Matapos tawirin ang malawak at kaaya-ayang Kosala, ang marunong na nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa ay humarap sa Ayodhyā; nakatiklop ang mga kamay, sinabi niya ang mga salitang ito.

Verse 2

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च।।2.50.2।।

Nagpapaalam ako sa iyo, O Ayodhyā—pinakamainam sa mga lungsod, inaaruga ng angkan ng Kakutstha—at gayundin sa lahat ng mga diyos na nananahan sa iyo at nagbabantay sa iyo.

Verse 3

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः।।2.50.3।।

Kapag natapos ang aking paninirahan sa gubat at nabayaran ko na ang aking utang sa Panginoon ng daigdig—sa aking ama—muli kitang masisilayan, na kapiling ang aking ina at ama.

Verse 4

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्।।2.50.4।।

Pagkaraan, ang may matang mapulang tila tanso dahil sa luha—lugmok at ang mukha’y punô ng pagluha—iniangat niya ang kanang bisig at nagsalita sa nagkakatipong mga taga-lalawigan.

Verse 5

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः।चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये।।2.50.5।।

Ipinamalas ninyo sa akin ang nararapat na habag at kagandahang-loob. Ang pagpapatagal ng dalamhati ay kapintasan; humayo na kayo upang matupad ang inyong mga tungkulin.

Verse 6

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित्।।2.50.6।।

Pagkatapos nilang magbigay-galang sa dakilang-loob at umikot nang pradakshina, ang mga lalaki—matinding tumatangis—ay tumigil na nakatayo rito’t doon.

Verse 7

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः।अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे।।2.50.7।।

Habang sila’y patuloy na tumatangis, hindi pa rin nasisiyahan sa pananabik na masdan pa siya, si Rāghava’y nagpatuloy at lumampas sa abot ng kanilang paningin—gaya ng araw na naglalaho sa pagdating ng gabi.

Verse 8

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

Pagkaraan, ang tigre sa mga tao ay tumawid sakay ng karwahe sa lupain ng Kosala—masagana sa butil at yaman, tinitirhan ng mapagkawanggawa at mapalad na mga tao, walang takot sa alinmang panig, kaakit-akit sa mga dambana at mga haliging pangyajña, hitik sa mga hardin at punong-mangga, sagana sa mga imbakan ng tubig, siksik sa mga taong kontento at malulusog, dinadagsa ng mga kawan at mga nayon ng baka, karapat-dapat masdan ng mga hari, at umaalingawngaw sa pagbigkas ng Veda.

Verse 9

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

Pagkaraan, ang tigre sa mga tao ay tumawid sakay ng karwahe sa lupain ng Kosala—masagana sa butil at yaman, tinitirhan ng mapagkawanggawa at mapalad na mga tao, walang takot sa alinmang panig, kaakit-akit sa mga dambana at mga haliging pangyajña, hitik sa mga hardin at punong-mangga, sagana sa mga imbakan ng tubig, siksik sa mga taong kontento at malulusog, dinadagsa ng mga kawan at mga nayon ng baka, karapat-dapat masdan ng mga hari, at umaalingawngaw sa pagbigkas ng Veda.

Verse 10

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

Pagkaraan, sakay ng karwahe, tinawid ng tigre sa mga tao ang Kosala—sagana sa ani at yaman; mapalad at tinitirhan ng mga taong mapagkawanggawa; kaakit-akit at walang takot saanman; napapalamutian ng mga banal na dambana at mga haliging pangyajña; hitik sa mga hardin at punong-mangga at may mga imbakan ng tubig na ganap; punô ng mga taong kuntento at malusog, dinarayo ng mga kawan ng baka; karapat-dapat masdan ng mga hari, at umaalingawngaw sa pagbigkas ng Veda.

Verse 11

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्।राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः।।2.50.11।।

Naglakbay ang pinakamatatag sa gitna ng kahariang yaon—masaya at masagana, hitik sa maririkit na hardin—isang kahariang nararapat pagtamasa ng mga hari.

Verse 12

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्।ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्।।2.50.12।।

Pagkaraan, namasdan ni Rāghava ang banal na Gaṅgā—makalangit, dumadaloy sa tatlong daigdig, may mapagpalang tubig na walang lumot, iginagalang at dinadalaw ng mga rishi.

Verse 13

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम्।कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम्।।2.50.13।।

Ang mapalad na Gaṅgā—pinalamutian ng mariringal na mga āśrama na hindi kalayuan sa kanyang pampang—ay minsan ding dinadalaw ng masasayang apsarā, na naglalaro sa kanyang malinaw na mga lawa ng tubig.

Verse 14

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम्।नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम्।।2.50.14।।

Ang mapalad na Gaṅgā ay nagningning, pinalamutian ng mga deva, dānava, gandharva at kinnarā; at palaging dinadalaw at pinaglilingkuran ng mga asawa ng sari-saring gandharva, laging mapagpala at banal.

Verse 15

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम्।देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम्।।2.50.15।।

Punô ng daan-daang banal na pook-laruan at kaugnay ng daan-daang harding makalangit, dumadaloy sa himpapawid para sa kapakanan ng mga deva, siya’y bantog bilang Devapadminī—ang ilog ng mga lotus na pang-langit.

Verse 16

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्।क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्।।2.50.16।।

Ang bagsak ng kanyang tubig ay wari’y mabangis na halakhak; ang bula niya’y maliwanag na ngiting dalisay. Sa ilang dako’y tuwid ang agos na parang tirintas ng dalaga, at sa iba nama’y kumikislap, pinalalamutian ng mga ikot-ikot na alon.

Verse 17

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्।क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्।।2.50.17।।

Sa ilang bahagi’y malalim at payapa ang agos; sa iba nama’y ginugulo ng mabilis na daloy—dito’y umaalingawngaw na mabigat at maringal, at doon nama’y umuugong na nakapanghihilakbot.

Verse 18

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्।क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्।।2.50.18।।

Ang kanyang tubig ay nilulublob ng mga pulutong ng mga makalangit; at nagniningning siya sa mga dalisay na bughaw na lotus. Sa ilang dako’y may malalapad na pampang na buhanginan, at sa iba nama’y maningning at malinis na buhangin.

Verse 19

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्।सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्।।2.50.19।।

Umaalingawngaw siya sa huni ng mga gansa at mga tagak, at sa malamyos na tawag ng mga cakravāka; at paulit-ulit na nag-iingay ang kanyang mga pampang sa sigaw ng mga ibong pinupukaw ng paglalagablab ng damdamin.

Verse 20

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम्।क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम्।।2.50.20।।

Sa ilang dako, ang mga punong tumutubo sa pampang ay nagpaganda sa kanya na parang mga kuwintas na bulaklak; sa iba, natakpan siya ng namumulaklak na bughaw na lotus; at sa iba pa, siksik siya sa mga gubat ng lotus.

Verse 21

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्।नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्।।2.50.21।।

Sa ilang dako, lalo pa siyang pinalamutian ng mga kumpol ng kumuda at mga usbong na bahagyang nakabuka; sa iba naman, nabudburan ng polen ng sari-saring bulaklak, wari’y banayad na nalalasing.

Verse 22

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्।दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः।।2.50.22।।देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम्।

Wala na ang mga bunton ng dumi, at siya’y malinaw na parang walang bahid na hiyas; at ang mga gubat sa kahabaan ng kanyang pampang ay paulit-ulit na umuugong sa pag-ungol ng mahuhusay na elepanteng lasing sa rut—mga elepanteng-gubat at makapangyarihang mga elepanteng-tagapagbantay ng mga dako, karapat-dapat magdala sa mga diyos.

Verse 23

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

Nagmistula siyang isang marangal na ginang, maingat na pinalamutian ng pinakamainam na mga hiyas.

Verse 24

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

Ang kanyang mga pampang ay napaliligiran ng mga bunga, bulaklak, malalambot na usbong, mga palumpong at mga ibon; at ang kanyang tubig ay tinitirhan ng mga śiṃśumāra, mga buwaya, at mga ahas.

Verse 25

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

Dumating si Rāma, ang makapangyarihang-bisig, sa Śṛṅgiberapura, at sinalubong niya ang banal na Gaṅgā—reyna ng Karagatan—na umaalingawngaw sa huni ng mga tagak at krauñca; yaong makalangit, walang-dungis, tagapuksa ng kasalanan, na sinasabing bumukal mula sa mga paa ni Viṣṇu at, sa ningning ng angkan ni Sagara, bumuhos mula sa buhol-buhol na buhok ni Śaṅkara.

Verse 26

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

Dumating si Rāma, ang makapangyarihang-bisig, sa Śṛṅgiberapura, at sinalubong niya ang banal na Gaṅgā—reyna ng Karagatan—na umaalingawngaw sa huni ng mga tagak at krauñca; yaong makalangit, walang-dungis, tagapuksa ng kasalanan, na sinasabing bumukal mula sa mga paa ni Viṣṇu at, sa ningning ng angkan ni Sagara, bumuhos mula sa buhol-buhol na buhok ni Śaṅkara.

Verse 27

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः।सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे।।2.50.27।।

Nang mamasdan ng dakilang mandirigmang-karwahe ang Gaṅgā na magulo sa mga alon at paikot na agos, sinabi niya sa kutserong si Sumantra: “Dito tayo mananatili ngayong gabi.”

Verse 28

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्।सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे।।2.50.28।।

“O kutsero, hindi kalayuan sa ilog ay narito ang napakalaking punong iṅgudī, hitik sa maraming bulaklak at murang usbong; dito na tayo mananatili.”

Verse 29

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्।देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्।।2.50.29।।

“Masasaksihan natin ang pinakadakila sa mga ilog—mapalad at mapayapa—na ang tubig ay iginagalang ng mga deva, dānava, gandharva, gayundin ng mga hayop, tao, at mga ibon.”

Verse 30

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्।उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः।।2.50.30।।

Sumagot sina Lakṣmaṇa at Sumantra kay Rāghava, “Gayon na nga,” at saka nila inakay ang mga kabayo patungo sa punong iṅgudī.

Verse 31

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः।रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः।।2.50.31।।

Si Rāma, kagalakan ng angkan ng Ikṣvāku, ay lumapit sa marikit na punong iyon at bumaba mula sa karwahe, kasama ang kaniyang asawa at si Lakṣmaṇa.

Verse 32

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान्।वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः।।2.50.32।।

Bumaba rin si Sumantra, inalis ang pagkakakabit ng mahuhusay na kabayo, at tumayo sa tabi ni Rāma sa paanan ng puno, na nakatiklop ang mga palad sa paggalang.

Verse 33

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा।निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः।।2.50.33।।

Doon ay may haring nagngangalang Guha, kaibigang kasinghalaga ng sariling buhay ni Rāma; siya’y mula sa angkan ng Niṣāda, makapangyarihan at bantog bilang kanilang pinuno.

Verse 34

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्।वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः।।2.50.34।।

Nang marinig niyang dumating sa kaniyang nasasakupan si Rāma—ang tigre sa mga tao—si Guha, na napalilibutan ng matatandang tagapayo, mga ministro, at mga kamag-anak, ay lumabas upang salubungin Siya.

Verse 35

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम्।सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः।।2.50.35।।

Pagkaraan, nakita ni Rama, kasama si Saumitrī (Lakshmana), mula sa malayo ang pinuno ng mga Niṣāda na papalapit; at siya’y lumapit upang salubungin si Guha.

Verse 36

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्।यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते।।2.50.36।।ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम्।

Sa dalam ng dalam na dalamhati, niyakap ni Guha si Rāghava at nagsabi: “O Rama, ang pook na ito’y gaya rin ng Ayodhyā para sa iyo. Ano ang maipaglilingkod ko sa iyo? O makapangyarihang bisig, sino ang magkakamit ng biyayang tumanggap ng isang minamahal na panauhing tulad mo?”

Verse 37

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्।।2.50.37।।अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह।

Pagkatapos, nagdala siya ng iba’t ibang uri ng mararangal na pagkain; at agad niyang inihandog ang arghya, ang handog ng paggalang, at nagsalita ng ganito.

Verse 38

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही।।2.50.38।।वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः।

“Malugod kang tinatanggap, O makapangyarihang bisig! Ang buong lupain na ito ay sa iyo. Kami’y iyong mga lingkod; ikaw ang aming panginoon. Pamunuan mo nang matuwid ang kahariang ito para sa aming ikabubuti.”

Verse 39

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यंचेदमुपस्थितम्।।2.50.39।।शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते।

Narito ang pagkaing nginunguya at kinakain, ang maiinom at ang dinidilaan—lahat ay nakahanda; narito rin ang mariringal na higaan, at ang kumpay para sa inyong mga kabayo.

Verse 40

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

Nang gayon ang pagsasalita ni Guha, sumagot si Rāghava: “Sa lahat ng paraan ay pinarangalan at pinasaya mo kami—sa paglapit mo sa amin na naglalakad, at sa mapagmahal mong pagtingin at pag-aasikaso.”

Verse 41

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

Yakap-yakap niya si Guha sa malalakas at matipunong bisig, sinabi niya: “Mapalad akong makita ka, O Guha, na walang karamdaman kasama ng iyong mga kaanak. Mabuti ba ang kalagayan ng iyong kaharian, ng iyong mga kaibigan, at ng iyong yaman?”

Verse 42

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्।।दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः।अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च।।2.50.42।।

Yakap-yakap niya si Guha sa malalakas at matipunong bisig, sinabi niya: “Mapalad akong makita ka, O Guha, na walang karamdaman kasama ng iyong mga kaanak. Mabuti ba ang kalagayan ng iyong kaharian, ng iyong mga kaibigan, at ng iyong yaman?”

Verse 43

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम्।सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे।।2.50.43।।

“Anuman ang inihanda mo rito nang may pag-ibig—lahat ng iyon ay pinahihintulutan kong huwag mo nang ipagpatuloy; sapagkat hindi ako nararapat na tumanggap ng mga handog.”

Verse 44

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम्।विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्।।2.50.44।।

Kilalanin mo ako bilang nakatatag sa dharma—namumuhay na parang tapasvi, gumagala sa gubat, nakabihis ng damong kuśa, kasuotang balat ng punò, at balat ng usa, at nabubuhay sa mga bunga at ugat.

Verse 45

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्।एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः।।2.50.45।।

Ang hinihiling ko lamang ay pakain sa mga kabayo—wala nang iba pa. Kung ito lamang ang gawin mo rito, ituturing kong ako’y tunay na pinarangalan.

Verse 46

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे।एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः।।2.50.46।।

Ang mga kabayong ito’y minamahal ng aking ama, si Haring Daśaratha. Kapag ang mga kabayong ito’y maayos na naalagaan, mararamdaman kong ako’y nararapat na pinarangalan.

Verse 47

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्।गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति।।2.50.47।।

Pagkaraan, doon mismo ay nag-utos si Guha sa kanyang mga tauhan: “Madali—bigyan ang mga kabayo ng inumin at pakain.”

Verse 48

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम्।।2.50.48।।

Pagkatapos, suot ang pang-itaas na kasuotang balat ng punò, isinagawa niya ang panggabing sandhyā; at bilang kanyang pampalakas ay tubig lamang ang tinanggap niya—tubig na si Lakṣmaṇa mismo ang nagdala.

Verse 49

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः।।2.50.49।।

Nang siya’y nakahimlay sa lupa kasama ang kanyang maybahay, hinugasan ni Lakshmana ang kanyang mga paa; saka siya’y nagbalik at tumindig na sumisilong sa isang punò.

Verse 50

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्।अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः।।2.50.50।।

Si Guha man—may hawak na busog at laging mapagmatyag—ay nagbantay kay Rama, nakikipag-usap doon sa kutsero at kay Saumitri (Lakshmana).

Verse 51

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः।अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी।।2.50.51।।

Sa gayong pagkakahimlay ng marunong, bantog, at dakilang anak ni Dasharatha—sanay sa ginhawa at di pa nakaranas ng pighati—ang gabi’y lumipas, wari’y napakahaba.