Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

Nang marinig niyang pumanaw na ang kanyang ama at ang dalawang kapatid ay ipinatapon, si Bharata, naglalagablab sa dalamhati, ay nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

Ano pa ang silbi ng kahariang ito sa akin ngayon, na sinalanta ng kapahamakan at nilulunod ng dalamhati—ako na nawalan ng ama, at ng kapatid na naging gaya ng ama?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

Sa aking dalamhati, dinagdagan mo pa ang aking dalamhati—gaya ng paglalagay ng asin sa sugat—sa pagdala sa hari sa kalagayang parang bangkay at sa paggawa kay Rama na isang ermitanyong taga-gubat.

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

Dumating ka na parang gabing mapanira, upang wasakin ang angkang ito; hindi namalayan ng aking ama na sa pagyakap niya sa iyo, baga na nagliliyab ang kanyang niyakap.

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

Dahil sa iyo, O babaeng may masamang hangarin, naitulak sa kamatayan ang aking ama; sa kamangmangan ay inalis mo ang ligaya sa angkang ito, O dungis ng lahi.

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

Sapagkat nang mapasailalim siya sa iyong kapangyarihan, ang aking ama—ang bantog na haring si Dasharatha, tapat sa katotohanan—ay nag-alab sa matinding dalamhati at ngayo’y pumanaw na.

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

Bakit napahamak ang aking ama, ang dakilang hari na umiibig sa dharma? Sa anong dahilan ipinatapon si Rama—bakit nga ba siya nagtungo sa gubat?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

Si Kausalya at si Sumitra, na dinadaganan ng dalamhati sa kanilang mga anak, halos di na makayang mabuhay pa, yamang ikaw—na aking sariling ina—ang itinataas sa ibabaw nila.

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

At gayon pa man, si Rama—marangal at makatarungan, batid ang wastong pag-uugali sa mga nakatatanda—ay kumilos sa iyo nang walang kapintasan, gaya ng pakikitungo niya sa sarili niyang ina.

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

Gayundin, ang aking panganay na ina, si Kausalyā na malayong tumatanaw, na matatag na nakatindig sa dharma, ay kumilos sa iyo na wari’y ikaw ay sarili niyang kapatid na babae.

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

Matapos mong paalisin ang kaniyang anak—malinis sa pagpipigil sa sarili—na nakadamit ng balat ng punò at basahang damit upang manirahan sa gubat, paano, O makasalanang babae, na hindi ka nagdadalamhati sa pagsisisi?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

Yaong hindi kailanman tumingin sa kasamaan—matapang, may pagpipigil sa sarili, at bantog—ay pinalayas, nakasuot ng damit ng mga nag-aayuno. Anong dahilan, kung gayon, ang sinasabi mong nakikita mo rito?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

Dahil sa iyong kasakiman, wari ko’y hindi mo nauunawaan ang aking debosyon kay Rāghava; sapagkat sa paghahangad ng kaharian, dinala mo ang malaking kapahamakan na ito.

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

Kung hindi ko makikita sina Rāma at Lakṣmaṇa—mga tigre sa hanay ng tao—sa anong lakas o kapangyarihan ako mangangahas na pangalagaan ang kahariang ito?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

Ang matuwid na dakilang hari, bagaman makapangyarihan, ay laging sumasandig sa makapangyarihang si Rāma—gaya ng Bundok Meru na sumasandig sa gubat na nakapaligid sa Meru.

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

Paano ko madadala ang bigat na ito, na angkop lamang sa dakilang torong sanay sa pamatok? Ako’y gaya ng batang torong di pa napapasanay; pagharap sa mabigat na pamatok, sa anong lakas ko ito mabubuhat?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

O kahit magkamit man ako ng lakas sa pamamagitan ng mga pakana ng pamamahala o ng kapangyarihan ng isip, hindi ko hahayaang matamo mo—ikaw na sakim sa iyong anak—ang ninanais mong wakas.

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

Kung hindi lamang si Rāma na laging tumitingin sa iyo bilang isang ina, wala sana akong pag-aalinlangang iwan ka—ikaw na matatag sa makasalanang pasiya.

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

O babae na ang paningin ay nakatuon sa kasalanan, naligaw mula sa marangal na asal—paano sumibol sa iyo ang ganitong pag-iisip, na nagdadala ng kahihiyan sa aming mga ninuno?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

Sa angkang ito, ayon sa sinaunang kaugalian, ang panganay ang siyang itinatanghal at pinapahiran upang maghari; ang ibang mga kapatid ay nananatiling may pagpipigil at tapat na kumikilos na may paggalang sa kanya.

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

O malupit na ikaw, wari ko’y ni hindi mo iginagalang ang rajadharma, ni nauunawaan ang walang kupas na landas at bunga ng wastong asal ng isang hari.

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

Sa palagiang gawi ng mga hari, ang panganay ay laging pinapahiran at itinatanghal upang maghari. Ito’y tuntuning pantay para sa mga hari sa pangkalahatan, at lalo na sa angkan ng Ikshvaku.

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

Sa mga haring yaon na ang tanging sandigan at tanggulan ay dharma, at ang kanilang ningning ay nasa kaugalian ng angkan—ngayon, sa pagtanggap sa iyo, ang mapagmalaking katatagan ng tradisyong iyon ay nabaligtad.

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

Sa iyong sariling angkan man, ang mga haring nauna sa iyo ay tunay na dakila at marangal. Paano nga ba sumibol sa iyo ang kahiyahiyang pagkalitong ito ng isip?

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

Ngunit hindi ko tutuparin ang iyong pita, O babaeng nagpasya sa kasalanan. Sa iyo nagsimula ang kapahamakan—na pumapatay sa aking buhay.

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

Kaya ngayon, upang hadlangan ka at bigyan ka ng di-kaluguran, ibabalik ko mula sa gubat ang aking kapatid na walang dungis, minamahal ng kanyang mga tao.

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

Kapag naibalik ko na si Rama, ang may nagniningning na karangalan, mamumuhay akong naglilingkod sa kanya, na may matatag at payapang kalooban sa loob.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

Pagkasabi nito, ang dakilang Bharata—tinutusok siya ng masasakit na pangungusap—bagaman nilalamon ng dalamhati, muling umungal, na parang leon sa yungib ng bundok.