Sarga 14

Verse 1

पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।

Nang makita ng masamang babae ang haring Ikṣvāku na bumagsak sa lupa, nawalan ng malay at namimilipit sa pighati para sa anak, sinabi niya ang mga salitang ito.

Verse 2

पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।

Ano ito—parang nakagawa ka ng kasalanan? Nang marinig mo ang aking tugon sa biyayang ipinangako mo, bakit nakahandusay kang lugmok sa lupa? Nararapat sa iyo ang tumindig nang matatag sa iyong maharlikang kalagayan.

Verse 3

आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।

Sinasabi ng mga nakaaalam ng dharma na ang katotohanan ang pinakamataas na dharma; at sa pag-asa sa katotohanan, itinuro ko rin sa iyo ang iyong tungkulin.

Verse 4

संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

O hari, ang panginoon ng lupa na si Śaibya—sa pagtupad sa kanyang pangako—ay inialay ang sarili niyang katawan sa lawin, at sa gayon ay nakamtan ang pinakamataas na kalagayan.

Verse 5

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।

Gayon din si Haring Alarka na maningning—nang isang brāhmaṇa na bihasa sa mga Veda ay humingi—ay hinugot ang sarili niyang mga mata at ibinigay, nang walang pag-aatubili.

Verse 6

सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।

Maging ang karagatan, panginoon ng mga ilog—bagaman payak ang hangganan—dahil sa pagtalima sa katotohanan, sa takdang oras ay hindi lumalampas sa sariling pampang.

Verse 7

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।

Ang Katotohanan—sa iisang salita—ay Brahman; sa katotohanan nakatatag ang dharma. Ang katotohanan mismo ang di-nasisirang Veda; at sa katotohanan lamang naaabot ang kataas-taasang kalagayan.

Verse 8

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।

Kung ang iyong isip ay tunay na nakapirmi sa dharma, sundin mo ang katotohanan; nawa’y maganap ang biyayang ipinagkaloob sa akin—sapagkat ikaw nga ang tagapagkaloob ng mga biyaya, O pinakamainam sa mga tao.

Verse 9

धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।

Para sa kapakanan ng dharma sa bagay na ito—at sa aking pag-uudyok—ipapatapon mo sa pagkatapon ang iyong anak na si Rama. Tunay, tatlong ulit kitang sinasabi ito.

Verse 10

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।

O marangal na ginoo, kung hindi mo tutuparin ang kasunduang ito para sa akin, kung gayon—sa harap mismo ng iyong mga mata, na iniwan—tatalikdan ko ang aking buhay sa iyong piling.

Verse 11

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।

Sa gayong pag-uudyok ni Kaikeyī, na walang pag-aalinlangan, ang hari’y hindi nakawala sa tali ng kanyang pangako—gaya ni Bali na nabigkis sa silo na inihanda ni Indra.

Verse 12

उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।

Nabagabag ang kaniyang puso at namutla ang mukha; gaya ng hayop na nakayuko sa pamatok na nanginginig sa pagitan ng pamatok at mga gulong, siya’y nayanig at nawalan ng tatag.

Verse 13

विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

Sa mga matang nalulunod sa pagkahilo, wari’y hindi na nakakakita, ang hari—na halos di makapanindig sa hirap ngunit pinatatag ng lakas-loob—ay nagsalita kay Kaikeyī ng ganito.

Verse 14

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।

O masamang babae—ang kamay mong minsang hinawakan ko sa harap ng banal na apoy, sa pagsaksi ng mga mantra—yaon ay itinatakwil ko ngayon; itinatakwil ko rin ikaw at ang anak mong isinilang sa akin, kasama mo.

Verse 15

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।

O reyna, lumipas na ang gabi at papalapit ang pagsikat ng araw. Tiyak na mamadaliin ako ng mga nakatatanda at mga guro upang magtungo sa pagtatalaga.

Verse 16

रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।

Sa mismong mga handog at paghahandang inihanda para sa paghirang kay Rāma, si Rāma ang maggaganap para sa akin—kapag ako’y pumanaw na—ng ritwal na pag-aalay ng tubig para sa yumao.

Verse 17

त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।

O babaeng masama ang asal—kung hahadlangan mo ang pagluklok kay Rāma, ikaw at ang iyong anak ay hindi dapat magsagawa para sa akin ng mga ritong handog-tubig pagkamatay ko.

Verse 18

न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।

Yamang minsan ko nang nakita ang mga tao na lubhang masaya noon, hindi ko na kayang makita silang muli—walang sigla, walang galak, at nakayuko ang mga mukha.

Verse 19

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।

Habang ang dakilang hari ay nagsasalita sa kanya nang gayon, ang banal na gabi—nagniningning sa buwan at mga bituin—ay lumipas at sumapit ang bukang-liwayway.

Verse 20

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।

Pagkaraan, si Kaikeyī—masama ang asal, bihasa sa pananalita, at nahihilo sa tindi ng galit—ay muling nagsalita sa hari ng mababagsik na salita.

Verse 21

किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।

O Hari, bakit ka nagsasalita, Mahal na Hari, ng mga salitang tila hapdi ng lason? Nararapat mong ipatawag dito ang iyong anak na si Rāma, na hindi tulad mo’y pinahihirapan ng dalamhati.

Verse 22

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।

Kapag naitatag mo na sa kaharian ang aking anak, at ginawa mong nananahan sa gubat si Rāma, at ako’y ginawa mong walang karibal—saka mo lamang masasabing natupad mo ang iyong tungkulin.

Verse 23

स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

Paulit-ulit na inudyukan niya, kaya ang hari—gaya ng marangal na kabayong tinamaan ng matalim na pang-udyok—ay nagsalita ng ganitong mga salita kay Kaikeyī.

Verse 24

धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

Ako’y nakagapos sa bigkis ng dharma, at naglaho ang aking malinaw na pag-iisip. Nais kong makita ang aking minamahal na panganay na si Rāma, ang matuwid at maka-dharma.

Verse 25

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

Nang magwakas ang gabi at sumikat ang araw—sa banal na pagsasanib ng mga bituin at sa itinakdang mapalad na muhūrta—si Vasiṣṭha, puspos ng mga kagandahang-asal at napalilibutan ng mga alagad, ay agad tinipon ang mga kagamitang pang-ritwal at pumasok sa pinakamainam na bahagi ng palasyo.

Verse 26

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।

Nang magwakas ang gabi at sumikat ang araw—sa banal na pagsasanib ng mga bituin at sa itinakdang mapalad na muhūrta—si Vasiṣṭha, puspos ng mga kagandahang-asal at napalilibutan ng mga alagad, ay agad tinipon ang mga kagamitang pang-ritwal at pumasok sa pinakamainam na bahagi ng palasyo.

Verse 27

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Nakita niya ang lungsod na ang mga daan ay winisikan at winalis, pinalamutian ng mariringal na watawat, nabudburan ng sari-saring bulaklak, at nagniningning sa mga kuwintas ng bulaklak ng bawat uri.

Verse 28

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Ito’y napuno ng nagagalak na mga tao, may mga pamilihang sagana sa paninda, umaapaw sa dakilang pagdiriwang—sabik para sa kapakanan ni Rāghava (Rāma).

Verse 29

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Sa bango ng insenso ng sandal at agaru na kumakalat sa lahat ng dako, nilampasan niya ang lungsod na yaon—na wari’y Amarāvatī ni Indra—at nagpatuloy pa.

Verse 30

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Natanaw niya ang pinakadakilang bahagi ng loob ng palasyo, punô ng maraming pangkat ng mga Brahmin; siksik sa mga taga-lungsod at taga-nayon, at lalo pang pinaganda ng mga Brahmin—mga kagalang-galang na dalawang-ulit na isinilang, matatandang pinuno ng kapulungan, ganap na bihasa sa mga ritwal ng yajña.

Verse 31

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।

Pagdating sa loob na silid, ang dakilang rishi na si Vasistha—lubhang nagagalak—ay lumusot sa karamihan at pumasok sa loob.

Verse 32

सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।

Nakita niya si Sumantra, ang magandang anyong ministro at sarathi, na lumalabas sa pintuan ng leon sa mga tao—si Dasaratha—ang minamahal na tagapayo.

Verse 33

तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।

Ang maningning na si Vasiṣṭha ay nagsalita sa bihasang anak ng sūta: “Ipahayag mo agad sa Hari na ako’y dumating dito.”

Verse 34

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Narito ang mga banga ng tubig ng Gaṅgā, at mga gintong sisidlang may tubig na dinala mula sa mga dagat. Dumating ang mapalad na luklukan na yari sa kahoy na udumbara para sa pag-aabhiseka. Narito ang lahat ng uri ng binhi, mga pabango, at sari-saring hiyas; pulot, yogurt, ghee, inihaw na butil, kuśa-damo, mga bulaklak, at gatas; walong maririkit na dalaga, at isang marangal na elepanteng nasa musth. Handa ang maringal na karwaheng may apat na kabayo, kasama ang tabak at dakilang busog; isang palankin na may mga tagapasan, at payong na tulad ng kabilugan ng buwan; dalawang puting pamaypay na buntot-yak, at gintong sisidlan sa pagwiwisik. Isang maputing toro na may umbok, nakagapos sa kuwintas na ginto; isang leon na may apat na malalaking pangil, at isang makapangyarihang kabayong pinakamainam. Naroon ang trono, balat ng tigre, at ang apoy ng yajña na sinindihan. Nagtitipon ang mga pangkat ng lahat ng uri ng tugtugin; mga kurtisan at mga babaeng maringal ang bihis; mga guro, mga brāhmaṇa, mga baka, at mga mapalad na hayop at ibon; ang pinakamahuhusay na taga-lungsod at taga-nayon, at mga mangangalakal ng mga guild kasama ang kanilang mga pangkat—sila at marami pang iba, na may matatamis na pananalita, ay nakatindig kasama ng mga hari, dinala rito para sa koronasyon ni Rāma.

Verse 35

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Isang mapalad na luklukang yari sa kahoy na udumbara ang dinala para sa pagpuputong; gayundin, tinipon ang lahat ng uri ng mga binhi, mga mababangong sangkap, at sari-saring mahahalagang hiyas.

Verse 36

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Nakahanda ang pulot, yogurt, ghee, pinasingaw na butil, damong kuśa, mga bulaklak, at gatas; at dinala rin ang walong maririkit na dalaga, kasama ang isang maringal na elepanteng nasa init ng pagkalalaki.

Verse 37

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Nakahanda ang maringal na karwaheng hinihila ng apat na kabayo; gayundin ang tabak at isang napakahusay na busog; inihanda rin ang palankin na may mga tagapasan, at isang payong na tila liwanag ng buwan.

Verse 38

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Naroon ang dalawang puting pamaypay na buntot-yak, at isang gintong sisidlang pandilig; at dinala rin ang maputlang bakang may umbok, na pinalamutian ng kuwintas na ginto.

Verse 39

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Naroon ang isang leon na may apat na dambuhalang pangil, at isang makapangyarihang kabayong pinakamainam ang lahi; naroon din ang trono, balat ng tigre, at ang banal na apoy na naglalagablab nang ganap.

Verse 40

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Naroon ang mga pangkat ng lahat ng uri ng mga musikero; naroon din ang mga kurtisan at mga babaeng maringal ang gayak. Naroon ang mga guro, ang mga Brahmana, ang mga baka, at ang mga mapalad na hayop at ibon na nagkatipon.

Verse 41

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Ang pinakamararangal na mamamayan at mga taga-nayon, at ang mga mangangalakal na kasama ang kanilang mga pangkat—sila at marami pang iba, na may matatamis na pananalita, ay dinadala; at kasama ng mga hari, sila’y nakatindig na nagkakatipon para sa pagpapakorona kay Rama.

Verse 42

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।

Magmadali ka, dakilang hari, upang sa pagsikat ng araw—at sa pagsasanib ng bituing Puṣya—matanggap ni Rama ang paghahari.

Verse 43

इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।

Nang marinig ang mga salitang ito ng dakilang-loob, si Sumantra, anak ng tagapaghatid ng karwahe, ay nagpupuri sa tigre sa mga hari at pumasok sa palasyo.

Verse 44

तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।

Ngunit ang mga bantay-pinto—mga tapat na nagmamalasakit sa minamahal ng hari—ay hindi napigilan ang matandang Sumantra, na nauna nang dumating at kinalulugdan ng hari.

Verse 45

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।

Lumapit siya sa hari; hindi niya nalaman ang kalagayang nasa loob ng hari, at nagsimulang pumuri sa kanya sa mga salitang lubhang nakalulugod.

Verse 46

तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।

Pagkaraan, si Sumantra na tagapagmaneho, sa tamang oras ay pumasok sa tirahan ng hari; tumindig siyang nakatiklop ang mga kamay at pinuri ang panginoon ng daigdig.

Verse 47

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।

Kung paanong ang makapangyarihang dagat ay nagagalak sa pagsikat ng araw, gayon din si Sumantra—likas na puspos ng kagalakan—ay natuwa sa kanyang puso.

Verse 48

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Sa oras ding ito, pinupuri ni Mātali si Indra—ang mananakop sa lahat ng mga Dānava; sa gayong paraan din, ako’y gumigising sa iyo.

Verse 49

वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Kung paanong ngayon ang mga Veda, kasama ang mga agham ng Vedāṅga, ay gumigising sa sariling-silang na makapangyarihang Brahmā, gayon din ay ginagising kita ng aking salita.

Verse 50

आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Kung paanong ang Araw, kasama ang Buwan, ay gumigising ngayon sa mapalad na Daigdig na tagapasan ng lahat ng nilalang, gayon din ay ginagising kita ng aking salita.

Verse 51

उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।

Bumangon ka agad, O dakilang hari, na pinalamutian ng mapagpalang mga ritwal ng pagdiriwang; magningning ka sa iyong anyo na parang Araw sa ibabaw ng Bundok Meru.

Verse 52

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।

O supling ni Kakutstha, nawa’y igawad sa iyo ang tagumpay nina Soma at Sūrya, ni Śiva at Vaiśravaṇa, at nina Varuṇa, Agni, at Indra.

Verse 53

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।

Lumipas na ang banal na gabi; natupad mo na ang dapat mong gawin hanggang sa sandaling ito.

Verse 54

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।

Magising ka sa iyong matibay na pasya, tigre sa mga hari, at gawin ang dapat na kasunod; ganap nang handa ang lahat para sa paghirang kay Rāma.

Verse 55

पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।

Na may magkakrus na palad sa paggalang, ang mga taga-lungsod at taga-nayon, pati ang mga mangangalakal, ay nakatindig na naghihintay; at naroon si Bhagavān Vasiṣṭha mismo, kasama ang mga brāhmaṇa.

Verse 56

क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।

O Hari, ipag-utos agad ang paghirang kay Rāghava; sapagkat gaya ng mga bakang walang tagapag-alaga at hukbong walang pinuno, nagkakagulo ang lahat.

Verse 57

क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।

Gaya ng gabing walang buwan at mga bakang walang toro, gayon din ang kahariang walang nakikitang hari—nawawalan ng ningning at lakas.

Verse 58

इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।

Nang marinig niya ang mga salitang iyon—makabuluhan at wari’y may banayad na pag-aliw—muling nabalot ng matinding dalamhati ang hari, panginoon ng lupa.

Verse 59

तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।

Pagkaraan, ang matuwid na hari—walang galak sa pag-alaala sa anak, at ang mga mata’y namumula sa pighati—tumingala at nagsalita sa kutsero: “Tunay, sa iyong mga salita’y muli mong tinutusok ang aking pinakaloob.”

Verse 60

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।

Nang marinig ni Sumantra ang mahabaging pananalita at makita ang haring lugmok, siya’y nag-anjali at bahagyang umurong mula roon.

Verse 61

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।

Nang ang panginoon ng lupa, sa labis na pagdadalamhati, ay hindi na makapagsalita para sa sarili, si Kaikeyi—dalubhasa sa payo—ang sumagot kay Sumantra.

Verse 62

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।

O Sumantra, ang hari—sabik at nag-uumapaw sa galak sa pag-asang maipapahid ang banal na paghirang kay Rama—ay nagbantay magdamag; pagod sa pagpupuyat, ngayo’y napasailalim na siya sa kapangyarihan ng antok.

Verse 63

तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।

Kaya, O kutsero, magtungo ka nang madali at dalhin dito ang marangal at tanyag na prinsipe na si Rama—pagpalain ka nawa; sa bagay na ito’y walang dapat pag-aatubili.

Verse 64

स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।

Sa puso niya’y naniwala siyang may darating na mapalad na pangyayari, kaya siya’y nagalak; at sa utos ng hari, siya’y lumisan agad na may tuwa at pagmamadali.

Verse 65

सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।

At si Sumantra, na minamadali niya, ay nagmuni-muni: “Tunay ngang si Rama—ang nakaaalam ng dharma—ay paririto para sa layon ng pag-aabhisheka, ang banal na paghirang.”

Verse 66

इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।

Sa gayong pasya, ang kutsero’y nabalot ng dakilang galak; at lumisan siya, sabik na masilayan si Raghava, ang makapangyarihang bisig.

Verse 67

सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।

Si Sumantra, mula sa mapalad na looban ng palasyo na wari’y malalim na lawa ng karagatan, ay lumabas at nakita sa unahan ang tarangkahang siksik sa mga tao.

Verse 68

ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।

Pagkaraan, bigla siyang nagmadaling lumapit sa unahan at narating ang tarangkahan; paglinga-linga niya, nakita niya ang mga hari at iba’t ibang mayayamang mamamayan na nauna nang dumating at nakatayo roon sa may pintuan.