Sarga 76

Verse 1

तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।

Nang makita si Bharata, anak ni Kaikeyī, na gayong sinusunog ng pighati, kinausap siya ng pantas na si Vasiṣṭha—pinakamahusay sa mga mapagpahayag at dalubhasa sa marangal na pananalita.

Verse 2

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।

Sapat na ang pagdadalamhati; pagpalain ka nawa, O marangal at dakilang prinsipe. Dumating na ang takdang oras—ganapin mo ang mga huling ritwal ng hari sa pinakamainam at nararapat na paraan.

Verse 3

वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।

Nang marinig ni Bharata ang mga salita ni Vasiṣṭha, nagbalik ang kaniyang pagpipigil at tibay ng loob; at bilang nakaaalam ng dharma, ipinagawa niya ang lahat ng ritwal na nararapat para sa yumao.

Verse 4

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

Iniahon ang haring Daśaratha mula sa sisidlang may langis na nag-iingat sa kaniya at inilapag sa lupa; ang kaniyang mukha, mapusyaw na dilaw, ay wari’y natutulog. Pagkaraan, inihiga siya sa maringal na higaan na pinalamutian ng sari-saring hiyas; at ang kaniyang anak, lubhang nagdadalamhati, ay tumangis at nanaghoy.

Verse 5

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

Matapos maghandog ng libasyon ng tubig kasama si Bharata, ang mga asawa ng hari—kasama ang mga ministro at mga pari—ay muling pumasok sa lungsod, ang kanilang mga mata’y naliligo sa luha; at sa loob ng sampung araw ay ginugol nila ang pagluluksa sa dalamhati, nakahandusay sa lupa.

Verse 6

किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।

O Hari, anong pasiya ang iyong pinagtibay habang ako’y wala at hindi pa nakababalik—na ipinatapon mo si Rāma na matuwid at nakaaalam ng dharma, at pati si Lakṣmaṇa na makapangyarihan?

Verse 7

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।

O dakilang hari, saan ka nagtungo, iniwan ang bayang ito sa dalamhati—na ulila kay Rāma, ang leon sa mga tao, na ang mga gawa’y di kailanman nadungisan ng hirap?

Verse 8

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।

O hari, mahal na ama—ngayong ikaw ay pumanaw at si Rāma’y sumilong sa gubat, sino sa lungsod na ito ang magtataguyod ng kagalingan at katiwasayan?

Verse 9

विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।

O hari, ang daigdig na naulila sa iyo’y di na nagniningning, gaya ng isang balo; at ang lungsod na ito’y wari ko’y gabing inagawan ng buwan.

Verse 10

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।

Habang si Bharata ay gayon pa ring humahagulgol, bagsak ang loob, muling nagsalita sa kanya ang dakilang pantas na si Vasiṣṭha.

Verse 11

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।

O makapangyarihang bisig na prinsipe, ang mga tungkuling panglibing na dapat isagawa para sa panginoon ng mga tao ay gawin nang buong pag-iingat, walang pagkabalisa at walang pag-aatubili.

Verse 12

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।

Sumang-ayon si Bharata, “Gayon na nga,” at pinarangalan ang tagubilin ni Vasiṣṭha; saka niya minadali sa lahat ng paraan ang mga pari, mga purohita, at mga guro.

Verse 13

ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।

Ang mga sagradong apoy ng hari, na inilabas mula sa dambana ng apoy, ay dinala at inayos nang ayon sa batas ng ritwal ng mga ṛtvij at ng mga tagapaglingkod sa yajña.

Verse 14

शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।

Pagkaraan, iniahon ng mga tagapaglingkod ang hari—wala nang malay—sa isang andas; at sa pusong lugmok, lalamunang sinasakal ng luha, siya’y kanilang dinala.

Verse 15

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।

Nangunguna sa katawan ng hari, ang mga tao’y naglakad, ikinakalat sa daan ang ginto at makinang na palamuti, at mga kasuotang sari-sari.

Verse 16

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

Ang iba nama’y nagdala ng sandalwood, agaru, mababangong dagta, at mga kahoy na sarala, padmaka, at deodāra, at ikinakalat ang mga ito roon. Pagdating sa pook na iyon na may iba pang sari-saring pabango, inilagay ng mga pari ang katawan ng hari sa gitna ng punso ng pagsusunugan.

Verse 17

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

Pagkatapos maghandog ng mga alay sa banal na apoy, binigkas ng kaniyang mga pari ang mga itinakdang mantra; at doon, ang mga mang-aawit ng Sāma Veda ay umawit ng mga himno ayon sa śāstra.

Verse 18

तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।

Pagkatapos maghandog ng mga alay sa banal na apoy, binigkas ng kaniyang mga pari ang mga itinakdang mantra; at doon, ang mga mang-aawit ng Sāma Veda ay umawit ng mga himno ayon sa śāstra.

Verse 19

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।

Pagkaraan, ang mga kababaihan ng hari—na inayos ayon sa kanilang antas—ay lumabas mula sa lungsod patungo roon, napalilibutan ng matatandang tagapaglingkod; ang ilan ay nasa mga palankin at ang iba nama’y nasa mga sasakyan.

Verse 20

प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।

Pagkatapos, ang mga pari at ang mga babae—na nagliliyab sa dalamhati at pinangungunahan ni Kausalyā—ay umikot sa nag-aapoy na punerarya ng hari sa kabaligtarang direksiyon.

Verse 21

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।

Noong sandaling iyon, narinig doon ang panaghoy ng mga babae—libu-libong nagdurusang tinig na humihiyaw nang kaawa-awa—na wari’y matatalim na sigaw ng mga babaeng ibong krauñca.

Verse 22

ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।

Pagkaraan, ang mga mararangal na babae, umiiyak at walang magawa, paulit-ulit na nananaghoy, ay bumaba mula sa kanilang mga sasakyan at tumuntong sa pampang ng Sarayū.

Verse 23

कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।

Matapos maghandog ng libasyon ng tubig kasama si Bharata, ang mga asawa ng hari—kasama ang mga ministro at mga pari—ay muling pumasok sa lungsod, ang kanilang mga mata’y naliligo sa luha; at sa loob ng sampung araw ay ginugol nila ang pagluluksa sa dalamhati, nakahandusay sa lupa.