Sarga 71

Verse 1

 स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

“Ang maningning na Rāghava ay lumisan mula sa Rājagṛha na nakaharap sa silangan. Pagkakita niya sa ilog na Sudāmā, tinawid niya iyon; at tinawid din niya ang malawak na Hlādinī, at ang maringal na Śatadrū na may mga alon at umaagos pakanluran.”

Verse 2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

Silanganing humarap, lumisan si Rāghava mula sa Rājagṛha; ang maningning at maringal na prinsipe’y nakita ang ilog na Sudāmā at ito’y tinawid. Pagkaraan, tinawid ng ligaya ng angkan ng Ikṣvāku ang Hlādinī, at saka ang Śatadrū—malawak, may mga alon, at umaagos pakanluran.

Verse 3

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

Si Bharata—tapat sa kanyang panata, dalisay ang loob at marangal—ay tumawid sa ilog sa Ailādhāna at narating ang lupain na tinatawag na Aparaparpaṭa. Pagkatawid sa bundok na pinagmumulan ng ilog Śilāvahā, nagpatuloy siya sa hilagang-silangan patungong Śalyakarṣaṇa, minamasdan ang agos ng Śilāvahā; at nang malampasan ang malalaking kabundukan, tumungo siya sa gubat na tinatawag na Caitraratha.

Verse 4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

Tinawid niya ang ilog sa Ailādhāna at narating ang lupain ng Apara-parpaṭa; saka tinawid ang ilog na bumubukal mula sa kabundukan, patungo sa hilagang-silangang Śalya-karṣaṇa. Tapat sa kanyang pangako, dalisay ang loob at maringal, minasdan niya ang agos ng Śilāvahā at lumampas sa malalaking bundok, patungo sa gubat na tinatawag na Caitraratha.

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।

Nakarating siya sa pagsasanib ng Sarasvatī at Gaṅgā; at pagdaan sa hilaga ng lupain ng Vīramatsya, pumasok siya sa gubat na Bhāruṇḍa.

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।

Tinawid niya ang mabilis na ilog na tinatawag na Kuliṅgā, kaaya-aya at napaliligiran ng mga burol; at nang marating ang Yamunā at matawid ito, noon niya pinapahinga ang hukbo.

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।

Pinalamig niya ang kanilang mga katawan at pinanariwa ang pagod na mga kabayo; doon sila naligo at uminom, at saka muling naglakbay, dala ang tubig.

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।

Pinalamig niya ang kanilang mga katawan at pinanariwa ang pagod na mga kabayo; doon sila naligo at uminom, at saka muling naglakbay, dala ang tubig.

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।

Mabilis na narating ni Bharata, supling ng angkan ni Raghu, ang bantog na lungsod ng Prāgvaṭa; at doon ay lumapit siya sa dakilang ilog na Bhāgīrathī, na mahirap tawirin sa tawiran na tinatawag na Aṃśudhāna.

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।

“Pagkatawid niya sa Gaṅgā sa Prāgvaṭa, narating niya ang Kuṭikōṣṭhikā. Pagkaraan, tinawid niya iyon kasama ang kaniyang hukbo, at dumating sa Dharmavardhana.”

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।

Sa paglalakbay sa katimugang bahagi ng Toraṇa, narating ng anak ni Daśaratha ang Jambhūprastha; at mula roon ay nagtungo siya sa kaaya-ayang nayon ng Varūtha.

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।

Doon sa marikit na gubat ay nagpalipas siya ng isang paghinto; pagkaraan, nakaharap sa silangan, nagpatuloy siya at narating ang hardin ng Ujjihānā, na kinaroroonan ng mga punong priyakā.

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।

Nang marating ang mga kakahuyan ng sāla at priyakā, agad niyang inihanda ang matutuling kabayo; at matapos bigyan ng tagubilin ang kanyang hukbo, si Bharata ay nagpatuloy nang nagmamadali.

Verse 14

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

Pagkaraang magpahinga sa Sarvatīrtha, tinawid niya ang ilog na Uttānikā at marami pang iba’t ibang batis, sakay ng mga kabayong pinalaki sa kabundukan. Sumakay siya sa elepante, at ang tigre sa mga tao ay lumampas sa Kuṭikā; at sa Lauhitya ay tinawid din niya ang Kapīvatī.

Verse 15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

Matapos magpalipas ng gabi sa Sarvatīrtha, tinawid niya ang ilog Uttānikā, at marami pang iba’t ibang ilog, sakay ng mga kabayong pinalaki sa kabundukan. Sumakay siya sa likod ng elepante at tinawid ang Kuṭikā; at yaong tigre sa mga tao ay tumawid sa Kapīvatī sa Lauhitya.

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।

Sa Ekasāla ay tinawid niya ang Sthāṇumatī, at sa Vinata naman ang ilog na Gomatī. Nang marating ang gubat ng sāla sa Kaliṅganagara, si Bharata—bagaman lubhang pagod ang kanyang mga sasakyan—ay nagpatuloy pa rin nang mabilis.

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।

Mabilis na tinahak ang gubat sa dilim ng gabi; pagsikat ng araw, nasilayan niya ang Ayodhyā, ang lungsod na itinindig ni Haring Manu.

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।

Matapos manuluyan ng pitong gabi sa daan, ang tigre sa mga tao, pagkakita sa Ayodhyā sa unahan, ay nagsalita sa kanyang sarathi.

Verse 19

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

O sarathi, mula sa malayo’y tanaw ko ang Ayodhyā—marangal at bantog sa mga banal na halamanan—ngunit hindi ko siya makita nang malinaw. Yaong lungsod na may maputing luwad, pinamamahalaan ng mga rajarshi, ay sagana sa mayayaman at hitik sa mga brahmin na may kabutihang-asal, mga yajaka, at mga dalubhasa sa mga Veda.

Verse 20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

“Sarathi, naroon ang Ayodhyā—kilalá at pinaliligiran ng mga banal na hardin—ngunit mula sa layong ito’y hindi ko pa malinaw na natatanaw. Ang lungsod na may maputlang-puting lupa ay hitik sa mayayaman, at sa mga mabubuting brāhmaṇa at mga pari ng yajña, ganap sa kaalaman ng mga Veda, at iniingatan ng mga rājārṣi.”

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।

Noon, sa Ayodhyā, naririnig sa lahat ng dako ang malakas at magulong ingay ng mga lalaki at babae; ngayon, hindi ko na naririnig ang gayong tunog.

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।

Tunay nga, ang mga halamanan na dati’y nagniningning dahil sa mga taong naglalakad sa paligid matapos maglibang sa dapithapon—ngayon ay iba ang anyo sa aking paningin, wala ang dating sigla.

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।

Ang mga harding yaon, ngayo’y iniwan ng mga naghahanap-ligaya, ay wari’y tumatangis; at ang lungsod, O tagapagmaneho ng karwahe, ay nagmumukha sa akin na tila naging ilang.

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

Dito, ni ngayon, walang nakikitang mga dakilang lalaki—ni lumalabas ni pumapasok—gaya ng dati, na nakasakay sa mga sasakyan, o sa mga elepante, o sa mga kabayo.

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।

Noon, ang mga hardin ay nagniningning, punô ng masiglang kagalakan, at lubhang angkop para sa mga tao sa kanilang mga pagtatagpo ng pag-ibig at aliw.

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।

Ngunit ngayon, ang mismong mga harding iyon ay nakikita kong walang galak sa lahat ng dako—ang mga landas ay nababalutan ng nalaglag na mga dahon, at ang mga puno’y wari’y sumisigaw.

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।

Hanggang ngayon, walang naririnig na tinig ng mga hayop at mga ibon—marami sa kanila—na bumibigkas ng matamis at malamyos na awit sa mapulang liwanag ng bukang-liwayway.

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।

Bakit hindi umiihip ngayon ang mapalad na hangin gaya ng dati—taglay ang di-mapapantayang halimuyak ng sandal at agaru, at puspos ng samyo ng insenso?

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।

Bakit tumigil ngayon ang tunog—ang paulit-ulit na pagbangga at pag-alingawngaw ng mga sungay, kasama ng mga tambol na bhērī, mṛdaṅga, at mga vīṇā? Bakit tila malungkot ang galaw ng lungsod, gayong dati’y laging masigla?

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।

Nakikita ko ang sari-saring di-mabubuting palatandaan at masasamang pangitain; kaya dahil sa mga di-kaaya-ayang hudyat na ito, lumulubog sa dalamhati ang aking isipan.

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।

O kutsero, sa aking mga kamag-anak ay bihira kong matagpuan ang katiyakan ng kagalingan; at sa ganitong mapanlinlang na pagkalito, wari’y lumulubog ang aking puso.

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।

Lugmok at balisa, pagod ang puso, takót at nanginginig ang mga pandama, si Bharata’y dagling pumasok sa Ayodhyā, ang lungsod na pinamumunuan ng angkang Ikṣvāku.

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।

Sa tarangkahang tinatawag na Vaijayanta siya pumasok, pagód na pagód ang kanyang mga sasakyan. Tumindig ang mga bantay-pinto at, sumisigaw ng “Tagumpay!”, ay sumabay sa kanya.

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।

Ngunit si Bharata, ang isip ay di makapirmi sa iisang diwa, ay gumanti ng pagpupugay sa mga bantay-pinto at sa mga taong naroon; saka niya kinausap ang pagód na karwaheng si Aśvapati.

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।

O walang dungis, bakit ako dinala nang nagmamadali nang hindi man lamang sinasabi ang dahilan? Ang puso ko’y naghihinala ng masamang pangyayari, at wari’y gumuho ang aking pagpipigil.

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।

O sarathi, ngayon ay nakikita ko rito ang lahat ng yaong mga palatandaang dati nating narinig—mga hudyat ng pagpanaw ng isang hari.

Verse 37

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

Napapansin ko ang mga tahanan ng mga maybahay na hindi winalisan at marurumi; ang mga pinto’y hindi naisara nang maayos, at ang dating karangalan ay naglaho sa lahat ng dako. Wala na ang nakaugaliang pag-aalay, ni ang mabangong halimuyak ng insenso. Ang mga pamilya’y wari’y di nakakakain, ang mga tao’y kupas ang ningning—bawat bahay ay tila tinatakan ng kamalasan.

Verse 38

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

“Napapansin ko ang mga bahay ng mga maybahay: hindi winalisan at marurumi; ang mga pinto’y hindi naisasara, at sa lahat ng dako’y waring salat sa śrī, sa biyaya ng kasaganaan. Wala ring handog na alay, ni ang kaaya-ayang samyo ng insenso. Nakikita ko ang mga pamilyang hindi nakakakain, ang mga taong walang ningning, at ang mga tahanang tinatakan ng alakṣmī—ng kamalasan.”

Verse 39

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

“Napapansin ko ang mga bahay ng mga maybahay: hindi winalisan at marurumi; ang mga pinto’y hindi naisasara, at sa lahat ng dako’y waring salat sa śrī, sa biyaya ng kasaganaan. Wala ring handog na alay, ni ang kaaya-ayang samyo ng insenso. Nakikita ko ang mga pamilyang hindi nakakakain, ang mga taong walang ningning, at ang mga tahanang tinatakan ng alakṣmī—ng kamalasan.”

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।

Ang mga templo’y wala na ang ganda ng mga kuwintas na bulaklak; ang mga looban ay hindi winalisan ni nilinis; nakatindig silang walang laman at hindi na nagniningning gaya ng dati.

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।

Naputol na ang pagsamba at pag-aalay sa mga diyos, at hindi na nakikita ang karaniwang pagtitipon para sa mga yajña. Maging ang mga pamilihan ng kuwintas na bulaklak, na dati’y maningning sa paninda, ngayo’y halos wala na ring tinda gaya ng dati.

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।

Maging ang mga mangangalakal ay hindi na nakikita rito ngayon gaya ng dati—balisa ang puso, ligalig ang isip, at napipigil dahil gumuho ang kanilang kalakalan.

Verse 43

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

Sa mga templo at mga banal na dambana, maging ang mga kawan ng mga ibon ay tila nanlulumo.

Verse 44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

“Nakikita ko ang mga tao sa lungsod—babae man o lalaki—marurumi at payat, ang mga mata’y punô ng luha; lugmok ang loob, at nakalubog sa balisang pagninilay at dalamhati.”

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।

Pagkasabi nito sa karwaheng iyon, si Bharata—na mabigat ang loob—nang makita ang mga di-kanais-nais na palatandaan sa Ayodhya, ay nagtungo sa palasyong maharlika.

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।

Nang makita niya ang lungsod—na dating nagniningning na tila Indrapura—ngayo’y may mga sangandaan, bahay at lansangang walang tao, at ang mga kabitan ng pinto’y namumula sa alikabok, lalo siyang napuno ng dalamhati.

Verse 47

Nang makita niya ang maraming bagay na nagpapabigat sa isipan—mga bagay na kailanma’y di pa nangyari sa kanyang lungsod—ang dakilang-loob na si Bharata, nakayuko ang ulo, lugmok at walang galak, ay pumasok sa palasyo ng kanyang ama.