Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
Isinasalaysay sa Sarga 71 ang paglapit ni Bharata sa Ayodhyā sa pamamagitan ng masinsing talaan ng mga dinaanang pook. Mula sa Rājagṛha at patungong silangan, minamasdan at tinatawid niya ang mga ilog na Sudāmā at Hlādinī, at ang malawak na Śatadrū na may mga alon at umaagos pakanluran; saka pa ang iba pang tawiran sa mga pinangalanang lugar—Elādhāna, Sarvatīrtha, at Lauhitya. Binibigyang-diin ng teksto ang mga sasakyang gamit sa paglalakbay—mga kabayong mula sa kabundukan at isang sinasakyang elepante—habang binabanggit ang mga ilog na Uttānikā, Kuṭikā, at Kapīvatī, na wari’y isang banal na mapa ng paglalakbay. Nang masilayan mula sa malayo ang Ayodhyā—kilala sa maputing lupa, mga hardin, at mga taong bihasa sa Veda at mga ritwal—nagbago ang himig. Nakakita si Bharata ng mga di-mabuting palatandaan sa mga tahanan at sagradong pook: ang mga bahay ay hindi winalisan at napabayaan, ang mga pinto’y nakabukas at di nakapinid, wala ang mga handog at insenso, at ang mga pamilya’y nagugutom. Ang mga tao’y luhaan, payat, at lubog sa dalamhati. Sa gayon, itinatapat ng kabanata ang dating masiglang kabiserang puspos ng ritwal sa kasalukuyang paghinto ng karaniwang gawi ng pananampalataya at tahanan—isang pagkasira ng lungsod na tanda ng pagkaputol ng hari at ng kaayusang moral.
Shlokas
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
Silanganing humarap, lumisan si Rāghava mula sa Rājagṛha; ang maningning at maringal na prinsipe’y nakita ang ilog na Sudāmā at ito’y tinawid. Pagkaraan, tinawid ng ligaya ng angkan ng Ikṣvāku ang Hlādinī, at saka ang Śatadrū—malawak, may mga alon, at umaagos pakanluran.
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
Tinawid niya ang ilog sa Ailādhāna at narating ang lupain ng Apara-parpaṭa; saka tinawid ang ilog na bumubukal mula sa kabundukan, patungo sa hilagang-silangang Śalya-karṣaṇa. Tapat sa kanyang pangako, dalisay ang loob at maringal, minasdan niya ang agos ng Śilāvahā at lumampas sa malalaking bundok, patungo sa gubat na tinatawag na Caitraratha.
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
Matapos magpalipas ng gabi sa Sarvatīrtha, tinawid niya ang ilog Uttānikā, at marami pang iba’t ibang ilog, sakay ng mga kabayong pinalaki sa kabundukan. Sumakay siya sa likod ng elepante at tinawid ang Kuṭikā; at yaong tigre sa mga tao ay tumawid sa Kapīvatī sa Lauhitya.
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
“Sarathi, naroon ang Ayodhyā—kilalá at pinaliligiran ng mga banal na hardin—ngunit mula sa layong ito’y hindi ko pa malinaw na natatanaw. Ang lungsod na may maputlang-puting lupa ay hitik sa mayayaman, at sa mga mabubuting brāhmaṇa at mga pari ng yajña, ganap sa kaalaman ng mga Veda, at iniingatan ng mga rājārṣi.”
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
“Napapansin ko ang mga bahay ng mga maybahay: hindi winalisan at marurumi; ang mga pinto’y hindi naisasara, at sa lahat ng dako’y waring salat sa śrī, sa biyaya ng kasaganaan. Wala ring handog na alay, ni ang kaaya-ayang samyo ng insenso. Nakikita ko ang mga pamilyang hindi nakakakain, ang mga taong walang ningning, at ang mga tahanang tinatakan ng alakṣmī—ng kamalasan.”
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
“Napapansin ko ang mga bahay ng mga maybahay: hindi winalisan at marurumi; ang mga pinto’y hindi naisasara, at sa lahat ng dako’y waring salat sa śrī, sa biyaya ng kasaganaan. Wala ring handog na alay, ni ang kaaya-ayang samyo ng insenso. Nakikita ko ang mga pamilyang hindi nakakakain, ang mga taong walang ningning, at ang mga tahanang tinatakan ng alakṣmī—ng kamalasan.”
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
“Nakikita ko ang mga tao sa lungsod—babae man o lalaki—marurumi at payat, ang mga mata’y punô ng luha; lugmok ang loob, at nakalubog sa balisang pagninilay at dalamhati.”
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.