Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।।।

Ngunit nang ang tigre sa mga tao—si Rāma—ay lumalabas na may magkasanib na palad sa paggalang, isang malaking daing ng dalamhati ang sumiklab noon sa loob ng palasyo ng mga babae.

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

Kahit hindi inutusan ng ama at hindi rin inudyukan sa mga tungkulin, si Rāma ang naging kanlungan at tanggulan ng buong sambahayan sa loob ng palasyo; ngunit ang Rāma ring iyon ngayon ay patutungo sa pagkatapon.

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।।।

Kung paanong si Rāghava ay laging wasto at mapaglingkod sa kanyang inang si Kausalyā, gayon din ang kanyang pag-uugali sa aming lahat, mula pa sa kanyang kapanganakan.

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

Yaong umiiwas sa mga gawaing nag-uudyok ng galit, nagpapatahimik sa mga nagngangalit, at hindi nagagalit kahit siya’y sumpain—siya, si Rāma, ay aalis mula rito patungong pagkatapon ngayong araw.

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.।।

Ay, ang aming hari’y gumagala pa sa daigdig ng mga buhay, salat sa wastong paghatol, sapagkat itinatakwil niya si Rāghava, kanlungan ng lahat ng nilalang.

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।।।

Sa gayon, ang lahat ng mga pangunahing reyna—gaya ng mga bakang nawalan ng guya—ay sumigaw nang malakas; humagulhol sila at tumangis, tinatawag-tawag ang kanilang asawa.

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।।।

Sapagkat ang hari, na sinusunog ng dalamhati sa anak, ay narinig sa loob ng palasyo ang kakila-kilabot na sigaw ng pagdadalamhati; at siya’y napahandusay sa kanyang luklukan.

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।।।

Ngunit si Rāma—lubhang nababagabag, bumubuntong-hininga na tila elepante, datapwat may pagpipigil sa sarili—ay nagtungo, kasama ang kanyang kapatid, sa panloob na silid ng kanyang ina.

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।।।

Doon ay nakita niya ang isang matandang lalaki, lubos na kagalang-galang, na nakaupo sa pintuan ng tahanan, at marami pang iba na nakatayo sa malapit.

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।।।

Nang makita nila si Rāma, silang lahat ay biglang tumindig; at si Rāghava, ang pinakadakila sa mga nagwawagi, ay pinarangalan nila sa sigaw na, “Tagumpay! Tagumpay!”

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।।।

Pagpasok niya sa unang looban, sa ikalawa ay nakita niya ang matatandang brāhmaṇa, ganap sa kaalaman ng mga Veda, na marapat na pinarangalan ng hari.

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।।।

Pagyukod ni Rāma sa mga brāhmaṇa, sa ikatlong looban ay nakita niya ang mga babae—matatanda at mga bata—na masigasig sa pagbabantay sa pintuan.

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।।।

Ang mga kababaihan, nagalak, ay naghandog ng mga pagpapala para sa kanyang pag-unlad; at pagdaka’y nagmadaling pumasok sa mga silid at ibinalita sa ina ni Rāma ang kaaya-ayang balita.

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।।।

Si Kauśalyā rin, ang reyna, matapos gugulin ang gabi na payapa at nakatuon ang diwa, ay nagsagawa ng pagsamba kay Viṣṇu sa bukang-liwayway, na hinahangad ang kapakanan ng kanyang anak.

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।।।

Nakasuot ng pinong lino at nagagalak, laging tapat sa mga panata, siya noon ay naghandog ng mga alay sa apoy ayon sa mga mantra, matapos ganapin ang mga mapalad na ritwal.

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।।।

Pagkaraan, pumasok si Rāma sa mapalad na panloob na silid ng kanyang ina, at nakita niya roon ang kanyang ina na nag-uutos ng paghahandog ng mga alay sa Hutāśana (Agni).

Verse 17

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।।।

Doon nakita ni Rāma ang mga paghahandang nakalatag para sa mga banal na gawain: gatas-asim at akṣata (pinagpalang butil), nilinaw na mantikilya, mga matatamis, mga handog na havis, pinasingawang bigas, mapuputing kuwintas ng bulaklak, lugaw na pâyasa at kṛsara (kaning may linga), gayundin ang mga panggatong na samidh at mga banga na punô ng tubig.

Verse 18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।

At doon ay nakita niyang nakahanda para sa gawaing banal: dadhi at bigas na may tanda, ghee, mga modaka at mga handog na pangyajña; mga laja, mapuputing bulaklak na kuwintas, payasa at krisara; mga panggatong na samidh at mga punô at banal na banga ng tubig—lahat ay namasdan ng kagalakan ng angkan ni Raghu.

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।।।

Nakita niya si Kausalyā, nababalutan ng puting sutla, pumapayat dahil sa mahigpit na panata; may ningning na wari’y sa isang diyosa, at siya’y nag-aalay ng tubig na libasyon upang palugurin ang mga diyos.

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।।।

Pagkaraan ng mahabang panahon, nang makita niyang dumarating ang sariling anak—ang ligaya ng isang ina—siya’y nagmadaling lumapit na nag-uumapaw sa tuwa, gaya ng inahing kabayo na sumasalubong sa munting bisiro.

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।।।

Si Rāghava ay magalang na sinalubong ang inang papalapit at inakay siya; niyakap siya ng ina sa dalawang bisig at hinalikan sa tuktok ng ulo.

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।।।

At si Kauśalyā, dahil sa wagas na pag-ibig ng ina, ay nagsalita sa sariling anak na si Rāghava—di-madadaig—ng mga salitang kaaya-aya at para sa kanyang ikabubuti.

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।।।

Nawa’y makamtan mo ang mahabang buhay at dangal na tulad ng matatanda, mga banal ang asal, at mga dakilang rājārṣi; at nawa’y mapanatili mo ang dharma na matagal nang itinatag sa inyong angkan.

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

O Rāghava, masdan mo ang iyong ama, ang hari, na tapat sa kanyang panata; sapagkat ang matuwid na iyon ay mag-aabhiseka sa iyo ngayong araw din bilang yuvarāja.

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।।।

Inanyayahan ng ina sa pagkain, si Rāghava’y bahagyang hinipo lamang ang inialok na upuan; at sa munting pagkamahiyain, iniunat ang magkatiklop na palad at nagsalita sa kanya.

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।।।

Si Rāma, likas na mapagpakumbaba at yumukod noon dahil sa paggalang, ay nagsimulang humingi ng pahintulot sa ina, sapagkat siya’y papanaog na patungong gubat ng Daṇḍaka.

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।।।

Ina, tunay na hindi mo pa nalalaman: isang malaking kapahamakan ang dumating—na magdadala ng dalamhati sa iyo, kay Vaidehī (Sītā), at kay Lakṣmaṇa rin.

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।।।

Ako’y tutungo sa gubat ng Daṇḍaka. Ano pa ang silbi ng luklukang ito sa akin ngayon? Sapagkat dumating na sa akin ang panahong ako’y karapat-dapat na lamang sa banig na damong kuśa.

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।।।

Sa loob ng labing-apat na taon ay maninirahan ako sa ilang na gubat, nabubuhay sa pulot, mga ugat at mga bunga, at tatalikdan ang karne—gaya ng isang muni.

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।।।

Ipinagkakaloob ng dakilang hari kay Bharata ang pagka-tagapagmana, at ako nama’y muling ipinatatapon sa gubat ng Daṇḍaka—upang mamuhay bilang isang tapasvin, isang asetiko.

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।।।

Kaya sa loob ng labing-apat na taon ay maninirahan ako sa ilang na gubat, namumuhay sa pagkaing-gubat—mga bunga at ugat—tinatanggap lamang ang ipinagkakaloob ng kagubatan.

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।।।

At noon ang marangal na ginang ay biglang bumagsak—gaya ng sanga ng sāla na naputol sa gubat ng palakol, gaya ng isang diyosang nahulog mula sa langit.

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।।।

Nang makita ni Rāma ang kanyang ina—na hindi nararapat sa gayong dalamhati—na nakabuwal na parang punong-saging at nawalan ng ulirat, siya’y kanyang inangat.

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।।।

Pagbangon niya matapos gumulong sa lupa—aba, gaya ng inahing kabayong napapahirapan sa paghila ng pasan—ang buong katawan ay nababalot ng alikabok; marahang pinunasan at inaliw siya ni Rāma sa pamamagitan ng kanyang kamay.

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।।।

Si Kausalyā—na nararapat sa ligaya ngunit dinurog ng pighati—ay nagsalita kay Rāma, ang tigre sa mga lalaki, habang siya’y nakaupo sa tabi niya at nakikinig si Lakṣmaṇa.

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।।।

O anak, O Rāghava—kung hindi ka sana isinilang sa akin upang maging sanhi ng ganitong dalamhati, kahit ako’y babaeng walang supling, hindi ko sana masisilayan ang hapis na higit pa rito.

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।।।

Sapagkat sa isang baog na babae, anak ko, iisa lamang ang dalamhating nananahan sa isip—ang nag-aapoy na kirot ng pag-iisip na, “Wala akong anak”; wala nang ibang hapis na hihigit pa roon.

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।।।

O Rāma, noon pa man ay hindi ko nakita ang kagalingan o ligaya habang nasa kapangyarihan ang aking asawa; nabuhay lamang ako sa pag-asang masisilayan ko iyon kapag ang aking anak ay maghahari.

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।।।

Bagaman ako ang nakatatandang reyna, kailangan kong pakinggan ang maraming di-kaaya-aya at pusong sumasaksak na salita mula sa aking mga kabiyak na mas bata kaysa sa akin.

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।।।

Ano pang higit na pagdurusa ang sasapitin ng mga babae kaysa rito—ang aking dalamhati at panaghoy na gaya nito, na wari’y walang hanggan?

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।।।

Kahit naririto ka, mahal kong anak, itinuring akong itinakwil; paano pa kaya kapag ikaw ay malayo sa pagkatapon? Tiyak na kamatayan ang susunod sa akin.

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।।।

Lubos akong napipigil at laging walang sariling pasya sa ilalim ng aking asawa; sa sambahayan, itinuring akong kapantay—o higit pang mababa—kaysa sa mga alalay ni Kaikeyī.

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।।।

Sinumang naglilingkod sa akin o sumasama man sa aking panig—pagkakita sa anak ni Kaikeyī, ni ang sarili kong mga tao ay hindi na ako kinakausap.

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।।।

Kaawa-awa akong kalagayan, anak ko—paano ko magagawang tumingin sa mukha ni Kaikeyī, na laging nagngangalit at mabagsik ang pananalita?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघवअतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।।।

O Rāghava, labimpitong taon na ang lumipas mula nang ikaw ay sumapit sa gulang; sa buong panahong iyon, namuhay akong naghihintay, nananabik sa pagwawakas ng aking dalamhati.

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।।।

Kaya, O Rāghava, ako’y matanda na, at hindi ko na kayang tiisin nang matagal ang napakalaki at di-mauubos na dalamhating ito—ni ang mga paghamak na idinudulot ng mga kapwa-asawa.

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।।।

Kung hindi ko masisilayan ang iyong mukha na nagniningning na tila kabilugan ng buwan, paano ako—aba—mabubuhay sa ganitong kaawa-awang buhay?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।

Sa mga pag-aayuno, sa mga disiplina ng yoga, at sa maraming paghihirap, pinalaki kitang may matinding pagsisikap; ngunit ngayo’y, aba, waring nauwi sa wala ang lahat, sapagkat ako’y lubhang kapus-palad.

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

Tila matigas nga ang aking puso, sapagkat hindi ito nababasag—gaya ng pampang ng isang malaking ilog sa tag-ulan, na hinahampas ng bagong rumaragasang tubig ngunit hindi gumuho.

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यतेन चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।।।

Tunay ngang walang kamatayan para sa akin, ni wala man lamang akong bahagi sa kaharian ni Yama; sapagkat hindi ako kinukuha ni Kamatayan kahit ngayon—na parang leon na sapilitang inaagaw ang umiiyak na usa.

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।

Tunay ngang matatag ang aking puso—wari’y bakal—sapagkat hindi ito nababasag ni nadudurog sa lupa. At ang katawang ito, inialay sa ganitong pighati, ay hindi mamamatay nang wala sa panahon; tiyak iyon.

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मेव्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।।।

Ito ang aking dalamhati: ang aking mga panata, mga handog, at pagpipigil-sa-sarili ay naging walang saysay. Maging ang mga pag-aayuno at pagtitika na ginawa ko upang magkaanak ay nauwi sa wala—gaya ng binhing inihasik sa tigang na lupa.

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छयालभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।गताहमद्यैव परेतसंसदंविना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।।।

Kung ang sinumang dinurog ng matinding pighati ay makapipili ng kamatayang wala sa panahon, ako’y pumanaw na sana ngayong araw at nagtungo sa kapulungan ng mga yumao sa harap ni Yama; sapagkat kung wala ka, ako’y gaya ng inahing baka na walang guya.

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथात्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौस्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।।।

Gayunman, ano pa ang saysay ng aking buhay ngayon—walang kabuluhan kung wala ka, O ikaw na ang mukha’y nagniningning na tila kabilugan ng buwan? Susundan kita sa gubat, gaya ng mahinang baka na sabik na sabik sa kanyang guya, sa pag-ibig na pananabik.

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदाबहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।व्यसनमुपनिशम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।।।

Pagkaraan, siya—nilamon ng matinding dalamhati at nag-aalab na hinanakit—ay naghinagpis nang matagal nang makita si Rāghava; nang marinig ang dakilang kapahamakan, minasdan niya siya na wari’y isang kinnarī na tumitingin sa kanyang ganap na anak na nakagapos.