Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।

Habang nagsasalita nang gayon si Sumantra, ang kutsero at pinakamainam sa mga ministro, sinabi ng hari: “Sabihin mo muli sa akin ang natitira.”

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।

Nang marinig ang mga salitang iyon, si Sumantra—nababalot ng luha—ay muling nagsalaysay nang mas malawakan ng ipinadalang mensahe ni Rama.

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।

O dakilang hari, yaong dalawang bayani, na may mga buhol-buhol na buhok at nakasuot ng kasuotang balat-kahoy, ay tumawid sa Gaṅgā at naglakbay na nakaharap sa Prayāga.

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

Nanguna si Lakṣmaṇa, binabantayan si Rāma, ang ligaya ng angkan ni Raghu. Nang makita kong sila’y lumalakad nang gayon, napilitan akong bumalik noon—walang magawa.

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।

Nang si Rāma’y tumungo na sa gubat at ako’y bumalik, ang aking mga kabayo’y ayaw umusad sa daan, nagbubuhos ng maiinit na luha.

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।

Pagkatapos, sa dalawang prinsipe, ako’y nag-alay ng pagpupugay na magkadikit ang palad; saka sumakay sa karwahe at umalis, pinipigil kahit ang dalamhati.

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।

Kasama si Guha, nanatili ako roon din sa loob ng maraming araw, sa pag-asa: ‘Baka muling tawagin ako ni Rāma.’

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।

O dakilang hari, sa iyong kaharian—maging ang mga punong may bulaklak, usbong at mga supang—ay nalalanta, pinahihirapan ng kapahamakaang dumapo kay Rāma.

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।

Mainit ang tubig ng mga ilog; apektado rin ang mga lawa at latian; at ang mga gubat at halamanan ay may mga dahong nanunuyo at kumukulubot.

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।

Hindi gumalaw ang mga nilalang, at ni ang mababangis na hayop ay hindi na gumagala. Ang gubat na yaon, na waring nilamon ng dalamhati para kay Rāma, ay naging ganap na tahimik—walang anumang tunog.

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।

O hari, ang mga lawa ng lotus ay naging malabo ang tubig; ang mga dahon ng asul na lotus ay lumubog at nanlanta; ang mga lotus ay nasunog at nalanta; at ang mga isda at mga ibong-tubig ay nagkubli.

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।

Ang mga bulaklak na isinilang sa tubig at ang mga kuwintas ng mga bulaklak na tumutubo sa lupa—maging ang mga bunga—ngayon ay hindi na kumikislap gaya ng dati; mahina ang halimuyak at kupas ang ningning.

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।

Dito, ang mga harding-panglibang ay walang laman, at ang mga ibon ay naglaho sa pagkukubli. O pinakamainam sa mga tao, hindi ko na nakikita ang mga parke na kasingganda ng dati.

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।

Nang pumasok ako sa Ayodhyā, walang sinumang bumati sa akin. Ang mga tao, dahil hindi nila nakikita si Rāma, ay paulit-ulit na napabubuntong-hininga.

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।

O Panginoon, nang makita ang maharlikang karwaheng dumating dito na wala si Rama, ang lahat ng taong nagtipon sa daang-hari ay nagdalamhati, at ang kanilang mga mukha’y basang-basa sa luha.

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।

Mula sa mga mansiyon, matatayog na gusaling maraming palapag, at mga palasyo, nakita ng mga babae ang karwaheng dumarating; sa pighating hindi makita si Rama, nag-iyakan sila ng panaghoy: “Ay! Ay!”

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।

Sa kanilang malalaki at malinaw na mga mata na binaha ng rumaragasang luha, ang mga babae—lalo pang sinaktan ng dalamhati—ay tahimik na nagtinginan sa isa’t isa.

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।

Sa gayong matinding pighati, ni bahagya’y hindi ko makita ang anumang pagkakaiba: sa mga kaaway, sa mga kaibigan, at maging sa mga walang pakialam, iisa ang anyo ng pagdurusa.

Verse 19

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

Ang mga tao roon ay walang galak; maging ang mga elepante at kabayo’y lupaypay ang loob. Ang lungsod ay wari’y nalanta sa mga daing ng pagdurusa at umuugong sa malalalim na buntong-hininga ng kawalang-pag-asa.

Verse 20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

O dakilang hari, walang galak at sugatan ng pagkatapon kay Rama, ang Ayodhya’y wari sa akin ay si Kausalyā mismo—na pinagkaitan ng kanyang anak.

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।

Nang marinig ng hari ang mga salita ng tagapagmaneho, sa tinig na lubhang nanghihina at sinasakal ng luha, sinabi niya ito kay Sumantra.

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।

Dahil sa pag-uudyok ni Kaikeyī—na may masamang hangarin at makasalanang pagkakampi—hindi ako sumangguni at nagpatibay ng pasiya kasama ng matatandang tagapayo na bihasa sa pamamahala.

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।

Nang hindi ako sumangguni sa mga kaibigan, sa mga ministro, ni sa mga maingat na mamamayan, sa pagkahibang ay nagawa ko ang bagay na ito—padalus-dalos, at dahil sa isang babae.

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।

Tunay na sa bisa ng tadhana dumating ang malaking kapahamakan na ito, O kutsero—wari’y biglang sumapit upang magdala ng pagkapuksa sa angkang ito.

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।

O kutsero, kung may munting kabutihang nagawa ko sa iyo, dalhin mo akong madali kay Rāma—ang aking hininga’y tila nagmamadaling humantong sa kamatayan.

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।

Kung ngayon pa man ang aking utos ay makapagpapabalik kay Rāghava, gawin nawa ito; sapagkat kung wala si Rāma, hindi ako mabubuhay kahit isang sandali.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

O kung ang makapangyarihang-bisig ay nakalayo na, isakay mo ako mismo sa karwahe at madali akong dalhin upang makita si Rāma.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

O kung ang makapangyarihang-bisig ay nakalayo na, isakay mo ako mismo sa karwahe at madali akong dalhin upang makita si Rāma.

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।

Nasaan na ang dakilang mamamana, ang may maayos na mga ngipin—ang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa? Kung mabubuhay pa ako, nawa’y makita ko siyang mabuti, kasama si Sītā.

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।

Kung hindi ko masisilayan si Rāma—mapulang-mata, makapangyarihang bisig, at may hikaw na may hiyas—tutungo ako sa kaharian ni Yama, tahanan ng kamatayan.

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।

Ano pa ang hihigit na dalamhati kaysa rito—na ako, na nahulog sa ganitong kalagayan, ay hindi pa rin nakikita si Rāghava, ang ligaya ng angkan ni Ikṣvāku?

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।

Ay, Rāma! Ay, nakababatang kapatid ni Rāma! Ay, Vaidehī, mapagtiis na dukha! Hindi ninyo nalalaman na sa dalamhati’y namamatay ako, na parang walang kanlungan.

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।

Sa gayon, ang hari, na ang isip ay lubhang nilamon ng dalamhating iyon, ay lumusong sa dagat ng pighati na di matawid, at nagsalita.

Verse 33

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Ang ‘dagat ng dalamhati’ na ito’y malawak sa pagdadalamhati kay Rāma, at ang kabilang pampang ay ang pagkawalay kay Sītā. Ang mga alon at puyo nito’y aking mga buntong-hininga, at ang tubig ay ginugulo at pinapadilim ng bula ng luha.

Verse 34

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Ang mga kawan ng isda ay ang aking nagwawalang mga bisig; ang malakas na ugong ay ang aking mga daing. Ang gusot kong buhok ay tila lumot, at si Kaikeyī ang bungangang baḍabā—ang sakim na apoy na may mukha ng babaing-kabayo sa dagat.

Verse 35

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Ang pinagmulan nito’y ang rumaragasang agos ng aking mga luha; ang malalaking buwaya nito’y ang mga salita ng kuba. Ang pampang nito’y ang mga biyaya ng malupit na reyna, at ang malawak na lawak nito’y ang pagpapatapon kay Rāma.

Verse 36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Ay, Kauśalyā, ako’y lumubog sa dagat ng dalamhati; kung wala si Rāghava, hindi ko ito matatawid nang buhay, aking reyna.

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।

“Kay di-suwerteng bagay—narito ako, sabik na makita si Rāghava, ngunit hindi ko siya makita kasama si Lakṣmaṇa!” Sa gayong panaghoy, ang maringal na hari ay biglang bumagsak sa higaan, nawalan ng malay.

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।

Nang ang hari’y patuloy na tumatangis at nawalan ng malay—ang kanyang dalamhati dahil kay Rāma’y lalo pang naging kaawa-awa at nagdoble—ang reyna, ang ina ni Rāma, nang marinig ang kanyang mga salita, ay muling sinaklot ng takot.