Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥१॥

Pagkaraan, nang hindi niya makita roon ang kanyang ama sa palasyo ng hari, si Bharata ay nagtungo upang makita ang kanyang ina sa tahanan ng kanyang ina.

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥२॥

Nang makita ni Kaikeyī ang kanyang anak na ipinadala sa malayo at ngayo’y nagbalik, siya’y tumindig agad na may galak, iniwan ang kanyang gintong luklukan.

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥३॥

Pagpasok ng matuwid na si Bharata sa sarili niyang tahanan at makita itong nawalan ng dating ningning, yumukod siya at mahigpit na hinawakan ang mapalad na mga paa ng kanyang ina.

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥

Hinagkan niya sa ulunan at niyakap ang marangal na Bharata; inialalayan sa kanyang kandungan, saka niya sinimulang tanungin siya.

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥५॥

Ilang gabi na ang lumipas para sa iyo mula nang lisanin mo ang tahanan ng iyong marangal na lolo? At hindi ba napagod ang iyong katawan sa pagmamadaling paglalakbay sakay ng karwahe?

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥६॥

Mabuti ba ang kalagayan ng iyong iginagalang na lolo, at ng iyong tiyuhing si Yudhājit? At naging maginhawa ba ang iyong pananatili sa paglalakbay, anak? Isalaysay mo sa akin ang lahat.

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥७॥

Nang tanungin nang may pag-ibig ni Kaikeyi, si Bharata—may matang gaya ng lotus, ligaya ng hari—ay isinalaysay sa kanyang ina ang lahat.

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥८॥

Ngayong araw ang ikapitong gabi mula nang ako’y umalis sa tahanan ng aking marangal na lolo. Ligtas at maayos ang ama ng aking ina, at gayundin ang aking tiyuhing si Yudhājit, ama.

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥९॥

Ang kayamanan at mga hiyas na ipinagkaloob sa akin ng haring manlulupig sa kaaway ay naubos sa paglalakbay dahil sa hirap ng daan; kaya ako’y dumating nang mas maaga kaysa sa iba.

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति ॥१०॥

Minadali ako ng mga sugo na may dalang utos ng hari kaya ako’y dumating. Ina, nararapat na sagutin mo ang nais kong itanong.

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥११॥

Walang laman ang iyong higaan, ang ginintuang pinalamutian na upuang-higa na nararapat sa pamamahinga; at ang mga lingkod ng angkan ng Ikṣvāku ay hindi ko nakikitang masaya.

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥१२॥

Ang hari ay madalas na nananatili rito, sa tahanan ng aking ina; ngunit ngayon ay hindi ko siya nakikita, bagaman ako’y dumating na nagnanais siyang masilayan.

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥१३॥

Nais kong yakapin ang mga paa ng aking ama—sabihin mo sa akin, habang nagtatanong ako, kung nasaan siya. Ina, nasa tahanan kaya ng panganay, ni Kausalyā?

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ॥१४॥

Sumagot si Kaikeyī sa kanya ng kakila-kilabot at di-kanais-nais na balita, na wari’y may matatamis na salita—siya na nakaaalam ng katotohanan, sa harap ni Bharata na di nakaaalam, nalinlang ng pagnanasa sa paghahari.

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥१५॥

Ang iyong ama ay nagtungo na sa hantungan na dinaraanan ng lahat ng nilalang. Ang haring yaon—dakilang-loob, maningning, laging deboto sa mga paghahandog—ay naging kanlungan ng mga banal at matuwid.

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥१६॥

Nang marinig ni Bharata ang mga salitang iyon—mula sa angkang matuwid at dalisay ang likas—bigla siyang bumagsak sa lupa, dinurog ng tindi ng dalamhati sa kanyang ama.

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥

Sumigaw siya, “Ay, ako’y napahamak!” at nagbitaw ng kaawa-awang, abang pananalita; ang makapangyarihang bisig at matapang na Bharata’y bumagsak, inihahagis paitaas ang kanyang mga braso.

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥१८॥

Pagkaraan, nabalot sa dalamhati at nasugatan ng sakit sa pagkamatay ng ama, ang maningning na Bharata’y humagulgol; ang kanyang isip ay nayayanig at nalilito sa pighati.

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥१९॥

Ang higaan ng aking ama, na noon ay lubhang marikit ang ningning, ngayo’y wari’y tulad ng malinis na langit sa gabi na sinisinagan ng buwan kapag lumipas na ang mga ulap ng tag-ulan.

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥२०॥

Ngunit ngayo’y hindi na ito nagliliwanag, yamang wala na ang marunong na hari—gaya ng langit na walang buwan, o ng dagat na natuyuan ng tubig.

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः ।आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥२१॥

Sa matinding pighati sa kaibuturan ng sarili, ang pinakadakila sa mga nagwawagi’y nagpakawala ng luha mula sa lalamunan at tinakpan ang marikit niyang mukha ng isang tela.

Verses 22-23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥२२॥मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥२३॥

Nakita si Bharata na katulad ng isang diyos, nagdurusa at nahulog sa lupa na parang putol na puno ng sala sa gubat na tinamaan ng palakol, si Kaikeyi ay nag-angat sa kanyang anak na labis ang pagdadalamhati, na kahawig ng isang makapangyarihang elepante sa kanyang kalagayan, at tulad ng Araw o Buwan sa lupa, at nagsalita sa kanya ng mga salitang ito.

Verse 24

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः ॥२४॥

“Bumangon ka, bumangon—bakit ka nakahandusay, O prinsipe na dakila ang dangal? Ang mga tulad mo, na iginagalang ng mabubuti sa kapulungan, ay hindi nararapat magdalamhati nang ganito.”

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२५॥

O marunong, ang iyong pag-unawa—kaagapay ng mabuting asal, banal na pag-aaral, at wastong payo—ay nag-aangkop sa iyo sa pagkakawanggawa at paghahandog; magniningning ka na parang sikat ng araw sa sariling tahanan nito.

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥२६॥

Matapos umiyak nang matagal at gumulong sa lupa, si Bharata—nababalot ng maraming dalamhati—ay sumagot sa kanyang ina ng mga salitang ito.

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥२७॥

Iniisip ko, ‘Marahil ipapahid ng hari ang banal na paghirang kay Rama—o marahil magsasagawa siya ng yajña,’ kaya’t naglakbay ako na may matibay na pasya at pusong nagagalak.

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥२८॥

Ngunit ang lahat ay naging iba; punit-punit ang aking kalooban, sapagkat hindi ko na nakikita ang aking ama, na laging nakatuon sa aking minamahal at ikabubuti.

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥२९॥

Ina, sa anong karamdaman pumanaw ang hari bago ako makabalik? Mapalad sina Rama at ang iba pa, sapagkat sila mismo ang nagsagawa ng huling ritwal para sa aking ama.

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥३०॥

Tunay ngang hindi nalalaman ng marangal na maharaja na ako’y dumating na; sapagkat ang aking ama’y agad sanang yumuko at hahalik sa aking ulo.

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥३१॥

Nasaan na ang kamay ng aking ama—banayad ang haplos at di napapagod sa gawa—na paulit-ulit na pumupunas ng alikabok na dumidikit sa akin?

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥३२॥

Ipahayag mo agad ang aking pagdating kay Rama—di napapagod sa gawa—na sa akin ay kapatid, ama, at kamag-anak; sa marunong na iyon, ako’y kanyang lingkod.

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥३३॥

Sapagkat sa nakauunawa ng dharma ng mga marangal, ang nakatatandang kapatid ay nagiging gaya ng ama. Yayakapin ko ang kanyang mga paa—siya na ngayon ang tanging kanlungan ko.

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥३४॥

Ano ang sinabi ng aking ama—ang marangal na hari, nakaaalam ng dharma, laging matatag sa dharma, tapat sa pangako, matibay sa panata, na ang kanyang kagitingan ay katotohanan mismo—sa huling sandali?

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥३५॥

“Nais kong marinig ang huling, nararapat na tagubilin ng aking ama para sa akin.” Nang tanungin nang gayon, si Kaikeyi ay nagsalita ng mga salitang ayon sa tunay na pangyayari.

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥३६॥

Habang nananaghoy, “Rama! Ay, Sita! Lakshmana!” ang dakilang-hiningang hari—pinakamataas sa mga nakaaabot sa sukdulang kalagayan—ay pumanaw patungo sa kabilang daigdig.

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥३७॥

Ngunit ang iyong ama, na nasilo ng batas ng Panahon—gaya ng dambuhalang elepanteng ginagapos ng mga lubid—ay bumigkas ng mga huling salitang ito.

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३८॥

“Mapagpapala at ganap ang layon ng mga taong makakakita kay Rama na nagbalik—kasama si Sita—at kay Lakshmana na makapangyarihan ang bisig, na muling nagbalik.”

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥३९॥

Nang marinig niya ang ikalawang masaklap na balita, lalo pang nalugmok si Bharata sa dalamhati; na may bagsak na mukha, muli niyang tinanong ang kanyang ina.

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥४०॥

Saan na ngayon naroon ang yaong may matuwid na kaluluwa, na nagpapalago ng kagalakan ni Kausalyā—na umalis na kasama ang kapatid na si Lakṣmaṇa at kapiling si Sītā?

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥४१॥

Nang siya’y tanungin nang gayon, sinimulan ng kanyang ina na isalaysay ang pangyayari ayon sa tunay na kalagayan—isang mabigat na pahayag, masakit, bagaman nangangamba siyang inaasahan niya ang mabuting balita.

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥४२॥

Anak ko, ang prinsipe—nakadamit ng balat ng punò—ay nagtungo sa dakilang gubat ng Daṇḍaka, kasama si Vaidehī (Sītā), at sinusundan ni Lakṣmaṇa.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४३॥

Nang marinig iyon, si Bharata ay nabagabag, sapagkat nangamba siya sa asal ng kanyang kapatid; at, inaalala ang dakilang dangal ng kanilang angkan, nagsimula siyang magtanong pa.

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥४४॥

Hindi kaya kinuha ni Rama ang yaman ng sinumang Brahmana? Hindi kaya may inosenteng tao—mayaman man o dukha—na napinsala niya?

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥४५॥

Hindi kaya ang prinsipe ay naghangad sa asawa ng iba? Kung gayon, bakit siya ipinatapon sa gubat ng Dandaka na para bang pumatay siya ng sanggol sa sinapupunan?

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥४६॥

Pagkaraan nito, ang kanyang pabagu-bagong ina, sa gayon ding likas na ugali ng babae, ay nagsimulang isalaysay ang sarili niyang mga ginawa, ayon sa tunay na nangyari.

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥४७॥

Nang siya’y kausapin ng dakilang-loob na si Bharata, si Kaikeyī—nagagalak ngunit hangal at nag-aakalang siya’y marunong—ay nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥४८॥

Ni katiting na yaman ng isang brāhmaṇa ay hindi inagaw ni Rāma; ni sinumang walang sala—mayaman man o dukha—ay hindi niya sinaktan. At si Rāma, kahit sa pagtingin ng mga mata, ay hindi tumitingin sa asawa ng iba.

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥४९॥

Ngunit, anak ko, pagkarinig ko pa lamang sa pagpuputong kay Rāma, hiniling ko sa iyong ama na ibigay sa iyo ang kaharian at ipatapon si Rāma.

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥५०॥

At ang iyong ama, nanindigan sa sariling panata at landas, ay ginawa nga iyon; at si Rāma, kasama si Saumitrī (Lakṣmaṇa) at si Sītā, ay ipinadala sa paglalakbay ng pagkatapon.

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥५१॥

Ang tanyag na tagapamahala ng lupa, hindi na makita ang minamahal na anak, ay nanghina sa dalamhati sa anak at umabot sa ‘kalagayan ng lima’—siya’y namatay.

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥५२॥

Kaya ngayon, O nakaaalam ng dharma, tanggapin mo ang paghahari; sapagkat alang-alang sa iyo ko ginawa ang lahat ng ito sa ganitong paraan.

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥५३॥

Huwag kang magpadaig sa dalamhati ni sa pagdurusa; kumapit ka sa katatagan, anak ko. Sapagkat ang lungsod—at ang kahariang ito na walang kapinsalaan—ay nasa ilalim na ng iyong kapangyarihan.

Verse 54

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥५४॥

Kaya nga, anak ko, kasama ang mga pinakadakilang brahmana na pinangungunahan ni Vasiṣṭha, na bihasa sa mga ritwal, agad mong isagawa ayon sa wastong paraan ang mga huling seremonya para sa hari; at huwag panghinaan ng loob, ipalagay mo ang iyong sarili sa pag-aabhiseka bilang hari sa ibabaw ng daigdig na ito.