Mandala 7
मण्डल 7
The Family Book of Vasishtha
ऋग्वेदाचा ७वा मंडल हा महान वसिष्ठ-कुलग्रंथ आहे. प्रेरित याज्ञिक वाणी (ब्रह्मन्), संरक्षण आणि सामुदायिक ऐक्य यांच्या बळावर सोमयाग सुरक्षित व दृढ करणारा, घट्ट विणलेला पुरोहिती स्वर येथे प्रकटतो. ‘दाशराज्ञ’ (दहा राजांची लढाई) या ऐतिहासिक स्मृतीसाठी हा मंडल विशेष प्रसिद्ध आहे; त्या संदर्भात वसिष्ठांचे कर्माधिकार आणि इंद्राची युद्धशक्ती जमाती व राजांच्या भाग्याशी अविभाज्यरीत्या गुंफलेली दिसते. तीन अनुवाक-समूहांमध्ये हा ग्रंथ इंद्राला व मरुतांना आवाहन करून यज्ञाला वारंवार चेतवितो.
Suktas in Mandala 7
Sukta 1
Sukta 7.1
ऋग्वेद ७.१ वसिष्ठाच्या ग्रंथाची सुरुवात अरणींतून अग्नीला “जन्माला घालून” करतो आणि त्याला गृ्हपती (घराचा अधिपती) तसेच यज्ञासाठी याजक-मध्यस्थ म्हणून प्रतिष्ठित करतो. स्तोत्र अग्नीच्या प्रत्यक्ष प्रज्वलनापासून व दूरवर दिसणाऱ्या तेजापासून पुढे जाऊन, राक्षस व शत्रुत्वकारी शक्तींविरुद्ध संरक्षणासाठी विनंत्यांपर्यंत पोहोचते; आणि शेवटी अग्नीने कवीचे ब्रह्मन् (पवित्र वचन) उन्नत करावे व देणे-घेणे या दोन्हीत कल्याण सुरक्षित करावे अशी प्रार्थना करून समाप्त होते.
Sukta 2
Sukta 7.2
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र यज्ञाचा तेजस्वी पुरोहित असलेल्या अग्नीला प्रज्वलित करते; इंधन स्वीकारून वर उधळत ज्वलावे आणि सूर्याच्या किरणांशी सुसंवादी रीतीने विस्तारावे, अशी त्याची प्रार्थना करते. यात संपूर्ण यज्ञ-परिसर विणला आहे—सहायक शक्ती म्हणून उषा व रात्र, पवित्र आसन (बर्हिस), अदितीचे संरक्षण, आणि इंद्र व देवतांचे आगमन—जेणेकरून अर्पणातून सुविता (शुभगमन), समृद्धी, आणि दैवी आनंदोल्लास प्राप्त होईल.
Sukta 3
Sukta 7.3
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र अग्नीला सर्वाधिक योग्य असा दूत (दूत) आणि याज्ञिक पुरोहित-शक्ती म्हणून आवाहन करते—जो मर्त्यांमध्ये दृढपणे प्रतिष्ठित असूनही ऋत (सत्य-व्यवस्था) धारण करतो. अग्नीच्या तेजस्वी, सूर्यसदृश-गर्जनात्मक वैभवाचे स्तवन करून, गायकांकरिता व त्यांच्या समुदायाकरिता समृद्धी प्रज्वलित करावी, निर्मळ बुद्धी/सुस्पष्ट संकल्पशक्ती (सु-चेतस्/क्रतु) द्यावी, आणि दीर्घकालीन कल्याण प्रदान करावे अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 4
Sukta 7.4
हे वसिष्ठसूक्त अग्नीला तेजस्वी अंतर्बाह्य अग्नी म्हणून प्रज्वलित करते आणि यजमानांना त्याच्याकडे हव्य तसेच शुद्ध संकल्पबुद्धी (मति) अर्पण करण्यास उद्युक्त करते. अग्नी सर्व जन्मांत—दैवी आणि मानवी—संचरणारा जाणकार म्हणून स्तुतिला जातो; बळाने आणि योग्य समजुतीने त्याच्याकडे गेलेल्या उपासकांना तो अमरत्व, संपत्ती आणि वीरशक्ती प्रदान करतो. सूक्ताचा शेवट गायकासाठी आणि स्तुती करणाऱ्या सर्वांसाठी दीर्घकालीन कल्याण (स्वस्ति) व आशीर्वाद यांची प्रार्थना करून होतो.
Sukta 5
Sukta 7.5
हे सूक्त अग्नीला वैश्वानर म्हणून—स्वर्ग व पृथ्वी यांच्या मध्ये संचार करणारा, जागृत उपासकांच्या सावधानतेने वाढणारा सार्वत्रिक अग्नी—आवाहन करते. तो प्रजांचा अधिपती आणि उषःकाल व दिवस यांचे तेजस्वी चिन्ह आहे, असे त्याचे स्तवन करून, विपुल धन, कीर्तिमान बल (वाज) आणि रुद्र व वसु यांच्याशी सुसंवादात व्यापक संरक्षण देण्याची याचना करते.
Sukta 6
Sukta 7.6
हे सूक्त पवित्र काष्ठात प्रज्वलित होणाऱ्या, लोकांचा प्रेरक व रक्षक म्हणून प्रकटणाऱ्या अগ্নीची अधिपती “असुर-शक्ती” (स्वामित्वपूर्ण आध्यात्मिक बल) म्हणून स्तुती करते. अগ্নी जीवांना पश्चिमेकडील अंधाराकडे झुकणाऱ्या अवस्थेतून प्रकाशाच्या पूर्वेकडे वळवतो, अंतर्गत व बाह्य शत्रूंना नमवतो, आणि विश्वाच्या गर्भातील खोलांतून संपत्ती आकाश व पृथ्वीवर वितरित करतो, असे त्याचे गौरवगान केले आहे.
Sukta 7
Sukta 7.7
या लहान त्रिष्टुभ् स्तोत्रात वसिष्ठ अग्नीला प्रबळ दिव्य अश्व म्हणून, तसेच यज्ञ देवांकडे नेणारा जाणता दूत म्हणून प्रज्वलित करून स्तुती करतो. अग्नी मानवी निवासात विश्पति (कुलांचा अधिपती) म्हणून प्रतिष्ठित आहे—मधुरभाषी, ऋताला निष्ठावान; आणि गायक व यजमानांना पोषण, प्रेरणा व टिकाऊ कल्याण देण्याची विनंती केली आहे.
Sukta 8
Sukta 7.8
वसिष्ठांचे हे सूक्त अग्नीला राजस, उदात्त उपस्थिती म्हणून प्रज्वलित करते—उषःकालांच्या अग्रभागी उभा राहून, तुपाने पोसलेल्या आहुतींना भक्तिभावाच्या स्तुतिसह स्वीकारणारा. यात अग्नीचे व्यापक, सूर्यसदृश तेज आणि संघर्षात भरत व पूरू यांना दिलेले त्याचे रक्षक साहाय्य स्मरले जाते; आणि शेवटी गायक व यजमान यांच्यासाठी पोषण, प्रेरणा व दीर्घकालीन कल्याण यांची थेट प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 9
Sukta 7.9
अग्नी (जातवेदस्) याला उद्देशून हे स्तोत्र उषःकाळी जागृत होणाऱ्या अग्नि-पुरोहिताचे स्तवन करते; उषेच्या कुशीतून उठणाऱ्या प्रियकराप्रमाणे त्याचे चित्रण असून तो मनुष्य आणि देव यांच्यात मध्यस्थाचे कार्य स्वीकारतो. ‘द्विविध अस्तित्व’ (आतील व बाह्य जीवन) योग्य करावे, देवतांमध्ये अर्पणे स्थापन करावीत, आणि धर्मनिष्ठांना धन, बळ व दीर्घकाल टिकणारे कल्याण प्रदान करावे, अशी अग्नीला विनंती केली आहे.
Sukta 10
Sukta 7.10
अग्नीला उद्देशून रचलेल्या या लहान सूक्तात अग्नी उषेप्रमाणे प्रभातकांत तेजस्वी दिसतो—विस्तीर्ण प्रकाश पसरवतो, विजेसारखा चमकतो आणि उषेच्या प्रियकराप्रमाणे प्रेरित विचार जागवतो. वसिष्ठ अग्नीला सुंदर, योग्य मार्गाने चालणारा, हविर्भाग वाहून नेणारा आणि मानवांचा मार्गदर्शक असा वर्णित करतो—यज्ञरात्रींमधून धन आणि देवसन्निधी आणणारा.
Sukta 11
Sukta 7.11
हा पाच ऋचांचा सूक्त अग्नीला अग्रगण्य होतृ म्हणून आवाहन करतो—जो यज्ञाला बोधगम्य व फलदायी करतो; त्याच्याविना अमरांनाही आपला आनंद प्राप्त होत नाही, असे सांगतो. अग्नीने विश्वेदेवांसह येऊन ‘मानवी रीतीने’ हविर्दान करावे, दूत व शत्रुत्वपूर्ण वाणीपासून रक्षण करणारा संरक्षक व्हावे, अशी प्रार्थना आहे; आणि शेवटी स्वर्गात देवांमध्ये हा विधी दृढपणे स्थापून दीर्घकाल कल्याण प्रदान करावे, अशी विनंती आहे.
Sukta 12
Sukta 7.12
वसिष्ठाचे हे लघु स्तोत्र “महान आदराने” अग्नीला जवळ करते. स्वतःच्या निवासस्थानी प्रज्वलित झाल्यावर तेजस्वी होणारा तरुण ज्वाला म्हणून, आणि ज्याची प्रभा दोन्ही लोकांत व्यापते असा त्याचा गौरव करते. जन्मांचा जाणकार जाटवेदस् म्हणून अग्नीचे आवाहन करून, सर्व संकटांवर मात करून देण्याची आणि उपासकांना दुःख व नैतिक दोषापासून रक्षण करण्याची विनंती केली आहे. शेवटच्या ओळखीत अग्नीला मित्र व वरुण यांच्या कार्यांचे मूर्त रूप मानून वंदन केले जाते, आणि धनसंपत्ती, यशस्वी सिद्धी व दीर्घकालीन कल्याण देण्याची प्रार्थना केली जाते.
Sukta 13
Sukta 7.13
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त त्रिचरण स्तोत्र, वैश्वानर रूपातील अग्नीला सर्वशुद्धीकरण करणारा, जगभर व्यापणारा अग्नी म्हणून आवाहन करते; शत्रुत्वकारी शक्तींचा नाश करून अडथळे दूर करणारा म्हणून त्याची स्तुती करते. अग्नीचा जन्म हा दोन्ही लोकांना भरून टाकणारा आणि देवांना दडपणातून मुक्त करणारा विश्वव्यापी प्रसंग म्हणून गौरविला आहे. स्तोत्राचा शेवट असा प्रार्थनेने होतो की ब्रह्मन् (पवित्र वाणी/आकांक्षा) यासाठीचा “मार्ग” अग्नी प्रकट करो आणि दैवी शक्तींनी उपासकांचे दीर्घकाल कल्याणाने रक्षण करावे.
Sukta 14
Sukta 7.14
वसिष्ठांचे हे संक्षिप्त स्तोत्र यज्ञासाठी अग्नीचे आवाहन आहे: कवी समिधा (इंधन), स्तुती आणि आहुतींनी जातवेदसाला प्रज्वलित करतात व त्याने वषट्-कार स्वीकारून देवांना आणावे अशी प्रार्थना करतात. यात यजमानाची ओळख भक्तिभावाने दान करणारा (दाशत्) अशी ठळक केली आहे आणि शेवटी अग्नीच्या मध्यस्थीने दीर्घकालीन स्वस्ति (कल्याण/संरक्षण) लाभो अशी विनंती करून स्तोत्र समाप्त होते.
Sukta 15
Sukta 7.15
वसिष्ठाचे हे सूक्त यज्ञात आणि गृहात उपस्थित असलेल्या, सर्वांत जवळच्या व अतिशय अंतरंग दैवी मित्र म्हणून अग्नीचे आवाहन करते; ज्याच्या “मुखात” हवि अर्पिले जाते. ते अग्नीने रात्रींमधून व उषःकाळांतून प्रकाशमान व्हावे, उपासकांना खरे अग्नि-प्रज्वालक करावे, आणि दिवस-रात्र पाप, संकुचन व शत्रुत्वपूर्ण हेतूपासून त्यांचे रक्षण करावे अशी प्रार्थना करते.
Sukta 16
Sukta 7.16
ऋग्वेद ७.१६ हे वसिष्ठांचे स्तोत्र असून त्यात अग्नीला प्रिय, अत्यंत विवेकी यज्ञमार्गदर्शक—“सर्वांचा दूत”—म्हणून आवाहन केले आहे. तो हविर्भाग देवांकडे नेतो आणि विधीत शिस्त व क्रम प्रस्थापित करतो. अग्नीची होतृ/वह्नी म्हणून स्तुती केली आहे; अध्वर उजळावा म्हणून देवांनीच त्याला घडविले असे सांगितले आहे. ऋषी व यजमानांना शुभत्वात आसन दे, धन, वीर्य (सुवीर्य), आणि लोकांमध्ये योग्य नेतृत्व प्रदान कर, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 17
Sukta 7.17
हे लघु अग्नीस्तोत्र उत्तम इंधनाने आणि नीट पसरलेल्या बर्हिसाने अग्नीला सम्यक् प्रज्वलित करण्याचे आवाहन करते, ज्यामुळे यज्ञ विशाल होऊन देवांस योग्य ठरतो. जातवेदस् अग्नी विधीची व्यवस्था करणारा, अमरांना आणणारा आणि योग्य अर्पणाने त्यांच्या शक्ती वाढविणारा म्हणून स्तुतिला जातो; शेवटी उपासकांना वाटून दिल्या जाणाऱ्या “रत्नां” (धन-वैभव) साठी प्रार्थना करून स्तोत्र समाप्त होते.
Sukta 18
Sukta 7.18
वसिष्ठांना अर्पित मानल्या जाणाऱ्या या इंद्रसूक्तात, भारतांचा पितृपरंपरागत आश्रय असलेल्या इंद्राचे—गायी, घोडे आणि विजय देणाऱ्या—स्तवन केले आहे आणि जमातींच्या संघर्षांत त्याने दिलेल्या निर्णायक सहाय्याचे स्मरण केले आहे. प्रेरित ऋषींशी इंद्राची मैत्री गौरविली असून, विरोधकांना तो पाडून टाकतो, तर इंद्राची साथ निवडणाऱ्यांना “उजळ दिवस”, समृद्धी आणि सुरक्षित नेतृत्व प्राप्त होते, असे वर्णन केले आहे.
Sukta 19
Sukta 7.19
वसिष्ठाचे हे त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्राला भयंकर, तीक्ष्ण-शिंगांच्या वृषभासारखा म्हणून आवाहन करते; तो जनसमूह व शक्तींना योग्य गतीत लावतो आणि यजमानाला अधिक उज्ज्वल मार्गाकडे नेतो. इंद्राची प्राचीन दाने व विजय यांचा संबंध अर्पण करणाऱ्या राजा सुदासाच्या समृद्धीशी जोडला आहे; मंत्र व हविर्द्वारे इंद्राचे पिंगट अश्व जुंपून वाज (पूर्णता, बळ) जिंकावे अशी विनंती आहे. सूक्ताचा शेवट थेट प्रार्थनेने होतो—“ब्रह्मणाने प्रेरित” (सत्यवचनाने चालित) इंद्राच्या सहाय्याने अखंड संरक्षण, स्थिर स्थानें आणि कल्याण प्राप्त होवो.
Sukta 20
Sukta 7.20
वसिष्ठाचे हे इंद्रसूक्त उग्र, तरुण देव इंद्राची स्तुती करते—तो जलांची व्यवस्था करतो आणि मानवांना हितकारक कर्मे सिद्ध करतो; मोठ्या दोषांपासून व गोंधळ/मोहापासूनही भक्तांचे रक्षण करतो. इंद्राला श्रद्धापूर्वक सेवा व यज्ञार्पण केल्याने व्यक्ती व मन स्थिर होते, आणि ऋत (विश्वव्यवस्था) यावर आधारलेली टिकाऊ समृद्धी प्राप्त होते, असे हे सूक्त शिकवते. शेवटी कवीसाठी आणि विधीला बळ देणाऱ्या उदार यजमान/दात्यांसाठी, इंद्रकेंद्रित प्रेरणा (इष्) व दीर्घकालीन कल्याण यांची प्रार्थना करून हे सूक्त समाप्त होते.
Sukta 21
Sukta 7.21
वसिष्ठाचे हे सूक्त सोमपानाच्या वेळी इंद्राला आवाहन करते; सोमाच्या उन्मादात यज्ञाकडे आणि कवीच्या स्तुतीकडे ‘जागा’ होऊन येण्यास त्याला प्रवृत्त करते. इंद्राची विशालता व अजेय पराक्रम—विशेषतः वृत्रवध—यांचे गौरवगान करून, त्या विश्वविजयाचे रूपांतर उपासकांसाठी बल, समृद्धी आणि अखंड संरक्षण यांसाठीच्या व्यावहारिक प्रार्थनेत करते.
Sukta 22
Sukta 7.22
हे सूक्त वसिष्ठाचे इंद्रासाठीचे सोम-आमंत्रण आहे. पिळलेला सोमरस पिण्यास उद्युक्त केला आहे—जेणेकरून इंद्राची शक्ती व व्यापक आनंद जागृत होऊन विजय व संरक्षण प्राप्त होईल. कवी इंद्राच्या वेगवान, प्रभुत्वशाली अधिपत्याचे स्तवन करतो, त्याच्या नामाचे अखंड स्मरण असल्याचे प्रतिपादन करतो, आणि प्राचीन तसेच वर्तमान ऋषींना इंद्राने दिलेल्या उपकारक मैत्रीप्रमाणेच तीच कृपामय मैत्री आम्हालाही लाभो अशी याचना करतो. शेवटी दीर्घकाल कल्याण (स्वस्ति) यासाठी रक्षणाची इच्छा व्यक्त करून, उपासकाचे रक्षण करणाऱ्या सहचारी दैवी शक्तींनाही ही विनंती विस्तारतो.
Sukta 23
Sukta 7.23
या सहा ऋचांच्या त्रिष्टुभ् सूक्तात वसिष्ठ (वसिष्ठ कुलाच्या वतीनेही) इंद्राला विजयदायी युद्धप्रार्थना अर्पण करतो—ऐकावे, त्वरेने यावे, आणि बल, कीर्ती व संरक्षण द्यावे अशी विनंती करतो. योग्य प्रेरणेने केलेली स्तुती ही ऋत (विश्वसत्य/व्यवस्था) यांच्याशी जोडली आहे; धि (प्रकाशित विचार) घेऊन जवळ येणाऱ्यांना वाज (विजयशक्ती, समृद्धी) वाटणारी व्यापक शक्ती म्हणून इंद्राचे चित्रण केले आहे. शेवटी संक्षिप्त आशीर्वाद: इंद्राने वीरसमृद्ध व गोसमृद्ध अशी संपन्नता स्थापन करावी, आणि दिव्य रक्षकांनी उपासकांना दीर्घकाळ कल्याणात राखावे.
Sukta 24
Sukta 7.24
हे लघु इंद्रसूक्त अनेकदा आवाहन केलेल्या प्रभू इंद्राला यज्ञातील सिद्ध आसनावर येण्याचे निमंत्रण देते. तो आपल्या शक्तींनीसह यावा, ब्रह्मन् (पवित्र वाणी)मध्ये आनंद मानावा आणि विजयशक्तीने उपासकांना बळ द्यावे, अशी विनंती आहे. कवी संरक्षण, अवकाशविस्तार (दडपण/अडथळ्यांचे निरसन), संपत्ती, तसेच उदार यजमानांना व वीर संततीला टिकवून धरणारी प्रेरक ऊर्जा यांची याचना करतो. शेवटी इंद्र व त्याच्या संलग्न दैवी सहाय्यकांच्या अधीन चिरस्थायी कल्याण (स्वस्ति) लाभो, अशी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 25
Sukta 7.25
वसिष्ठाचे हे सहा ऋचांचे त्रिष्टुभ स्तोत्र, रणात अग्रणी असलेल्या उग्र रक्षक इंद्राला आवाहन करते; त्याची वज्रविद्युत्-शक्ती सैन्याला स्थिर ठेवून विजय निश्चित करते. कवी इंद्राला एकाग्र राहण्याची विनंती करतो, दिवसेंदिवस टिकणारा आश्रय व संरक्षण देण्याची, आणि उपासकांना समृद्धी, बळ व कल्याणाने परिपूर्ण करण्याची प्रार्थना करतो.
Sukta 26
Sukta 7.26
वसिष्ठांचे हे संक्षिप्त स्तोत्र इंद्राला असे आवाहन करते की सोम यथाविधी पिळला गेल्यावर आणि स्तुतीवचन (ब्रह्मन्/उक्थ) योग्य रीतीने घडल्यावरच तो प्रतिसाद देओ; विधीची शुद्धता आणि प्रेरित वाणी एकत्र येऊन देवाला “आनंदित” करतात, असे ते प्रतिपादन करते. शत्रूंच्या “आघाड्या” वारंवार फोडून अडथळे दूर करणारी इंद्राची सतत नवी होणारी शक्ती ते स्मरते. शेवटी उपासकांसाठी हजारपटी बळ, विजय-धन, आणि दीर्घकाल कल्याण यांची याचना करून ते समाप्त होते.
Sukta 27
Sukta 7.27
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त इंद्रस्तोत्र, दूरच्या ध्येयाकडे विचारांचे जू जुळविताना साधक ज्या आधारशक्तीला हाक देतात त्या इंद्राचे आवाहन करते. विविध जगावर इंद्राच्या राजसत्तेचे स्तवन करून, गायी, घोडे व रथ या प्रतीकांनी दर्शविलेली संपत्ती आणि संरक्षण उपासकाकडे वळवावे अशी विनंती करते; तसेच व्यापक अवकाश (वरिवस्) आणि दीर्घकालीन कल्याण (स्वस्ति) प्रदान करावे अशी प्रार्थना करते.
Sukta 28
Sukta 7.28
हे लघु इंद्र-स्तोत्र कवीच्या यज्ञाकडे देवाने आपली शक्ती वळवावी आणि त्याला हाक मारणाऱ्या अनेकांमध्ये आमची खास विनंती ऐकावी, अशी नेमकी आमंत्रण-प्रार्थना आहे. यात इंद्राचे स्तवन—प्रयत्नशील लोकांना एकत्र करून पुढे नेणारा, जडालाही गती देऊन जागृत करणारा, आणि ब्रह्मन् (प्रेरित, घडविणारे वचन) घडवून जप करणाऱ्यांना “महान संपत्ती” देणारा—असे केले आहे. स्तोत्राचा शेवट दीर्घकालीन संरक्षण आणि कल्याण (स्वस्ति) यासाठीच्या याचनेने होतो.
Sukta 29
Sukta 7.29
हे लहान वसिष्ठसूक्त सोमपानासाठी इंद्राला आवाहन करते; तो त्वरेने यावा, नीट पिळलेला सोमरस प्राशन करावा आणि उदार दाने (मघानी) द्यावीत अशी विनंती करते. यात आत्मविश्वासपूर्ण स्तुतीबरोबरच, इंद्राला खरोखर तृप्त करणारे अर्पण कोणते, असा स्पष्ट प्रश्न येतो; आणि शेवटी इंद्राचे सत्य वचन बोलण्याची प्रतिज्ञा करून, दीर्घकालीन कल्याण व संरक्षणासाठी प्रार्थना केली जाते.
Sukta 30
Sukta 7.30
वसिष्ठ परंपरेतील हे लघु इंद्रसूक्त “महाबलवान” इंद्राला सामर्थ्यासह येण्याचे आवाहन करते; उपासकाची संपत्ती वाढवावी आणि संघर्षात विजयी सार्वभौमत्व प्रस्थापित करावे अशी प्रार्थना करते. युद्धांत प्रकाशाचा ध्वज उभारणाऱ्या इंद्राच्या रणतेजाचा संबंध, कल्याणासाठी देवांना बोलावणाऱ्या अग्नीच्या अंतर्मुख पुरोहितत्वाशी जोडला आहे. शेवटी इंद्राला महान धनदाता आणि “ब्रह्म घडविणाऱ्या” गायकाचा खात्रीचा सहाय्यक म्हणून स्तुती करून, अखंड संरक्षण व मंगलतेसाठी प्रार्थनेने सूक्त समाप्त होते.
Sukta 31
Sukta 7.31
RV 7.31 हे वसिष्ठांचे इंद्रस्तवन आहे. पराक्रमी “वृषभ” इंद्राने कुळाची तातडीची गरज ऐकावी आणि शत्रूंच्या दुष्ट वाणी, निंदा व जबरदस्ती/दडपणापासून त्यांचे रक्षण करावे, अशी विनंती यात आहे. इंद्राला सर्वव्यापी आणि आपल्या व्रतांमध्ये (कर्मनियमांमध्ये) अढळ म्हणून गौरवून, खरे द्रष्टे त्याच्या ऋत/आदेशाशी सुसंगत असे प्रभावी ब्रह्मन् (मंत्रशक्ती) घडवितात, हे प्रतिपादन केले आहे. हे सूक्त आह्वानही आहे आणि कवचही: इंद्राला सहाय्यासाठी बोलावते आणि उपासकाचा क्रतु (संकल्प/विवेक) त्याच्यात स्थिर करते.
Sukta 32
Sukta 7.32
वसिष्ठाचे हे त्रिष्टुभ् स्तोत्र सोमपानासाठीच्या पिळणीवेळी इंद्राला जवळ येण्याचे आवाहन करते आणि कवीच्या हाकेला लक्षपूर्वक ऐकण्याची विनंती करते; ‘सहाय्यसमृद्ध’ अशा त्या देवाशी कोणताही मर्त्य स्पर्धा करू शकत नाही, हे ठामपणे सांगते. इंद्राचे सामर्थ्य व उदार दानशीलता यांचे स्तवन करताना, विजय व समृद्धीकडे उपासकाला नेणारी शक्ती म्हणून श्रद्धा (विश्वास/निश्चय) हा दृढ धागा त्यात विणलेला आहे. शेवटी हे संरक्षणार्थ प्रार्थनेने संपते: इंद्र सोबतीला असताना लपलेले धोके आम्हांवर येऊ नयेत; अडथळा आणणाऱ्या ‘पाण्यां’पलीकडे आणि दीर्घ उतार-घसरणींपलीकडे आम्ही पार जाऊ दे.
Sukta 33
Sukta 7.33
ऋग्वेद 7.33 हे वसिष्ठांचे स्व-संदर्भित सूक्त आहे. यात वसिष्ठ ऋषिगणाला बर्हिस् (पवित्र दर्भ) भोवती निकट एकत्र येऊन यज्ञकर्म व गायक यांचे रक्षण करण्याचे आवाहन आहे. सामूहिक पुरोहित-शक्तीचे स्तवन येथे केले आहे—सूर्यासारखी प्रकाश देणारी, समुद्रासारखी विशाल, आणि वातासारखी प्रेरक—ज्यामुळे स्तोम (स्तुतिगीत) आपल्या अभिप्रेत समुदायापर्यंत पोहोचून फलदायी ठरतो. शेवटी सोम-पीडन संकुल (ग्रावण, उक्थ, सामन्) यांचा उल्लेख येतो आणि वसिष्ठाला ‘मार्गभेदक’—यज्ञप्रवाह पुढे नेणारा—असा दर्शवले आहे.
Sukta 34
Sukta 7.34
ऋग्वेद ७.३४ हे वसिष्ठांचे सूक्त आहे. यात मनीषा—तेजस्वी प्रेरित बुद्धी—यज्ञाला सुबक बांधलेल्या रथाप्रमाणे पुढे नेणारी देवी-शक्ती म्हणून आवाहिली आहे. मंत्रांचा प्रवाह विचार व वाणीच्या अभिषेकापासून सुरू होऊन, वैरभाव व शारीरिक व्याधी दूर लोटणाऱ्या रक्षक तेजात विस्तारतो; आणि शेवटी अनेक दैवी व नैसर्गिक शक्तींनी शांती, आश्रय आणि दीर्घकालीन कल्याण प्रदान करावे अशी व्यापक मंगलाशिष देऊन समाप्त होतो.
Sukta 35
Sukta 7.35
हे सूक्त व्यापक शांती (शांति) व स्वस्ति (कल्याण) यांचे आशीर्वादात्मक स्तोत्र आहे. यात अनेक देवयुग्मांना—विशेषतः इंद्राला इतर शक्तींशी संयुक्त करून—आवाहन केले असून उपासकांना संरक्षण, योग्य गती/मार्गक्रमण आणि विजय मिळावा अशी प्रार्थना आहे. इंद्र–अग्नी, इंद्र–वरुण, इंद्र–सोम, इंद्र–पूषन् अशा यज्ञसहाय्यकांपासून ते सूर्य, दिशा, पर्वत, नद्या व जलराशी अशा विश्वाधारांपर्यंत विस्तार करून, जीवनाच्या सर्व दिशांना शुभत्व लाभावे अशी विनंती केली आहे. शेवटच्या प्रार्थनेत ‘यज्ञार्ह अमर’ सर्वांना एकत्र बोलावून, दूरवर पसरलेले सौख्य आणि अखंड रक्षण प्रदान करावे असे मागितले आहे.
Sukta 36
Sukta 7.36
हे सूक्त वसिष्ठ-चक्राची सुरुवात करत यज्ञकर्माला ऋत (विश्वव्यवस्था) यामध्ये प्रतिष्ठित करते: सत्याच्या आसनातून प्रेरित वाणी उदयास येते; सूर्य प्रकाशाच्या “गायी” मुक्त करतो; आणि वेदीच्या मध्यभागी अग्नी प्रज्वलित होतो. देव व मानव यांच्यात स्पष्टता, प्राणशक्ती आणि योग्य संबंध प्रस्थापित करणारी मध्यस्थ ज्वाला म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे; तसेच संरक्षण व वृद्धीसाठी रुद्र, मरुत आणि विष्णू अशा सहकारी शक्तींनाही थोडक्यात आवाहन केले आहे. वाणी, प्रकाश आणि अग्नी यांच्या संयुक्त कार्याने यज्ञ पवित्र करून कल्याण, संतती आणि विस्तीर्ण जीवनबल प्राप्त व्हावे, हा याचा मुख्य हेतू आहे.
Sukta 37
Sukta 7.37
वसिष्ठ ऋषींना अर्पित मानलेले हे सूक्त, वाज व ऋभुक्षण म्हणूनही गौरविल्या जाणाऱ्या ऋभूंना त्यांच्या निर्दोष रथावर सोमपानाच्या पिळणीकडे आमंत्रित करून आरंभते. ते त्रिविध पानांत आनंद मानोत आणि व्यापक सामर्थ्ये प्रदान करोत अशी प्रार्थना आहे. पुढे ही विनंती संबंधित दैवी शक्तींवर विस्तारते—एका मंत्रात इंद्राचा आणि शेवटी सवितृचा विशेष उल्लेख करून—विजयी प्रेरणा, संरक्षण, तसेच उंच लोकांतून धन व “सहाय्ये” (राधांसि) येवोत अशी याचना करते. एकूणच हे सोमविधीचे विधिपूर्वक आवाहन असून, स्तुतीबरोबर कौशल्य, समृद्धी आणि दीर्घकालीन कल्याण (स्वस्ति) यांसाठीच्या मागण्यांचे संमिश्रण आहे.
Sukta 38
Sukta 7.38
हे सूक्त दैवी प्रेरक सविताराचे आवाहन करते—तोच “सुवर्ण धिया/सुवर्ण विचार” उचलून गतिमान करतो, योग्य संकल्प, कर्मप्रवृत्ती आणि शुभारंभ जागृत करतो. भाग हा वाट्यांचा वितरक म्हणून स्मरला जातो; धन व कल्याण यांचे योग्य विभाजन करावे अशी त्याच्याकडे प्रार्थना केली जाते, तसेच संरक्षण व वृद्धीसाठी द्यावा-पृथिवी इत्यादी सहकारी शक्तींनाही आमंत्रित केले जाते. सूक्ताचा शेवट सोमसदृश आनंदात होतो: सत्य जाणणाऱ्या अमर शक्तींना मधुर सार पिण्यास आणि देवयान (देवाभिमुख) मार्गांवर पुढे जाण्यास उद्युक्त केले जाते.
Sukta 39
Sukta 7.39
हे लहानसे वसिष्ठसूक्त अগ্নीचे स्तवन करते—तो वर उर्ध्वगामी ज्वाला आहे आणि होतृही आहे, जो ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांच्या मार्गाने हविर्भाग देवांकडे नेणारा याजक आहे. देवता एकत्र येऊन सामायिक यज्ञासनावर बसतात असे चित्रण करून, इच्छित विधी अগ্নीने संपन्न करावा अशी प्रार्थना करते; आणि शेवटी प्रेरित स्तुतिशक्ती (अर्क) व दीर्घकाल कल्याण (स्वस्ति) यांसाठी आशीर्वादाने समाप्त होते.
Sukta 40
Sukta 7.40
हे सूक्त आरंभी ‘विदथ्यā श्रुष्टि’—पवित्र सभेची ग्रहणशील ‘ऐकण्याची’ शक्ती—हिचे आवाहन करते, जेणेकरून कवीचा स्तोम योग्य रीतीने स्वीकारला जाऊन सामर्थ्यवान होईल. सवितृला प्रेरक म्हणून स्तुती केली आहे—जो दान आणि तेजस्वी समृद्धीला गती देतो. पुढे हे स्तोत्र ऋत-केंद्रित विनंतीत विस्तारते: वरुण, मित्र, अर्यमन्, आपः (जल), आणि अदिती यांनी उपासकांना संकट-दुःखापलीकडे नेऊन तारावे. शेवटी द्यावा-पृथिवी आणि ऋतवान देवतांचे सामूहिक आवाहन करून, अतुल प्रकाशमय स्तोत्र आणि कल्याणातून अखंड संरक्षण देण्याची याचना केली आहे.
Sukta 41
Sukta 7.41
हे सूक्त उषःकाळातील लितनी असून, अग्नी, इंद्र, मित्र-वरुण, अश्विनौ, भग, पूषन्, ब्रह्मणस्पति, सोम आणि रुद्र—या देवतांच्या वर्तुळाला वारंवार आवाहन करते, जेणेकरून दिवसाची सुरुवात ऋताच्या योग्य क्रमाने आणि मंगल सामर्थ्याने होईल. यात सुखसमृद्धीतील ‘भग’ (हिस्सा), संरक्षण, आणि दिवसाच्या सर्व टप्प्यांत ‘स्वस्ति’ (कल्याण) यांची याचना आहे. शेवटी उषसांना (प्रभातींना) वंदन करून, सतत नवी, समृद्ध प्रभातें मिळोत—ज्या तुपासारखा आनंद ‘दुधाळून’ देतात आणि यजमानाची प्राणशक्ती टिकवून धरतात—अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 42
Sukta 7.42
वसिष्ठाचे हे सहा ऋचांचे सूक्त अङ्गिरसांसारख्या यज्ञशक्तींना, प्रवाही सोमाच्या “गायींना” आणि पेषणशिळांना आवाहन करून सोमयज्ञ पुढे चालवते; त्यामुळे अध्वराचे कार्य (पेशः) यशस्वीरीत्या आरंभून गतिमान होते. अग्नीचे स्तवन स्वागतार्ह दिव्य अतिथी (अतिथि) म्हणून केले आहे; त्याला गृह/यज्ञस्थानी योग्य रीतीने ओळखून प्रतिष्ठित केल्यास तो इष्ट संपत्ती आणि सुरक्षित प्रगती प्रदान करतो. सूक्ताचा शेवट फळश्रुतीसदृश संक्षिप्त प्रार्थनेने होतो—विस्तारित जीवनशक्ती (इष्), धन (रयि), बळ (वाज) आणि स्वस्तीद्वारे दीर्घकालीन संरक्षण यांसाठी.
Sukta 43
Sukta 7.43
वसिष्ठांचे हे पाच ऋचांचे सूक्त यज्ञातील श्रद्धायुक्त वाणीने दृढ झालेल्या विशाल अधिष्ठानरूप द्यावा–पृथिवी (आकाश–पृथ्वी) यांची स्तुती करून आरंभते. पुढे ते देवतांना बर्हिसावर आमंत्रित करण्याच्या व्यवहार्य विधीकडे वळते; अग्नीने यज्ञकर्म दीक्षित करावे आणि यजमानाच्या “दैवी होण्याला” वैरभावापासून संरक्षण द्यावे अशी प्रार्थना करते. शेवटी स्थिर कल्याण (स्वस्ति), धैर्य/स्थैर्य, आणि सामायिक समृद्धीत अविघ्न व अनाहत सहभाग मिळावा अशी सामूहिक प्रार्थना आहे.
Sukta 44
Sukta 7.44
हे संक्षिप्त वसिष्ठसूक्त दधिक्रावन्च्या नेतृत्वाखाली सहाय्यक दैवी शक्तींची व्यापक, जाणीवपूर्वक हाक देऊन सुरू होते—जीवनात व यज्ञकर्मात संरक्षण, स्पष्टता आणि योग्य गती प्रस्थापित करण्यासाठी. उषःकाळी जागरण आणि अग्नीचे प्रज्वलन यांना ते ‘दुरिता’ (हानीकारक ओलांडणी/धोकादायक संक्रमण) दूर होण्याशी आणि ऋताशी सुसंगत, सुरक्षित मार्ग मिळण्याशी जोडते. या सूक्ताचा हेतू व्यावहारिकही आणि आध्यात्मिकही आहे: यजमानासाठी शुभ प्रवास, योग्य व्यवस्था, आणि देवतांचे सावध ऐकणे सुनिश्चित करणे.
Sukta 45
Sukta 7.45
या संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्रात वसिष्ठ ऋषी सवितृला दिव्य प्रेरक म्हणून आवाहन करतात—जो मध्यांतरिक्षातून आपल्या अश्वांसह प्रवास करतो आणि मानवजीवनासाठी दाने व योग्य दिशा घेऊन येतो. उपासकांना योग्य निवासस्थानी “स्थिर” करावे, त्यांच्या कर्मांना गती द्यावी, तेजस्वी बुद्धीचा विस्तार करावा, तसेच पोषण देणारे अन्न आणि व्यापक जीवनशक्ती प्रदान करावी, अशी सवितृकडे प्रार्थना आहे. स्तोत्राचा शेवट उच्चारलेल्या स्तुती-अर्पणाने होतो आणि टिकाऊ कल्याण व संरक्षणाची याचना केली जाते.
Sukta 46
Sukta 7.46
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त रुद्राला पराक्रमी धनुर्धर म्हणून संबोधते—त्याची वेगवान, तीक्ष्ण शक्ती जखमही करू शकते आणि उपचारही करू शकते. कवी रुद्राची वीजेसारखी ताकद व क्रोध आपल्यापासून दूर वळावा अशी विनंती करतो, आणि कुटुंब, संतती व दीर्घायुष्य यांच्या रक्षणासाठी त्याच्या “हजार औषधांचे” आवाहन करतो. भक्तिपूर्ण स्तुती आणि दयेची थेट याचना यांच्या द्वारा शमन (शमन) व स्वस्ति (स्वस्ति) साधणे हाच या सूक्ताचा हेतू आहे.
Sukta 47
Sukta 7.47
वसिष्ठाचा हा संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त आापः (जल/नद्या) यांचे दैवी शुद्धीकरण करणारे म्हणून स्तवन करतो. त्यांच्या पहिल्या, मधुर लाटेचा इंद्रासाठी आणि मानवी अर्पणासाठी योग्य असा गुणगौरव करतो. जलांनी देवांच्या मार्गाशी व इंद्राच्या विधींशी सुसंवादीपणे वाहावे, आणि उपासकांना विस्तीर्ण अवकाश (वरिवस्) व दीर्घकाल टिकणारे कल्याण (स्वस्ति) प्रदान करावे, अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 48
Sukta 7.48
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त ऋभूंना—ऋभुक्षाण व वाज—कौशल्यपूर्ण परिपूर्णतेच्या शक्ती म्हणून आवाहन करते; पिळलेल्या सोमात ते आनंद मानोत आणि बळ व विजय देणारी परिणामकारक कर्मे “चालना देऊन” प्रवर्तित करोत, अशी प्रार्थना करते. त्यांच्या व्यापक कार्यकारी कारागिरीचा संबंध इंद्राच्या वीरबलाशी जोडला असून, प्राचीन व सत्य ऋत-नियम प्रबळ ठरावेत आणि शत्रूची कपटयुक्त युक्ती निष्फळ व्हावी, अशी मागणी आहे. शेवटी, सर्व देवांना—विशेषतः वसूंना—विस्तीर्ण स्वातंत्र्य (वरिवस्), पोषण, आणि स्वस्ति द्वारे अखंड संरक्षण व कल्याण यासाठी सार्वत्रिक आवाहन केले आहे.
Sukta 49
Sukta 7.49
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त दिव्य आपः (जल) यांचे स्तवन करते—त्या प्राचीन, स्वयंपवित्र करणाऱ्या शक्ती असून जगभर प्रवाहित होत शुद्धी देतात—आणि त्वरित संरक्षण व कल्याण देण्याची याचना करते. यात जलांचा संबंध इंद्राच्या उत्साहदायक ऊर्जेशी तसेच सत्य-असत्यावर नैतिक देखरेख करणाऱ्या वरुणाच्या अधिकाराशी जोडला आहे; त्यामुळे जलांना केवळ भौतिक शुद्धीकरण करणारेच नव्हे तर ऋताचे रक्षक म्हणूनही मांडले आहे. शेवटी वरुण, सोम, सर्व देव आणि वैश्वानर अग्नी हे जलांमध्येच स्थित आहेत असे सांगून, जलांना विश्वजीवन व यज्ञजीवन टिकवून धरणारी आधारभूत मातृका ठरवले आहे.
Sukta 50
Sukta 7.50
हे लघु अपोत्रोपायिक सूक्त मित्र–वरुणांना सदैव जागृत रक्षक म्हणून आवाहन करते, जेणेकरून दडलेली व सरपटत येणारी हानी—अजकावा व त्सरु अशी नामांकित—दूर होईल. तसेच वृक्ष, नद्या व औषधी वनस्पती यांतून उत्पन्न होणारे विषही निवारावे अशी प्रार्थना आहे. ही विनंती वैयक्तिक संरक्षणापासून सुरू होऊन व्यापक शुद्धीकरणाकडे जाते आणि शेवटी जल व नद्या उपासकाच्या मार्गासाठी पूर्णतः कल्याणकारी व अहिंसक, कोणतीही इजा न करणाऱ्या ठराव्यात असा आशीर्वाद देऊन समाप्त होते.
Sukta 51
Sukta 7.51
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्र, ऋताचे रक्षक असलेल्या आदित्यांना—अदितीसह—सदैव नव्याने मिळणाऱ्या संरक्षणासाठी, निर्दोषत्वासाठी (अनागस्), आणि ऋतामध्ये यज्ञाची स्थिर स्थापना व्हावी यासाठी आवाहन करते. प्रमुख आदित्य—मित्र, अर्यमन् आणि वरुण—यांनी उपासकांचे रक्षण करावे व त्यांच्या बळवर्धक सहाय्यासाठी सोमपान करावे अशी प्रार्थना करते; पुढे ती सर्व देवतांना दीर्घकालीन स्वस्ति (कल्याण) मिळावे अशी सार्वत्रिक विनंती म्हणून विस्तारते.
Sukta 52
Sukta 7.52
वसिष्ठाचे हे लघु सूक्त आदित्यांना—विशेषतः मित्र व वरुणांना—स्थैर्य, संरक्षण, कुलपरंपरेचे रक्षण आणि वारसाहक्काने आलेल्या किंवा बाह्य कारणांनी उत्पन्न झालेल्या अपराध/दोषापासून मुक्ती यासाठी प्रार्थना करते. उपासक द्यावापृथिवी (आकाश व पृथ्वी) यांसारखे ‘आधारभूत’ व्हावेत अशी विनंती आहे. शेवटी अंगिरसांनी सवितृचे धन प्राप्त केल्याच्या दर्शनाने सूक्त समाप्त होते, आणि सर्व देव यजमानाला आशीर्वाद देण्यास संमती देतात.
Sukta 53
Sukta 7.53
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त स्तोत्र द्यावा–पृथिवी—आकाश व पृथ्वी—यांना एकत्र, ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करणारे विशाल दिव्य माता-पिता म्हणून आवाहन करते. यज्ञात त्यांनी अग्रस्थान घ्यावे, “दिव्य जनां”सह (सहायक शक्तींनी) येावे, आणि उपासकांना विपुल धनसंपत्ती व दीर्घकालीन कल्याण प्रदान करावे, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 54
Sukta 7.54
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त स्तोत्र निवासाचे अधिष्ठाता वस्तोṣ्पती यांना आवाहन करते की त्यांनी या गृहस्थाश्रमाला ओळखावे आणि घरात प्रवेश शुभ व उपद्रवमुक्त करावा. यात मनुष्य व पशु दोघांसाठीही शांती, आयुष्य व समृद्धीची वाढ, तसेच दैनंदिन जीवनातील कल्याण आणि जीवन–कार्य–उपासना यांचे योग्य “योजन” (सुसंगत, शिस्तबद्ध संरेखन) यांद्वारे दीर्घकालीन संरक्षण मागितले आहे.
Sukta 55
Sukta 7.55
ऋग्वेद ७.५५ हे वस्तोṣ्पती—निवासाचा रक्षक स्वामी—याला उद्देशून केलेले गृहशांतीचे सूक्त आहे. घराच्या सर्व “रूपां”सह तो गृहात प्रवेश करो आणि दुःख–पीडा दूर करो, अशी त्याची आवाहने केली आहेत. यात संरक्षण व कल्याणापासून पुढे जाऊन घरातील सदस्य, नातेवाईक आणि आसपासचा समुदाय यांच्यापर्यंत पोहोचणाऱ्या व्यापक शमनाची प्रार्थना आहे; शेवटी मंत्रासारख्या शांत करणाऱ्या आवर्तनाने घरकुलाचा परिसर विश्रांतीपूर्ण शांततेत झुलवला जातो.
Sukta 56
Sukta 7.56
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र रुद्राच्या तरुण वादळी गण असलेल्या मरुतांचे स्तवन करते—त्यांचा एकसंध आवेग, झळाळती अलंकारे आणि शस्त्रधारी सामर्थ्य, जे पाऊस पाडते व आकाश स्वच्छ करते, याचे विस्मयाने वर्णन करते. उपासक व समुदाय यांना संरक्षण व कल्याण मिळावे अशी प्रार्थना करून, त्यांची उग्र ऊर्जा यजमानासाठी शुभ व अनुकूल व्हावी अशी विनंती करते. शेवटच्या मंत्रात आशीर्वाद व्यापक करून इंद्र, वरुण, मित्र, अग्नी, आपः (जल), ओषधी आणि वनस्पतींचे अधिपती यांसह इतर विश्वशक्तींना हविर्भाग स्वीकारून मरुतांच्या आश्रयात शांती प्रदान करण्याचे आवाहन करते.
Sukta 57
Sukta 7.57
हे सूक्त मधुनामधारी, बलसंपन्न वादळदेव असलेल्या मरुतांचे स्तवन करते. ते यज्ञात वेगाने धावून येतात, द्यावा-पृथ्वीला हादरवू शकतात आणि लपलेल्या समृद्धीच्या स्रोतांना उघड करतात. उत्स्फूर्त आवाहनाबरोबरच मानवी चुकांसाठी क्षमायाचना करणारी सावध विनंतीही यात आहे—त्यांची वीज व क्रोध दूर राहो, आणि त्यांची अढळ सद्भावना उपासकांचे रक्षण करो अशी प्रार्थना केली आहे. सूक्ताचा शेवट असा आवाहनाने होतो की मरुतांनी सर्व दिशांनी येऊन समुदायाच्या नेत्यांना बळ द्यावे आणि सर्वांना दीर्घकालीन कल्याणाने सुरक्षित ठेवावे.
Sukta 58
Sukta 7.58
हे लघु त्रिष्टुभ् सूक्त मरुतांना एकत्रित, एकसंध वादळ-सेना म्हणून स्तुतिते; त्यांची प्रचंड शक्ती आकाश व पृथ्वीला ‘ढकलते’ आणि क्षयापलीकडील दिव्य लोकधामापर्यंत पोहोचते. वसिष्ठ त्यांना काव्यप्रेरणा, संपत्ती, आणि अडथळे फोडणारी विजयशक्ती देण्याची विनंती करतो; तसेच शेवटी द्वेष दूर हाकलून उपासकांचे स्थिर कल्याणाने रक्षण करण्याची प्रार्थना करतो.
Sukta 59
Sukta 7.59
वसिष्ठांचे हे सूक्त विश्वदेवांना—विशेषतः अग्नी, वरुण, मित्र, अर्यमन् आणि मरुतांना—उपासकाभोवती टप्प्याटप्प्याने संरक्षण, सुरक्षित मार्गदर्शन आणि स्थिर “शांतीचे आश्रयस्थान” देण्यासाठी आवाहन करते. शेवटी ते प्रसिद्ध त्र्यंबक प्रार्थनेत (महामृत्युंजय) उत्कर्ष पावते, अमृतत्वात (मरणरहित परिपूर्णता) स्थिर राहून मृत्यूच्या बंधनातून मुक्तीची याचना करते.
Sukta 60
Sukta 7.60
वसिष्ठाचे हे सूक्त उगवत्या सूर्याला सत्य (सत्य) प्रकट करणारा म्हणून आवाहन करते आणि विशेषतः मित्र–वरुण, अर्यमन् व अदिती अशा आदित्यांना उपासकांना देवत्रा (दैवी मार्ग) कडे नेण्यासाठी विनवते. आदित्यांना ऋत/सत्य या विश्वनियमाचे जागरूक रक्षक म्हणून मांडले आहे; ते अजून न जागृत झालेल्या मनालाही मार्ग दाखवतात, संकटांतून जाण्यास “उतार” (फोर्ड) देतात आणि भक्ताला अडचणींपलीकडे स्वस्ति (कल्याण) कडे वाहून नेतात. वाणी व आचरण ऋत/सत्याशी जुळवून नैतिक व अस्तित्वगत “दुर्ग” मधून संरक्षण, योग्य दिशा आणि सुरक्षित पार मिळवणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे.
Sukta 61
Sukta 7.61
वसिष्ठाचे हे सूक्त ऋत (विश्वव्यवस्था) याचे रक्षक असलेल्या मित्र–वरुणांचे स्तवन करते. त्यांचा सर्वदर्शी “नेत्र” असलेला सूर्य जगांचे निरीक्षण करण्यासाठी उगवतो आणि मानवांच्या अंतःप्रेरणा ओळखतो, असे यात सांगितले आहे. स्वर्ग व पृथ्वी धारण करणारी त्यांची व्यापक शक्ती गौरविली आहे; काळाचा सुव्यवस्थित प्रवाह आणि यज्ञ न करणाऱ्याला भेडसावणारा धोका यांचा विरोध दाखविला आहे. शेवटी, सर्व कठीण ओलांडणी सुरक्षितरीत्या पार करून, दीर्घकाल कल्याणाने संरक्षण द्यावे अशी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 62
Sukta 7.62
वसिष्ठाचे हे सहा ऋचांचे स्तोत्र सूर्याच्या नित्य उदयाला ऋत (विश्वव्यवस्था) याचे दृश्य चिन्ह म्हणून स्तुती करते; तो निष्पक्ष प्रकाशाने मनुष्यांच्या सर्व “जन्मां” व क्रियाकलापांवर दृष्टि ठेवतो. पुढे हे आदित्याभिमुख प्रार्थनेत विस्तारते: अदिती, द्यावापृथिवी (आकाश–पृथ्वी) आणि नैतिक अधिपती मित्र–वरुण–अर्यमन यांना आवाहन करून—अपराधापासून संरक्षण, प्रशस्त स्वातंत्र्य (वरिवस्), आणि स्वतःस व संततीस सुरक्षित, मंगल मार्ग लाभावेत अशी याचना करते.
Sukta 63
Sukta 7.63
वसिष्ठाच्या सहा त्रिष्टुभ् ऋचांचा हा सूक्त सूर्य/सवितृच्या उदयाचे स्तवन करतो—तो सर्वव्यापी, सर्वदर्शी प्रकाश म्हणून प्रकट होऊन लपलेला अंधार उघड करतो व दूर करतो, आणि मानवी कर्मप्रवृत्ती व ऋत-व्यवस्थेला समर्थ करतो. सूर्याला मित्र–वरुणांचे “नेत्र” म्हणून गौरवून, सौर-दर्शनाला आदित्य-सार्वभौमत्व, सत्य आणि नैतिक स्पष्टता यांच्याशी जोडले आहे. शेवटी मित्र, वरुण आणि अर्यमन् यांना विशाल अवकाश, सुरक्षित मार्ग आणि दीर्घकाल कल्याण यासाठी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 64
Sukta 7.64
वसिष्ठाचे हे पाच ऋचांचे त्रिष्टुभ स्तोत्र, आकाश–अंतरिक्ष–पृथ्वी या तिन्ही लोकांत ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) धारण करणारे आदित्य मित्री–वरुण, आर्यमनासह, यांचे आवाहन करते. हे सार्वभौम देव अर्पण स्वीकारोत, उपासकाला “सर्वाधिक सिद्धी देणाऱ्या मार्गांनी” नेवोत, वैरभाव दूर करोत, आणि प्रेरित धि (प्रज्ञा/प्रेरणा) इच्छित ध्येयाकडे दृढ करत सतत स्वस्ति (कल्याण) प्रदान करोत, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 65
Sukta 7.65
हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ स्तोत्र सूर्योदयाला मित्र–वरुणांना आवाहन करते; त्यांच्या शुद्ध संकल्पाचे आणि सर्व जगाच्या मार्गांवरून संचार करणाऱ्या सार्वभौम रक्षणकर्तृत्वाचे स्तवन करते. ऋताचे हे द्वय अधिपती असत्याविरुद्ध ‘पूल’ ठरावेत आणि संकटांवरून सुरक्षित पार घडवून द्यावा अशी विनंती करते; आणि शेवटी दीर्घकालीन कल्याण व संरक्षणासाठी प्रार्थनेने समाप्त होते.
Sukta 66
Sukta 7.66
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र मित्र–वरुणांना द्वय आदित्य म्हणून स्तुतीते; ते सत्य, धर्म आणि जागरूक शासन यांच्या द्वारा ऋत (विश्वव्यवस्था) टिकवून धरतात. अर्पण केलेले हविर्भाग स्वीकारावेत, सन्मती दृढ करावी, आणि उपासकांना संरक्षण, स्थैर्य व सुसंवादी सामाजिक व्यवस्था द्यावी अशी विनंती करते. सूक्त आदरयुक्त स्तुतीपासून ऋत-धारणाऱ्या शक्तींच्या सजीव प्रतिमांकडे सरकत जाते आणि शेवटी स्पष्टपणे ‘या आणि सोमपान करा’ असे आमंत्रण देते.
Sukta 67
Sukta 7.67
या त्रिष्टुभ् स्तोत्रात वसिष्ठ अश्विनांना त्यांच्या रथावरून त्वरेने येऊन हविर्भाग स्वीकारण्याचे आवाहन करतो; पुत्र जसा आई-वडिलांशी जिव्हाळ्याने बोलतो तसे तो त्यांना संबोधतो. अंतःकरणातील शक्तींचे रक्षण, सुपीक व अहिंसित सर्जनशक्ती, संतती व वंशपरंपरेत समृद्धी, आणि स्वस्ति (कल्याण) यांनी चिन्हित देवप्रेरित मार्ग मिळावा अशी कवीची प्रार्थना आहे. सुक्ताचा शेवट धनसंपत्ती, ऋषींची परिपक्वता, आणि अश्विनांच्या हितकारी सान्निध्यामुळे अखंड संरक्षण यांसाठी थेट विनंतीने होतो.
Sukta 68
Sukta 7.68
हे सूक्त तेजस्वी जुळ्या वैद्यदेवता अश्विनौ यांना आमंत्रण देते—ते आपल्या स्वकीय अश्वांवर शीघ्र येऊन कवीचे मंत्र स्वीकारावेत आणि यज्ञात आपले आसन ग्रहण करावे. त्यांच्या अद्भुत, प्राणरक्षक देणग्यांची (विशेषतः अत्रीला केलेल्या सहाय्याची) आठवण करून देत, शेवटी गायक व समुदायासाठी उषःकाळी स्थिर कल्याण, पोषण आणि संरक्षण यांची याचना करते.
Sukta 69
Sukta 7.69
हे सूक्त वसिष्ठांचे उषःकाळी केलेले अश्विनौंचे आवाहन आहे. स्वर्ग व पृथ्वी यांना जुळविणारा असे म्हणण्यात येणारा त्यांचा सुवर्ण रथ सर्वांत सरळ मार्गाने शीघ्र यावा, अशी विनंती केली आहे. त्यांच्या तेजस्वी, घृतासारख्या उजळ मार्गक्रमणाचे स्तवन करून, शांती, कल्याण, धनसंपत्ती आणि ऋषी व यजमान/दाता यांचे बळ वाढविणारे वरदान घेऊन यज्ञात प्रवेश करावा, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 70
Sukta 7.70
या लहान स्तोत्रात वसिष्ठ अś्विनौांना “आमच्याकडे या” असे आवाहन करतो, पृथ्वीवर आपले आसन धारण करा आणि वेगवान, उपचारक, धन-वाहक सहाय्य द्या अशी प्रार्थना करतो. जलांत व औषधी वनस्पतींत संचार करणाऱ्या निकटच्या शक्ती म्हणून त्या जुळ्यांचे स्तवन केले आहे; ते औषधे, समृद्धी आणि योग्य मार्गदर्शन देतात असे सांगितले आहे, आणि कवी दीर्घकालीन स्वस्ति (कल्याण) मिळावे म्हणून सुबद्ध, सु-विणलेली प्रार्थना अर्पण करतो.
Sukta 71
Sukta 7.71
अश्विनौंच्या स्तुतीचा हा लघु सूक्त, रात्र मागे सरून उषःकाळ उगवतो त्या तेजस्वी संधिकाळाच्या पार्श्वभूमीवर रचलेला आहे. वसिष्ठ दिव्य जुळ्या देवांना त्यांच्या प्रकाशमान रथावरून शीघ्र येण्याचे आवाहन करतो. ते “दिवसा आणि रात्री” अपाय दूर करणारे रक्षक, तसेच प्राणशक्ती, संपत्ती आणि कल्याण देणारे दाते म्हणून स्मरले जातात. सूक्ताचा शेवट काळजीपूर्वक विणलेल्या स्तुतिगीताच्या अर्पणाने होतो आणि स्वस्ति (शुभमंगल) द्वारे अखंड संरक्षणाची याचना केली जाते.
Sukta 72
Sukta 7.72
वसिष्ठाचे हे लघु स्तोत्र अश्विनौ (नासत्या) यांना त्यांच्या तेजस्वी रथावर शीघ्र येण्याचे आवाहन करते. जोडलेल्या त्यांच्या शक्तींच्या परिघात ते येऊन सौंदर्य, संरक्षण आणि समृद्धी प्रदान करो, अशी प्रार्थना आहे. त्यांच्या आगमनाचा संबंध स्तुतीच्या जागरणाशी आणि उषा (प्रभात) हिच्याशी जोडला आहे; आणि शेवटी सर्व दिशांनी उपासकाचे ‘स्वस्ति’ (कल्याण) सहित रक्षण करावे, अशी युगलदेवतांना सार्वत्रिक हाक देऊन स्तोत्र समाप्त होते.
Sukta 73
Sukta 7.73
हे लघु त्रिष्टुभ् सूक्त नासत्य अश्विनौांना सर्व दिशांतून शीघ्र येण्याचे आवाहन करते—उपासकाला “अंधार” ओलांडून अधिक दूरच्या, सुरक्षित तीरावर नेणारे उद्धारक म्हणून. यज्ञ योग्य मार्गांनी पुढे चालला असता, वसिष्ठ सुबद्ध, सुशिल्प स्तुती अर्पण करतो आणि त्या युगल वैद्यांना पाचपटी, सर्वतोमुख समृद्धी व अखंड संरक्षण देण्याची प्रार्थना करतो.
Sukta 74
Sukta 7.74
हे संक्षिप्त सूक्त उषःकाळी अश्विनौंचे आवाहन करते—“उषःप्रकाश” उगवू लागतो तेव्हा, तेजस्वी स्वर्गाची आकांक्षा धरणारे साधक त्यांच्या वेगवान सहाय्यास हाक मारतात. यात या जुळ्या देवतांची चल, लोकांमधून लोकांकडे पोहोचणारी उपकारकता अधोरेखित होते—वेगवान घोड्यांवर उदार यजमानाच्या घरी येणारी—आणि त्यांना मानवाची प्राणशक्ती बळकट करणारे व समुदायांना कल्याणात स्थिर करणारे रक्षक म्हणून मांडले आहे.
Sukta 75
Sukta 7.75
या उषःसूक्तात वसिष्ठ उषेला दिव्यजन्मा व ऋत-मार्गाने चालणारी म्हणून स्तुती करतो. तिच्या प्रकटण्याने महिमा उलगडतो, जगाचे मार्ग गतिमान होतात आणि शत्रुत्वपूर्ण अंधार दूर पळतो. कवी तिला सूर्याची तेजस्वी वधू, धन व जीवनशक्ती देणारी म्हणून गौरवतो; आणि शेवटी यजमान व यज्ञासनासाठी गायी, घोडे, वीर पुत्र आणि अखंड कल्याण यांची प्रार्थना करतो.
Sukta 76
Sukta 7.76
वसिष्ठांचे हे स्तोत्र उषस् (प्रभात) हिला जग उघड करणारी देवता म्हणून स्तुती करते—दैवी संकल्पातून जन्मलेले “नेत्र” जणू, जी अमर, सार्वत्रिक प्रकाश उचलून धरते. सवितृ आणि वैश्वानर हे विश्व-प्रकाशक म्हणून पाठबळ देतात; त्यामुळे प्रभात केवळ रोजची घटना न राहता ऋत (सत्य-व्यवस्था) आणि जागृत दृष्टीचे प्रकटीकरण ठरते. कवी प्राचीन ऋषी व पितरांचे स्मरण करतात—ज्यांनी लपलेला प्रकाश शोधला आणि सत्य मंत्रांनी “उषसाला जन्म दिला”. शेवटी ते धन, चांगली कीर्ती आणि दीर्घकाल संरक्षण यांची प्रार्थना करतात.
Sukta 77
Sukta 7.77
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त उषस्-सूक्त उषसेचे स्तवन करते—ती तेजस्वी तरुणी असून गती, जीवन आणि नव्याने प्रस्थापित ऋत-क्रम घेऊन येते व मानवी कर्मासाठी विस्तीर्ण, सुरक्षित मार्ग उघडते. उषेचे उदय होणे अग्नीच्या प्रज्वलनापासून अविभाज्य आहे: प्रकाश पसरताच अंधार दूर होतो आणि यजमानाला धन (रयि), संरक्षण व कल्याणाकडे नेले जाते.
Sukta 78
Sukta 7.78
हे लघु उषःसूक्त उषेच्या प्रथम दृश्यमान चिन्हांचे स्तवन करते—तिची तेजस्वी रूपे पसरतात आणि जग पुन्हा प्रकाशाकडे वळते. उषा सूर्याला प्रकट करते, अग्नी व यज्ञ पुन्हा प्रज्वलित करते आणि नकोसा अंधार दूर लोटते, असे येथे गौरविले आहे. कवी प्रार्थना करतो की या उज्ज्वल उषा इष्ट वरदानें देओत, गोंधळाच्या गाठी सोडवोत आणि गायकांचे दीर्घकाल कल्याणाने रक्षण करोत.
Sukta 79
Sukta 7.79
हे लघु उषः-स्तोत्र उषेला स्तुती अर्पण करते: ती जीवनाचे मार्ग पसरवते, पाच मानवी जमातींना जागृत करते आणि आपल्या निर्मळ किरणांनी जगाला ऋताच्या योग्य गतीत प्रवृत्त करते. कवी तिच्या उदयाला सूर्याने दोन लोकांचा विस्तार करण्याशी जोडतो आणि यशस्वी कर्म व लाभासाठी अंतःस्थ दैवत्व, सत्यप्रेरणा आणि कल्याण यांना चालना दे अशी उषेला विनंती करतो.
Sukta 80
Sukta 7.80
हे संक्षिप्त वसिष्ठसूक्त उषा (प्रभात) हिला ऋषींना सर्वप्रथम जागविणारी आणि सर्व लोकांचे प्रकटीकरण करणारी म्हणून वंदन करते; ती दोन लोकांना फिरवून अस्तित्व दृश्य करते. जीवन नवे करणारी, प्रकाशाने अंधार झाकणारी, आणि दृष्टीला सूर्य, अग्नी व यज्ञाकडे नेणारी म्हणून उषेची स्तुती केली आहे. शेवटच्या प्रार्थनेत—उषा दररोज शुभत्वाने उदयास येवो, बळ, प्रकाश व वीरत्वपूर्ण प्राणशक्ती देवो, आणि उपासकांचे दीर्घकाल कल्याण राखून संरक्षण करो—अशी याचना आहे.
Sukta 81
Sukta 7.81
वसिष्ठाचे हे लघु उषः-सूक्त उषेच्या तात्काळ प्रकटण्याचे स्तवन करते: ती “आपल्या डोळ्यांसमोर” येते, जलांना आणि दृष्टीचा विस्तार उघडते, आणि रात्रीच्या अंधाराला प्रकाशमय सुव्यवस्थेत रूपांतरित करते. तिच्या कृपामय उदयाने तेजस्वी जगाचे स्पष्ट दर्शन, तिच्या “निधी”तील (समृद्धी, बळ, कीर्ती) वाटा, तसेच वाकडेपणा, अपयश आणि अंतर्गत अडथळे यांचे निरसन मिळो, अशी कवीची प्रार्थना आहे.
Sukta 82
Sukta 7.82
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र यज्ञ, लोक आणि समुदाय यांना “महि शर्म” (विशाल संरक्षण) लाभावे व सतत त्रास देणाऱ्या शत्रूंवर विजय मिळावा म्हणून इंद्र–वरुणांच्या संयुक्त सार्वभौमत्वाचे आवाहन करते. यात युद्धशक्ती (इंद्र) आणि नैतिक–विश्वव्यवस्था (वरुण) यांचा आलटून-पालटून उल्लेख येतो; त्यांचा परस्पर सहयोग हाच स्थैर्य, वृद्धी आणि योग्य शासनाचा पाया आहे असे ते मांडते. शेवटी ते मित्री, अर्यमन्, अदिती या आदित्यवर्तुळाकडे आणि सवितृकडे विस्तारते, ऋताला धारण करणारा अखंड प्रकाश प्राप्त व्हावा अशी प्रार्थना करते.
Sukta 83
Sukta 7.83
हे सूक्त विजयशक्ती व ऋतधर्म (सत्य-व्यवस्था) म्हणून एकत्र असलेल्या इंद्र–वरुणांना आवाहन करते. दहा राजांच्या प्रसिद्ध युद्धात सुदास व तृत्सूंना त्यांनी दिलेल्या सहाय्याचे स्तवन करते. ते वृत्रासारखे अडथळे व दासांचे प्रतिकार भेदून टाकतात, हे स्मरून, त्या ऐतिहासिक विजयाला अंतर्गत व बाह्य समृद्धी, सत्याने मार्गदर्शित प्रकाश, आणि व्यापक शांततेसाठीच्या प्रार्थनेत रूपांतरित करते.
Sukta 84
Sukta 7.84
या संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्तात वसिष्ठ इंद्र–वरुणांना एकत्र “दोन राजे” म्हणून आवाहन करतो; श्रद्धापूर्ण अर्पणांनी आणि तेजस्वी घृतधारेने त्यांना यज्ञाकडे वळवतो. सभांमध्ये सुंदर ठरणाऱ्या विधी व मंत्रांच्या यशस्वी पूर्णतेवर कवी भर देतो आणि देवप्रेरित समृद्धी, रक्षणकारी सहाय्य, तसेच संतती व वंशपरंपरेचे कल्याण यासाठी प्रार्थना करतो. शेवटी हे गीत देवतांपर्यंत पोहोचले आहे असा आत्मविश्वास व्यक्त करून, स्वस्ति (कल्याण) मध्ये त्यांच्या सततच्या संरक्षणाची याचना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 85
Sukta 7.85
वसिष्ठाचे हे संक्षिप्त स्तोत्र इंद्र–वरुण या युग्मशक्तींना सोम स्वीकारण्यासाठी आणि ‘प्रवासात’ उपासकाचे रक्षण करण्यासाठी आवाहन करते—बाह्यतः (सुरक्षित मार्गक्रमण, कल्याण) आणि अंतःतः (संततीवृद्धी/आंतरिक शक्तींचा विकास). त्यांच्या परस्परपूरक सार्वभौमत्वावर ते प्रकाश टाकते: एक लोकांना व ऋत/व्यवस्थेला स्थिर करून आधार देतो, तर दुसरा अडथळे व प्रतिकार यांचा संहार करतो. तसेच जलदेवता त्यांना दैवी अधिकाररूपाने प्रतिष्ठापित करतात, असे चित्रण आहे.
Sukta 86
Sukta 7.86
वसिष्ठाचे हे वरुण-सूक्त आकाश व पृथ्वीची स्थापना करून ऋत (नैतिक–विश्वात्मक व्यवस्था) टिकवून धरणाऱ्या विश्वाधिपतीची स्तुती करते. विशाल, सुव्यवस्थित सृष्टीच्या त्या दर्शनातून कवी अंतर्मुख होऊन अपराधस्वीकार व विनवणीकडे वळतो—परंपरेने आलेल्या आणि स्वतःकडून घडलेल्या दोषांपासून मुक्ती मागतो; आणि शेवटी शांती, संरक्षण व कल्याण यांसाठी आशीर्वादाने समाप्त होते.
Sukta 87
Sukta 7.87
वसिष्ठाने उच्चारलेले हे वरुणसूक्त, ऋताचा धारक म्हणून वरुणाचे स्तवन करते—ज्याने सूर्याचा मार्ग कोरला आणि नद्यांना नियोजित प्रवाहमार्गांत वाहते केले. सूक्त विश्व-शासनापासून गूढ उपदेशाकडे वळते: “अभेद्य गाय” याचे जपून ठेवलेले रहस्य आणि वाणीचे लपलेले पाऊल वरुण उघड करतो. अखेरीस अदितीच्या नियमांखाली दया, निर्दोषता आणि दीर्घकाल कल्याण यासाठीची याचना करून ते संपते.
Sukta 88
Sukta 7.88
हे लघु त्रिष्टुभ् सूक्त वसिष्ठाचे वरुणावरील अंतंग स्तवन आहे—तो विशाल, पूजनीय, ऋत (विश्व-व्यवस्था) धारण करणारा आणि कृपापूर्वक बंधने सोडविणारा आहे. यात द्रष्ट्याला वरुणाने दिलेल्या विशेष अनुग्रहाची आठवण येते—त्याला “नावेत” बसविणे आणि त्याला ऋषी करणे. शेवटी अशी प्रार्थना होते की वरुणाने पापाच्या बेड्या सैल कराव्यात आणि आदित्यांनी उपासकांचे दीर्घकाल कल्याणाने रक्षण करावे.
Sukta 89
Sukta 7.89
या लहान सूक्तात वसिष्ठ वरुणाकडे करुणेसाठी, पाप (एनस्) पासून मुक्तीसाठी आणि “मातीचे घर” (मृत्यू) यापासून संरक्षणासाठी तातडीने विनवणी करतो. तो मानवी चूक—चुकीच्या दिशेने गेलेला संकल्प आणि दैवी नियम/धर्म (धर्म) याचे अनवधानाने झालेले उल्लंघन—याची कबुली देतो आणि सार्वभौम, शुद्ध वरुणाला वारंवार “कृपा कर” अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 90
Sukta 7.90
हे सूक्त मुख्यतः वायूला—अनेकदा इंद्र–वायू या द्वयस्वरूपात—सोमपानासाठी आमंत्रित करते. अध्वर्यूंनी पिळून सिद्ध केलेला मधुररसयुक्त सोम पिण्यासाठी, जू लावलेल्या रथ/दलांसह ते त्वरेने यावेत, अशी कवीची विनंती आहे. विधीतील हाकेसोबतच तो उषःकाल व विस्तारत जाणारा प्रकाश यांचे स्मरण करतो; देवतांचे आगमन हे तेजस्वी अवकाश उघडण्याशी आणि जलांच्या प्रवाहाशी जोडलेले आहे. शेवटी वसिष्ठांचे कुल बल, वाढ, कीर्ती आणि स्वस्ति (कल्याण) द्वारे टिकणारे संरक्षण यासाठी प्रार्थना करते.
Sukta 91
Sukta 7.91
वसिष्ठांचे हे सूक्त वायूचे आवाहन करते; इंद्र–वायू यांच्या निकट सहकार्याचा उल्लेख करून त्यांना सोमयज्ञात येण्यास बोलावते आणि संरक्षण, बळ व कल्याण देण्याची याचना करते. अडथळ्यांच्या काळात मनूला सहाय्य करणाऱ्या प्राचीन, निर्दोष देवतांची आठवण करून देते—सूर्यासह उषःकालाची स्थापना करून योग्य ऋत-व्यवस्था पुनर्स्थापित करणे व मानवमार्गाला स्पष्ट दृष्टी देणे, असा त्याचा अर्थछटा. शेवटी कवी (वसिष्ठगण) आपल्या सुबद्ध स्तुतीद्वारे दीर्घकाल टिकणारी ‘स्वस्ति’ (सुसंवादी कल्याण) मागतात.
Sukta 92
Sukta 7.92
हे लहानसे वसिष्ठसूक्त वायुदेवाला वेगाने—अनेक नियुत् (जोडलेल्या रथसंघांसह)—यज्ञात येण्याचे, यज्ञासनावर बसण्याचे आणि “प्रथम सोमपायी” म्हणून सोमरस पिण्याचे आमंत्रण देते. वायूचे आगमन व त्याचा उत्साह (उन्मेष) यांना ते वारंवार ठोस वरदानांशी जोडते—धन, बळ/वीरशक्ती, गुरेढोरे, घोडे, तसेच स्वस्ति (कल्याण) द्वारे अखंड संरक्षण. उद्देश दोन्ही आहे: विधीपर (सोमपेषणाच्या वेळी देवतेला बोलावणे) आणि व्यवहारपर (उपासकांसाठी समृद्धी व सुरक्षितता मिळवणे).
Sukta 93
Sukta 7.93
हे सूक्त वृष्ट्रहंते इंद्र–अग्नी या युग्मशक्तींना आवाहन करते. त्यांनी नवी, शुद्ध स्तुतिगीते स्वीकारून उपासकाला त्वरित बळ, विजय आणि भरभराट देणारा ‘वाज’ (समृद्धी/विजयधन) प्रदान करावा अशी विनंती आहे. त्यांची मदत यज्ञ आणि सामुदायिक स्पर्धा/संघर्ष यांच्या संदर्भात मांडून, देवविरहित विरोधकांना पाडून टाकावे आणि लोकांचे कल्याणासह रक्षण करावे असे उद्युक्त करते. शेवटी विष्णु, मरुत इत्यादी मित्रदेवतांकडेही दृष्टी देऊन, यजमान दुर्लक्षित राहू नये अशी प्रार्थना करते.
Sukta 94
Sukta 7.94
इंद्र–अग्नींना उद्देशून असलेले हे सूक्त, स्तुतीला “प्राचीन” प्रेरणा म्हणून—मेघातून पडणाऱ्या पावसासारखी उगवणारी—दाखवते; आणि त्या प्रेरित वाणीचे संरक्षण व विजयासाठी उपयुक्त असे आवाहन करते. बळ (इंद्र) आणि पवित्र अग्नी (अग्नी) या युगुल शक्तींनी मदतीसह यावे, लोकांमध्ये उपासकांना सुरक्षितपणे स्थिर करावे, तसेच शत्रुत्वपूर्ण वाणी, दुष्ट हेतू आणि राक्षसी अडथळा यांचा संहार करावा, अशी ही स्तुती वारंवार विनवते.
Sukta 95
Sukta 7.95
हे सूक्त सरस्वतीचे स्तवन करते—ती महान, प्रेरक नदी-शक्ती आहे; सर्व इतर जलांपेक्षा श्रेष्ठ, स्थिर व “लोखंडी पायावर उभी” अशी, रथासारखी वेगाने पुढे धावणारी. पुढे हे विश्ववर्णन यज्ञप्रार्थनेत रूपांतरित होते: ती ऐको, जवळ येवो, धन व बळ प्रदान करो, आणि वसिष्ठ व त्याच्या सहकाऱ्यांसाठी ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांची “द्वारे” उघडो.
Sukta 96
Sukta 7.96
वसिष्ठाच्या सहा ऋचांचा हा सूक्त सरस्वतीची सार्वभौम, जीवनदायिनी नदी म्हणून स्तुती करतो—तिचा प्रेरित प्रवाह दोनही लोकांना विस्तार देतो आणि वाणी, बळ व समृद्धी यांना पोसतो. कवी सरस्वतीला (आणि सरस्वंताला) जननशक्तीसाठी—संतती, वाढ आणि टिकवून धरणारे अन्न—यांसाठी आवाहन करतो; समुदायाला वाटा घेता यावा अशी, दिसणारी व ओसंडून वाहणारी कासेसारखी तिची कल्पना करतो. एकूणच, हे सूक्त देवतेच्या शुद्ध करणाऱ्या प्रवाहाखाली समृद्धी, योग्य उच्चार आणि फलदायी सातत्य यांसाठीचे आवाहन आहे.
Sukta 97
Sukta 7.97
वसिष्ठाचे हे सूक्त बृहस्पती/ब्राह्मणस्पती यांना दिव्य मित्र व याज्ञिक सामर्थ्य म्हणून आवाहन करते—यज्ञ फलदायी करणारे, वाणी शुद्ध करणारे आणि समृद्धीकडे जाणारा मार्ग उघडणारे. सोमपान-निष्पादनाच्या प्रसंगी ही स्तुती स्थिर केली आहे; तेथे इंद्रालाही स्वागत करून, उदार दात्याच्या समोर उपासक “निर्दोष” ठरावेत आणि त्यांना बळ, आनंद व योग्य मार्गदर्शन लाभावे अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 98
Sukta 7.98
हे सूक्त अध्वर्यु याजकांना तांबूस, दुधाळलेला पिळलेला सोम इंद्राला अर्पण करण्यास उद्युक्त करते. इंद्राला पिळलेल्या पेयाचा सतत परत येणारा शोधक आणि लोकांचा वृषभ-नेता म्हणून चित्रित केले आहे. पुढे ते इंद्राच्या युद्धसहाय्याकडे वळते—स्वतःला “महान” म्हणविणाऱ्या विरोधकांवर विजय मिळविणे. शेवटी इंद्र आणि बृहस्पती यांना एकत्र धन (रयी), कीर्ती, आणि दीर्घकालीन कल्याण (स्वस्ति) यांसाठी आवाहन करते.
Sukta 99
Sukta 7.99
हे सूक्त विष्णूची स्तुती अपरिमित, सर्वव्यापी शक्ती म्हणून करते; त्याची महिमा कोणालाही पूर्णपणे गाठता येत नाही, आणि त्याला परम लोकाचे ज्ञान आहे. यज्ञासाठी विशाल अवकाश निर्माण करणे, सूर्य–उषा–अग्नीची स्थापना करणे, आणि शत्रूंच्या कपटी फसवणुकींवर विजय मिळवणे—अशा जगव्यवस्था घडविणाऱ्या त्याच्या कृत्यांचे हे स्मरण करते. शेवटी दीर्घकालीन संरक्षण व कल्याण यासाठी औपचारिक ‘वषट्’ आवाहन करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 100
Sukta 7.100
हे लहान त्रिष्टुभ् सूक्त विष्णूची स्तुती सर्वव्यापी शक्ती म्हणून करते—जो ‘पावले टाकून’ पृथ्वी व्यापतो आणि मानवी जीवन व यज्ञकर्मासाठी विस्तीर्ण, स्थिर क्षेत्र प्रस्थापित करतो. वसिष्ठ उपासनेला हेतुपूर्ण समीपगमन म्हणून मांडतो—दान, स्तुती आणि वषट्-आह्वान यांसह—विष्णूचे संरक्षण, कल्याण (स्वस्ति) आणि सुरक्षित निवास यांची याचना करत.
Sukta 101
Sukta 7.101
पर्जन्याला उद्देशून रचलेल्या या सूक्तात गडगडणाऱ्या वर्षाशक्तीचे वृषभ (फलप्रद बलाचा बैल) म्हणून स्तवन केले आहे. त्याची बीजधारक शक्ती वनस्पतींना चेतवते, जगाला मधुरतेने परिपूर्ण करते आणि सुपीकता स्थापन करते. वसिष्ठ वर्षाला जलांचे व रसांचे विश्वव्यापी वितरण—गतीत व रूपात त्रिविध—असे मांडतो; आणि शेवटी ऋत (सत्य-व्यवस्था) व स्वस्ति (सुसंवादी कल्याण) यांनी उपासकाचे दीर्घायुष्य रक्षण करावे अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 102
Sukta 7.102
हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त ‘द्यौःपुत्र’ पर्जन्याला उदार पर्जन्यवृष्टीदाता म्हणून आवाहन करते; तो कुरणे, वनस्पती आणि गायी‑घोड्यांची फलनिष्पत्ती जागृत करून वाढवितो. त्याच्या जीवनदायी शक्तीचे स्तवन केल्यानंतर सूक्त थेट विधिनिर्देश देते: पर्जन्याला मधुर हविर्द्रव्य अर्पण करा, जेणेकरून तो सुव्यवस्थित वाढ (इळा) आणि कल्याण प्रदान करील.
Sukta 103
Sukta 7.103
ऋग्वेद 7.103 (मण्डूक-सूक्त) मध्ये बेडकांना व्रतनिष्ठ “ब्राह्मण” म्हणून रंगवले आहे—कोरड्या ऋतूत ते शांत पडून राहतात आणि पर्जन्याच्या पावसाने जागे होताच अनेक स्वरांत बोलू लागतात. या जिवंत मान्सून-दृश्याच्या आधारे सूक्त पावसाच्या जीवनदायी शक्तीचे स्तवन करते; बेडकांच्या कोरसला यज्ञातील पठण व सोमपेषणाशी जोडते आणि धन व दीर्घायुष्य यांसाठी प्रार्थना करते.
Sukta 104
Sukta 7.104
ऋग्वेद 7.104 हे इंद्र–सोमांना उद्देशून केलेले सामर्थ्यवान संरक्षणसूक्त आहे. योग्य दृष्टी आणि यज्ञ यांना अडथळा आणणारे राक्षस, यातु-शक्ती आणि अंतर्गत “भक्षक” यांना जाळून नष्ट करावे व दूर हाकलावे अशी विनंती यात आहे. आवाहनासोबत “पहा, जागे व्हा, प्रहार करा” अशा जोरकस आज्ञार्थक वाक्यांनी हे सूक्त सत्य, स्पष्टता आणि यज्ञमार्ग अबाधित राहावा असा आग्रह धरते. तसेच नैतिक–आध्यात्मिक व्यवस्था मांडते: खोटी वाणी आणि वाकडी वृत्ती इंद्राच्या लक्ष्यित शक्तीखाली कोसळतात, तर सोम सरळ व तेजस्वी मार्गाने चालणाऱ्यांना आधार देतो.
Frequently Asked Questions
Mandala 7 is a ‘family book’ attributed to the Vasiṣṭhas, whose hymns share a distinctive priestly voice focused on protecting and empowering the soma sacrifice through brahman (inspired, effective speech) and loyal ritual solidarity.
The Dāśarājña narrative (most famously RV 7.18) remembers a major inter-tribal conflict in which Indra’s victory is framed as being won and secured through correct ritual leadership and the patron’s alliance with the Vasiṣṭha priestly tradition.
Indra and Agni dominate the book: Indra embodies victory, protection, and the securing of patrons, while Agni anchors the rite as messenger and sacrificial fire. The Maruts appear as a unified storm-host granting force and inspiration, and Varuṇa (often with Mitra) introduces a profound ethical-psychological register of bonds, guilt, and release.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.