
Sukta 7.99
Vasiṣṭha (traditional for Maṇḍala 7)
Viṣṇu
Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)
हे सूक्त विष्णूची स्तुती अपरिमित, सर्वव्यापी शक्ती म्हणून करते; त्याची महिमा कोणालाही पूर्णपणे गाठता येत नाही, आणि त्याला परम लोकाचे ज्ञान आहे. यज्ञासाठी विशाल अवकाश निर्माण करणे, सूर्य–उषा–अग्नीची स्थापना करणे, आणि शत्रूंच्या कपटी फसवणुकींवर विजय मिळवणे—अशा जगव्यवस्था घडविणाऱ्या त्याच्या कृत्यांचे हे स्मरण करते. शेवटी दीर्घकालीन संरक्षण व कल्याण यासाठी औपचारिक ‘वषट्’ आवाहन करून सूक्त समाप्त होते.
Mantra 1
परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति । उभे ते विद्म रजसी पृथिव्या विष्णो देव त्वं परमस्य वित्से ॥
स्वतःच्या तनूने मापापलीकडे वाढत, तुझ्या महत्त्वापर्यंत कोणीही पोहोचू शकत नाही. तुझे उभय रजस्—दोन प्रकाशमय लोक—आणि ही पृथ्वी आम्ही जाणतो. हे विष्णो देव! तू परमतत्त्वाचा जाणकार व अधिपती आहेस.
Mantra 2
न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप । उदस्तभ्ना नाकमृष्वं बृहन्तं दाधर्थ प्राचीं ककुभं पृथिव्याः ॥
हे विष्णो देव! न जन्म घेताना, न जन्मलेला असताना—तरीही तू आपल्या महिमेच्या परम सीमेला पोहोचलेला नाहीस; ती अनंत आहे. तू वरचा तो उंच, विशाल नाक—स्वर्ग—स्थिर धरून ठेवला; आणि पृथ्वीच्या प्राची दिशेतील ककुभ—शिखरासारखी उंची—दृढपणे स्थापन केली.
Mantra 3
इरावती धेनुमती हि भूतं सूयवसिनी मनुषे दशस्या । व्यस्तभ्ना रोदसी विष्णवेते दाधर्थ पृथिवीमभितो मयूखैः ॥
प्रवाहमान समृद्धीने युक्त, दुग्ध-शक्तीने संपन्न, उत्तम चराई धारण करणारी—ती मनुष्याकरिता सेवनीय व पूजनीय अशी झाली आहे. हे (इंद्र–विष्णू), विष्णूसाठी तुम्ही ही दोन्ही विश्वे (रोदसी) वेगळी करून स्थिर धरलीत; आणि प्रकाश-किरणांनी (मयूखैः) पृथ्वीला सर्व बाजूंनी आधार दिलात.
Mantra 4
उरुं यज्ञाय चक्रथुरु लोकं जनयन्ता सूर्यमुषासमग्निम् । दासस्य चिद्वृषशिप्रस्य माया जघ्नथुर्नरा पृतनाज्येषु ॥
यज्ञासाठी तुम्ही दोघांनी विशाल लोक घडविला—सूर्य, उषा आणि अग्नी यांना जन्म देत. आणि दासाच्या, वृष-ओष्ठ (वृषशिप्र) त्या जनाच्या माया-छलांनाही, हे नरवीरांनो, आमच्यावर दडपण आणणाऱ्या संग्रामांत तुम्ही दोघांनी नष्ट केले.
Mantra 5
इन्द्राविष्णू दृंहिताः शम्बरस्य नव पुरो नवतिं च श्नथिष्टम् । शतं वर्चिनः सहस्रं च साकं हथो अप्रत्यसुरस्य वीरान् ॥
हे इंद्रा–विष्णू, तुमच्या सामर्थ्यात दृढपणे प्रतिष्ठित होऊन, शंबराच्या नऊ दुर्गांना आणि त्यासोबत आणखी नव्वदांनाही—तुम्ही चुरडून टाकले. तसेच त्या अप्रतिहत असुराच्या शंभर व हजार तेजस्वी वीरांनाही तुम्ही एकत्रच संहारले.
Mantra 6
इयं मनीषा बृहती बृहन्तोरुक्रमा तवसा वर्धयन्ती । ररे वां स्तोमं विदथेषु विष्णो पिन्वतमिषो वृजनेष्विन्द्र ॥
ही विशाल व उन्नत मनीषा, हे महानांनो, हे दूर-क्रमण करणाऱ्या विष्णो, तुमच्या तेजाने वाढत जाते. हे विष्णो, विदथांमध्ये (यज्ञसभांत) हिने तुमच्या दोघांसाठी स्तोत्र रचले आहे; आणि हे इंद्रा, आमच्या कर्म-क्षेत्रांत आमच्यासाठी दिव्य पोषण व शक्तीच्या प्रेरणा (इषः) प्रबळ कर.
Mantra 7
वषट् ते विष्णवास आ कृणोमि तन्मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्यम् । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
हे विष्णो, तुझ्यासाठी मी ‘वषट्’चा आह्वान करतो; हे शिपिविष्ट, माझे हे हव्य (आहुती) स्वीकार. माझ्या सुबद्ध स्तुती व वाणी तुला वाढवोत; तुम्ही आम्हाला सदैव स्वस्ति (कल्याण) देणाऱ्या शक्तींनी रक्षावे.
It praises Viṣṇu as the immeasurable power who upholds cosmic order, makes wide space for sacrifice, establishes the lights (Sun, Dawn, Fire), and protects worshippers from harm and deception.
It presents Viṣṇu as spanning the full structure of the cosmos—earth plus the two shining regions above—showing that his presence and authority extend through all worlds.
Vaṣaṭ is an offering-call used at the moment of oblation; here it marks the hymn’s ritual conclusion, asking Viṣṇu to accept the havis and grant ongoing svasti (well-being and safe passage).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.