Sukta 55
Sukta 7.55
Vasiṣṭha
Vāstoṣpati
Anuṣṭubh-like short meter (RV 7.55 shows shorter verses; exact classification varies by recension)
ऋग्वेद ७.५५ हे वस्तोṣ्पती—निवासाचा रक्षक स्वामी—याला उद्देशून केलेले गृहशांतीचे सूक्त आहे. घराच्या सर्व “रूपां”सह तो गृहात प्रवेश करो आणि दुःख–पीडा दूर करो, अशी त्याची आवाहने केली आहेत. यात संरक्षण व कल्याणापासून पुढे जाऊन घरातील सदस्य, नातेवाईक आणि आसपासचा समुदाय यांच्यापर्यंत पोहोचणाऱ्या व्यापक शमनाची प्रार्थना आहे; शेवटी मंत्रासारख्या शांत करणाऱ्या आवर्तनाने घरकुलाचा परिसर विश्रांतीपूर्ण शांततेत झुलवला जातो.
Mantras
Mantra 1
अमीवहा वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥
हे वास्तोष्पते, अमीवहा (रोग-दुःखनाशक)! आमच्या जीवनातील सर्व रूपांत प्रवेश करून, आमच्यासाठी सुशेव (सुकृपाळू, शुभ-मित्र) सखा हो; आणि आमच्यात वाढत राहा.
Mantra 2
यदर्जुन सारमेय दतः पिशङ्ग यच्छसे । वीव भ्राजन्त ऋष्टय उप स्रक्वेषु बप्सतो नि षु स्वप ॥
हे अर्जुना, सरमेचा पुत्र सारमेया, दतः-पिशंग (पिवळसर दातांचा)! तू जेव्हा धावपळ करतोस, तेव्हा तुझ्या जबड्यांजवळ भाले चमकत असल्यासारखे भासतात, आणि तू भुंकत राहतोस. आता आडवा हो; शांतपणे गाढ झोप घे.
Mantra 3
स्तेनं राय सारमेय तस्करं वा पुनःसर । स्तोतॄनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि षु स्वप ॥
हे सारमेय, हे राय—चोरामागे धाव; लुटारूमागेही धाव. तू इंद्राच्या स्तोतृांना छळतोस; मग आम्हांला दुश्छुना (अमंगळ) कशासाठी लावतोस? खाली पड; निर्धास्त झोप.
Mantra 4
त्वं सूकरस्य दर्दृहि तव दर्दर्तु सूकरः । स्तोतॄनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि षु स्वप ॥
हे (अंतः)शक्ती, सूकराला चिरड; तुझ्या बळाने तो सूकर विदीर्ण होवो. स्तोत्यासाठी तू इंद्राची रायि (समृद्धी) आहेस; मग आम्हांला दुश्छुना (अमंगळ) कशासाठी वळवतोस? खाली झुक; पूर्णपणे झोप.
Mantra 5
सस्तु माता सस्तु पिता सस्तु श्वा सस्तु विश्पतिः । ससन्तु सर्वे ज्ञातयः सस्त्वयमभितो जनः ॥
माता शांत असो; पिता शांत असो; रक्षक श्वान शांत असो; गृहपती शांत असो. आमचे सर्व ज्ञातीजन शांत होवोत; आणि हा सर्व जनसमुदाय चहूबाजूंनी सौहार्द-शांतीत स्थिर होवो.
Mantra 6
य आस्ते यश्च चरति यश्च पश्यति नो जनः । तेषां सं हन्मो अक्षाणि यथेदं हर्म्यं तथा ॥
जो बसला आहे, जो चालत-फिरत आहे, आणि जो आमच्या जनांत पाहतो आहे—त्यांच्या सर्वांच्या दृष्टी-शक्ती (अक्षाणि) आम्ही एकत्र दाबून टाकतो; जेणेकरून हे गृह (हर्म्य) जसे आहे तसेच राहो—शांत, बंद आणि अविघ्न.
Mantra 7
सहस्रशृङ्गो वृषभो यः समुद्रादुदाचरत् । तेना सहस्येना वयं नि जनान्त्स्वापयामसि ॥
सहस्र शिंगांचा तो वृषभ, जो समुद्र-गर्भातून वर उगवला—त्या सहस्र-बलाने आम्ही जनांना खाली वाकवून निद्रेत लीन करतो, शांत स्थैर्यात स्थापन करतो.
Mantra 8
प्रोष्ठेशया वह्येशया नारीर्यास्तल्पशीवरीः । स्त्रियो याः पुण्यगन्धास्ताः सर्वाः स्वापयामसि ॥
पलंगावर, अंथरुणावर, आणि नीट पसरलेल्या शय्येवर विसावलेल्या—पुण्य-सुगंध असलेल्या त्या स्त्रिया—त्या सर्वांना आम्ही झोपवितो, शांत विश्रांतीत लोरी देतो.
Frequently Asked Questions
Vāstoṣpati is the “lord of the dwelling,” a protective power invited to inhabit the home, remove troubles, and keep the household harmonious and secure.
It is used for house-peace (śānti), protection of the living space, settling family tensions, and creating a calm atmosphere—often recited at home entry, after disturbances, or in the evening.
Because the Vedic view treats the home as part of a wider social field; peace in the dwelling depends on harmony among relatives, guardians, and the community around it.
Ask anything about Sukta 55 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.