Mandala 7
मण्डल 7
The Family Book of Vasishtha
ઋગ્વેદનું ૭મું મંડળ મહાન વસિષ્ઠ-કુળગ્રંથ છે. પ્રેરિત યાજ્ઞિક વાણી (બ્રહ્મન્), રક્ષણ અને સમુદાયિક એકતા દ્વારા સોમયજ્ઞને સુરક્ષિત અને સ્થિર કરતો, ગાઢ રીતે ગૂંથાયેલો પુરોહિતીય સ્વર અહીં પ્રગટે છે. ‘દાશરાજ્ઞ’ (દસ રાજાઓનું યુદ્ધ) ની ઐતિહાસિક સ્મૃતિ માટે આ મંડળ વિશેષ પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં વસિષ્ઠની વિધિ-સત્તા અને ઇન્દ્રની યુદ્ધશક્તિ જાતિઓ અને રાજાઓના ભાગ્ય સાથે અવિભાજ્ય રીતે જોડાયેલી દેખાય છે. ત્રણ અનુવાક-સમૂહોમાં આ ગ્રંથ ઇન્દ્રને અને મરુતોને આમંત્રિત કરીને યજ્ઞને વારંવાર પ્રેરિત કરે છે.
Suktas in Mandala 7
Sukta 1
Sukta 7.1
ઋગ્વેદ ૭.૧ વસિષ્ઠના ગ્રંથનો આરંભ અરણિઓમાંથી અગ્નિને “જન્મ આપીને” કરે છે અને તેને ગૃહપતિ (ઘરના સ્વામી) તથા યજ્ઞ માટે યાજકીય મધ્યસ્થ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. સ્તુતિ અગ્નિના પ્રગટ પ્રજ્વલન અને દૂરથી પણ દેખાતી તેજસ્વિતાથી આગળ વધીને, રાક્ષસો અને શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓ સામે રક્ષણ માટેની વિનંતિઓ સુધી પહોંચે છે; અને અંતે અગ્નિ કવિના બ્રહ્મન્ (પવિત્ર ઉચ્ચાર) ને ઉન્નત કરે તથા આપ-લે બંનેમાં કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરે એવી પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 2
Sukta 7.2
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર યજ્ઞના તેજસ્વી પુરોહિત અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે; તે ઇંધન સ્વીકારી ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત થાય અને સૂર્યના કિરણો સાથે સુસંગત રીતે વિસ્તરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં સમગ્ર યજ્ઞ-પરિસર ગૂંથાયેલો છે—સહાયક શક્તિઓ રૂપે ઉષા અને રાત્રિ, પવિત્ર આસન (બર્હિસ), અદિતિનું રક્ષણ, અને ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓનું આગમન—જેથી અર્પણથી સુવિતા (શુભગમન), સમૃદ્ધિ, અને દિવ્ય આનંદ પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 3
Sukta 7.3
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર અગ્નિને સર્વથી યોગ્ય દૂત (દૂત) અને યાજ્ઞિક પુરોહિત-શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે મર્ત્યોમાં દૃઢપણે સ્થાપિત છે છતાં ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) ધારણ કરે છે. અગ્નિના તેજસ્વી, સૂર્યસદૃશ-ગર્જનાત્મક વૈભવનું સ્તવન કરીને, ગાયકોએ અને તેમના સમુદાય માટે સમૃદ્ધિ પ્રજ્વલિત કરવી, શુદ્ધ બુદ્ધિ/સુસ્પષ્ટ સંકલ્પશક્તિ (સુ-ચેતસ્/ક્રતુ) આપવી, અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ પ્રદાન કરવું એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.
Sukta 4
Sukta 7.4
આ વસિષ્ઠ સૂક્ત અગ્નિને તેજસ્વી આંતરિક અને બાહ્ય અગ્નિ તરીકે પ્રજ્વલિત કરે છે અને યજ્ઞકર્તાઓને તેની પાસે હવ્ય તેમજ શુદ્ધ સંકલ્પબુદ્ધિ (મતિ) અર્પણ કરવા કહે છે. અગ્નિ સર્વ જન્મોમાં—દૈવી અને માનવી—વિચરનાર જાણકાર તરીકે સ્તુત થાય છે; બળ અને યોગ્ય સમજ સાથે તેની શરણાગતિ કરનારને તે અમરત્વ, સંપત્તિ અને વીરશક્તિ આપે છે. સૂક્તનો અંત ગાયક અને સ્તુતિ કરનાર સૌ માટે દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) અને આશીર્વાદની પ્રાર્થના સાથે થાય છે.
Sukta 5
Sukta 7.5
આ સૂક્ત અગ્નિને વૈશ્વાનર તરીકે—સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે ગતિ કરનાર અને જાગૃત ઉપાસકોની સાવચેતીથી વૃદ્ધિ પામનાર સર્વવ્યાપી અગ્નિ—આહ્વાન કરે છે. તેને પ્રજાઓના અધિપતિ તથા ઉષા અને દિવસનું તેજસ્વી ચિહ્ન તરીકે સ્તુતિ કરીને, પ્રચુર ધન, પ્રસિદ્ધ બળ (વાજ) અને રુદ્રો તથા વસુઓ સાથે સુસંગતિમાં વિશાળ રક્ષણ આપવા માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 6
Sukta 7.6
આ સૂક્ત પવિત્ર કાષ્ઠમાં પ્રજ્વલિત થનારા અને પ્રજાનો પ્રેરક તથા રક્ષક રૂપે પ્રગટ થનારા અગ્નિની સર્વાધિકારી “અસુર-શક્તિ” (સ્વામિત્વસભર આધ્યાત્મિક બળ) તરીકે સ્તુતિ કરે છે. અગ્નિ જીવોને પશ્ચિમ તરફના અંધકારથી પ્રકાશના પૂર્વ તરફ વાળે છે, આંતરિક અને બાહ્ય શત્રુઓને વશ કરે છે, અને બ્રહ્માંડના ગર્ભની ઊંડાઈમાંથી ધન-સંપત્તિ આકાશ અને પૃથ્વી સુધી વહેંચે છે—એવું તેનું ગૌરવગાન કરવામાં આવ્યું છે.
Sukta 7
Sukta 7.7
આ ટૂંકા ત્રિષ્ટુભ્ સ્તોત્રમાં વસિષ્ઠ અગ્નિને પ્રબળ દિવ્ય અશ્વ તરીકે અને યજ્ઞને દેવો સુધી લઈ જનાર જ્ઞાની દૂત તરીકે પ્રજ્વલિત કરીને સ્તુતિ કરે છે. અગ્નિ માનવ નિવાસમાં વિશ્પતિ (કુલોના સ્વામી) તરીકે સ્થાપિત છે—મધુરવક્તા, ઋત પ્રત્યે વિશ્વાસુ; અને ગાયક તથા યજમાનને પોષણ, પ્રેરણા અને દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ આપવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 8
Sukta 7.8
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત અગ્નિને રાજસી, ઉન્નત સાન્નિધ્યરૂપે પ્રજ્વલિત કરે છે—ઉષાઓના અગ્રભાગે સ્થિત રહી, ઘીથી પોષિત આહુતિઓને ભક્તિભર્યા સ્તુતિગાન સાથે સ્વીકારનાર તરીકે. તેમાં અગ્નિનું વિશાળ, સૂર્યસમાન તેજ અને સંઘર્ષમાં ભરત તથા પૂરુંને આપેલું તેનું રક્ષાત્મક સહાય સ્મરાય છે; અને અંતે ગાયકોએ તથા યજમાનોને પોષણ, પ્રેરણા અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય તેવી સીધી પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 9
Sukta 7.9
અગ્નિ (જાતવેદસ)ને અર્પિત આ સૂક્તમાં પ્રભાતે જાગતા અગ્નિ-પુરોહિતનું સ્તવન થાય છે; ઉષસની ગોદમાંથી ઊઠતા પ્રિયતમની જેમ તેનું ચિત્રણ કરીને તે મનુષ્યો અને દેવો વચ્ચે મધ્યસ્થનું કાર્ય સંભાળે છે. અગ્નિને વિનંતી છે કે ‘દ્વિરૂપ સત્તા’ (અંતરંગ અને બાહ્ય જીવન)ને યોગ્ય કરે, દેવતાઓમાં અર્પણોને સ્થાપિત કરે, અને ધર્મનિષ્ઠોને ધન, બળ તથા દીર્ઘકાળ ટકતું કલ્યાણ પ્રદાન કરે.
Sukta 10
Sukta 7.10
અગ્નિને સ્તુત કરતું આ ટૂંકું સૂક્ત અગ્નિને ઉષા જેવી પ્રભાતકાંતિથી તેજસ્વી દર્શાવે છે—વિસ્તૃત પ્રકાશ ફેલાવે છે, વીજળી સમો ચમકે છે અને ઉષાના પ્રિયતમની જેમ પ્રેરિત વિચારને જાગૃત કરે છે. વસિષ્ઠ અગ્નિને સુંદર, યોગ્ય રીતે ગતિ કરનાર, હવિષ્યનો વહનકર્તા અને માનવોનો માર્ગદર્શક તરીકે વર્ણવે છે—યજ્ઞની રાત્રિઓ દ્વારા ધન અને દેવસન્નિધિ લાવનાર તરીકે.
Sukta 11
Sukta 7.11
આ પાંચ ઋચાઓનું સૂક્ત અগ্নિને અગ્ર હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે યજ્ઞને બોધગમ્ય અને ફળદાયી બનાવે છે; તેના વિના અમરોને પણ પોતાનો આનંદ પ્રાપ્ત થતો નથી, એમ કહે છે. અগ্নિને વિશ્વેદેવો સાથે આવવા, ‘માનવી રીતથી’ હવિ અર્પણ કરવા, દૂત અને શત્રુતાભરી વાણી સામે રક્ષક બનવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; અને અંતે સ્વર્ગમાં દેવોમાં આ વિધિ સ્થાપી દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ આપવાનું વિનંતી કરે છે.
Sukta 12
Sukta 7.12
વસિષ્ઠનું આ ટૂંકું સ્તોત્ર “મહાન આદર” સાથે અગ્નિને સમીપ કરે છે. પોતાના નિવાસમાં પ્રજ્વલિત થતાં જ તેજસ્વી થતી યુવાન જ્વાળા તરીકે અને જેના તેજથી બંને લોક વ્યાપ્ત થાય છે એવા રૂપે તેની સ્તુતિ કરે છે. જન્મોના જ્ઞાતા જાતવેદસ તરીકે અગ્નિનું આહ્વાન કરીને, સર્વ કઠિનાઈઓ પર વિજય અપાવવો અને ઉપાસકોને દુઃખ તથા નૈતિક દોષથી રક્ષવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. અંતિમ ઓળખમાં અગ્નિને મિત્ર અને વરુણના કાર્યોનું સ્વરૂપ ગણાવી વંદન કરવામાં આવે છે, અને ધનસંપત્તિ, સફળ સિદ્ધિઓ તથા દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 13
Sukta 7.13
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિ-ઋચાવાળું સ્તોત્ર વૈશ્વાનર રૂપે અગ્નિને સર્વશુદ્ધિકારક, જગતને વ્યાપી જનાર અગ્નિ તરીકે આવાહન કરે છે; શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓનો નાશ કરીને અવરોધો દૂર કરનાર તરીકે તેની સ્તુતિ કરે છે. અગ્નિનો જન્મ બે લોકને પરિપૂર્ણ કરનાર અને દેવોને દમનમાંથી મુક્ત કરનાર એક વૈશ્વિક ઘટના તરીકે પ્રશંસિત છે. અંતે સ્તોત્રમાં પ્રાર્થના થાય છે કે બ્રહ્મન્ (પવિત્ર વાણી/આકાંક્ષા) માટેનો “માર્ગ” અગ્નિ પ્રગટ કરે અને દૈવી શક્તિઓ ઉપાસકોને સ્થાયી કલ્યાણ સાથે રક્ષે.
Sukta 14
Sukta 7.14
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર યજ્ઞ માટે અગ્નિનું આવાહન છે: કવિઓ સમિધા (ઇંધણ), સ્તુતિ અને આહુતિઓથી જાતવેદસને પ્રજ્વલિત કરે છે અને તે વષટ્-કાર સ્વીકારી દેવોને લાવે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં યજમાનની ઓળખ ભક્તિપૂર્વક દાન કરનાર (દાશત્) તરીકે ભારપૂર્વક દર્શાવવામાં આવે છે અને અંતે અગ્નિની મધ્યસ્થતા દ્વારા દીર્ઘકાલીન સ્વસ્તિ (કલ્યાણ/રક્ષણ) મળે એવી વિનંતી સાથે સ્તોત્ર પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 15
Sukta 7.15
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત અગ્નિને યજ્ઞમાં અને ગૃહમાં હાજર, સૌથી નજીકના અને અત્યંત આત્મીય દૈવી સહાયક તરીકે આહ્વાન કરે છે—જેનાં “મુખ”માં હવિ અર્પાય છે. તે અગ્નિને રાત્રિઓ અને ઉષાઓમાં તેજસ્વી થવા, ઉપાસકોને સાચા અગ્નિ-પ્રજ્વાલક બનાવવા, અને દિવસ-રાત પાપ, સંકોચન તથા શત્રુભાવપૂર્ણ ઇરાદાથી તેમની રક્ષા કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 16
Sukta 7.16
ઋગ્વેદ 7.16 વસિષ્ઠનું સ્તોત્ર છે; તેમાં અગ્નિને પ્રિય, અત્યંત વિવેકી યજ્ઞના માર્ગદર્શક—“સર્વનો દૂત”—રૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તે હવિષ્ય દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે અને વિધિમાં વ્યવસ્થા તથા ક્રમ સ્થાપે છે. અગ્નિની હોતૃ/વહ્નિ તરીકે સ્તુતિ થાય છે; અધ્વરને પ્રકાશિત કરવા દેવોએ જ તેને ઘડ્યો છે એમ કહે છે. ઋષિઓ અને યજમાનોને શુભતામાં આસન આપો, ધન, વીરબળ (સુવીર્ય), અને લોકોમાં યોગ્ય નેતૃત્વ બક્ષો—એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 17
Sukta 7.17
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ સૂક્ત અગ્નિને ઉત્તમ ઇંધનથી અને સારી રીતે પાથરેલા બર્હિસ સાથે સમ્યક પ્રજ્વલિત કરવા આમંત્રિત કરે છે, જેથી યજ્ઞ વિશાળ બની દેવતાઓને યોગ્ય થાય. જાતવેદસ અગ્નિ વિધિને ક્રમમાં ગોઠવનાર, અમરોને લાવનાર અને યોગ્ય અર્પણ દ્વારા તેમની શક્તિઓ વધારનાર તરીકે સ્તુતિ પામે છે; અંતે ઉપાસકોને વહેંચીને મળનારા “રત્નો” (ધન-સંપત્તિ) માટે પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 18
Sukta 7.18
વસિષ્ઠને અર્પિત ગણાતું આ ઇન્દ્રસૂક્ત, ભારતાઓના પિતૃપરંપરાગત આશ્રય એવા ઇન્દ્રને—ગાયો, ઘોડા અને વિજય આપનાર તરીકે—સ્તુતિ કરે છે અને જાતિ-સંઘર્ષોમાં તેણે આપેલી નિર્ણાયક મદદનું સ્મરણ કરે છે. પ્રેરિત ઋષિઓ સાથે ઇન્દ્રની મિત્રતાની પ્રશંસા કરીને, વિરોધીઓને તે પછાડી દે છે, જ્યારે ઇન્દ્રની સાથ પસંદ કરનારાઓને “પ્રકાશમાન દિવસો”, સમૃદ્ધિ અને સુરક્ષિત નેતૃત્વ પ્રાપ્ત થાય છે, એમ વર્ણવે છે.
Sukta 19
Sukta 7.19
વસિષ્ઠનું આ ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઇન્દ્રને ભયંકર, તીક્ષ્ણ-શિંગવાળા વૃષભ રૂપે આહ્વાન કરે છે; તે જનસમૂહો અને શક્તિઓને યોગ્ય ગતિમાં ગોઠવે છે અને યજમાનને વધુ તેજસ્વી માર્ગ તરફ દોરી જાય છે. ઇન્દ્રના પ્રાચીન દાન અને વિજયોને અર્પણ કરનાર રાજા સુદાસની સમૃદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે; મંત્ર અને હવિષ દ્વારા ઇન્દ્રના તામ્રવર્ણ અશ્વોને જોડીને વાજ (પૂર્ણતા, બળ) જીતવાની પ્રાર્થના છે. અંતે સૂક્ત સીધી વિનંતી સાથે પૂર્ણ થાય છે—“બ્રહ્મણાથી પ્રેરિત” (સત્યવચનથી પ્રેરિત) ઇન્દ્રની સહાયથી સતત રક્ષણ, સ્થિર નિવાસસ્થાનો અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાઓ.
Sukta 20
Sukta 7.20
વસિષ્ઠનું આ ઇન્દ્રસૂક્ત ઉગ્ર, યુવાન દેવ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—તે જળોને તૈયાર કરે છે અને મનુષ્યોને હિતકારક કાર્યો સિદ્ધ કરે છે; મહાદોષ અને ગૂંચવણ/મોહમાંથી પણ ભક્તોને બચાવે છે. ઇન્દ્ર પ્રત્યે શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા અને યજ્ઞાર્પણ કરવાથી વ્યક્તિ અને મન સ્થિર થાય છે, અને ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા)માં મૂળ ધરાવતી સ્થાયી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—એવું આ સૂક્ત શીખવે છે. અંતે, કવિ માટે તથા વિધિને ઊર્જા આપતા ઉદાર યજમાન/દાતાઓ માટે, ઇન્દ્રકેન્દ્રિત પ્રેરણા (ઇષ્) અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ માટેની પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 21
Sukta 7.21
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત સોમપિષણ સમયે ઇન્દ્રને આવાહન કરે છે; સોમના ઉલ્લાસમાં યજ્ઞ તરફ અને કવિની સ્તુતિ તરફ ‘જાગી’ આવવા તેને પ્રેરિત કરે છે. ઇન્દ્રની વિશાળતા અને અપ્રતિરોધ્ય પરાક્રમ—ખાસ કરીને વૃત્રવધ—નું ગાન કરીને, તે વિશ્વવિજયને ઉપાસકો માટે બળ, સમૃદ્ધિ અને સતત રક્ષણ માટેની વ્યવહારિક પ્રાર્થનામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
Sukta 22
Sukta 7.22
આ સૂક્ત વશિષ્ઠનું ઇન્દ્ર માટેનું સોમ-આમંત્રણ છે. પિરસાયેલો સોમરસ પીવા માટે પ્રેરવામાં આવે છે—જેથી ઇન્દ્રની શક્તિ અને વિસ્તૃત આનંદ જાગૃત થઈ વિજય અને રક્ષણ પ્રાપ્ત થાય. કવિ ઇન્દ્રના ઝડપી, સ્વામીભાવે ભરેલા પ્રભુત્વનું સ્તવન કરે છે, તેના નામનું સતત સ્મરણ રહે છે એમ દૃઢ કરે છે, અને પ્રાચીન તથા વર્તમાન ઋષિઓને ઇન્દ્રે આપેલી ઉપકારી મિત્રતા જેવી જ કૃપાળુ મિત્રતા અમને પણ મળે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે દીર્ઘકાલ સુખાકારી (સ્વસ્તિ) માટે રક્ષણની શુભેચ્છા સાથે સમાપ્ત થાય છે અને ઉપાસકનું રક્ષણ કરનારી સહાયક દૈવી શક્તિઓ સુધી આ વિનંતીને વિસ્તારે છે.
Sukta 23
Sukta 7.23
આ છ ઋચાવાળું ત્રિષ્ટુભ સૂક્તમાં વસિષ્ઠ (વસિષ્ઠ કુળ તરફથી પણ) ઇન્દ્રને વિજયદાયક યુદ્ધપ્રાર્થનાઓ અર્પે છે—સાંભળવા, ઝડપથી આવવા, અને બળ, યશ તથા રક્ષણ આપવા વિનંતી કરે છે. સૂક્ત યોગ્ય પ્રેરણાથી કરેલી સ્તુતિને ઋત (વિશ્વસત્ય/વ્યવસ્થા) સાથે જોડે છે; ધી (પ્રકાશિત વિચાર) સાથે નજીક આવનારને વાજ (વિજયબળ, સમૃદ્ધિ) વહેંચનાર વિસ્તૃત શક્તિ તરીકે ઇન્દ્રનું ચિત્રણ કરે છે. અંતે સંક્ષિપ્ત આશીર્વાદ: ઇન્દ્ર વીર-સમૃદ્ધ અને ગો-સમૃદ્ધ સમૃદ્ધિ સ્થાપે, અને દિવ્ય રક્ષકો ઉપાસકોને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણમાં જાળવે.
Sukta 24
Sukta 7.24
આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત અનેકવાર આહ્વાનિત પ્રભુ ઇન્દ્રને યજ્ઞમાં તૈયાર કરાયેલા આસન પર આવવા આમંત્રિત કરે છે. તે પોતાની શક્તિઓ સાથે આવે, બ્રહ્મન્ (પવિત્ર ઉચ્ચાર)માં આનંદ કરે અને વિજયબળથી ઉપાસકોને દૃઢ બનાવે—એવી વિનંતી કરે છે. કવિ રક્ષણ, અવકાશવિસ્તાર (દબાણ/અવરોધોનું નિવારણ), ધનસંપત્તિ, તેમજ ઉદાર યજમાનો અને વીર સંતાનને ટકાવી રાખતી પ્રેરક ઊર્જા માટે પ્રાર્થના કરે છે. અંતે ઇન્દ્ર અને તેના સંલગ્ન દૈવી સહાયકોના આશ્રય હેઠળ દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) મળે એવી પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 25
Sukta 7.25
વસિષ્ઠનું આ છ ઋચાઓનું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર, યુદ્ધમાં આગેવાની કરનાર ઉગ્ર રક્ષક ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે; તેની વજ્ર-વિદ્યુત શક્તિ સેનાને સ્થિર રાખી વિજય સુનિશ્ચિત કરે છે. કવિ ઇન્દ્રને એકાગ્ર રહેવા વિનવે છે, દરરોજ અવિરત આશ્રય અને રક્ષણ આપવા, અને ઉપાસકોને સમૃદ્ધિ, બળ તથા કલ્યાણથી પરિપૂર્ણ કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 26
Sukta 7.26
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર ઇન્દ્રને આમ આહ્વાન કરે છે કે સોમ યથાવિધી પીડાયેલો હોય અને સ્તુતિ-વચન (બ્રહ્મન/ઉક્થ) યોગ્ય રીતે રચાયેલું હોય ત્યારે જ તે પ્રતિસાદ આપે; વિધિની શુદ્ધતા અને પ્રેરિત વાણી મળીને દેવને “પ્રસન્ન” કરે છે—એવું તે પુષ્ટિ કરે છે. તે ઇન્દ્રની સદૈવ નવી થતી શક્તિનું સ્મરણ કરાવે છે, જે શત્રુઓના “મોરચા” વારંવાર ભેદે છે અને અવરોધો દૂર કરે છે. અંતે, ઉપાસકો માટે હજારગણી શક્તિ, વિજય-સંપત્તિ, અને દીર્ઘકાળ સુખાકારીની પ્રાર્થના સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 27
Sukta 7.27
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિસૂક્ત, દૂરના લક્ષ્ય તરફ વિચારોને જોડતાં સાધકો જે આધારશક્તિને પુકારે છે તે ઇન્દ્રનું આવાહન કરે છે. વિવિધ જગત પર ઇન્દ્રના રાજત્વનું સ્તવન કરીને, ગાયો, ઘોડા અને રથ—આ પ્રતીકો દ્વારા સૂચિત ધન અને રક્ષણ ઉપાસક તરફ દોરી આપવા વિનંતી કરે છે; તેમજ વિશાળ અવકાશ (વરિવસ) અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 28
Sukta 7.28
આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તુતિગીત કવિના યજ્ઞ તરફ દેવ પોતાની શક્તિઓ વાળે અને તેને આહ્વાન કરનાર અનેક લોકો વચ્ચે અમારી વિશિષ્ટ પોકાર સાંભળે—એવો કેન્દ્રિત આમંત્રણ છે. તેમાં ઇન્દ્રની પ્રશંસા થાય છે: પ્રયત્નશીલ જનને એકત્ર કરીને નેતૃત્વ આપનાર, જડને પણ ગતિમાં જગાડનાર, અને બ્રહ્મન્ (પ્રેરિત, ઘડનાર વાણી) રચી જપ કરનારને “મહાન ધન” આપનાર તરીકે. સ્તુતિગીત અંતે દીર્ઘકાળીન રક્ષણ અને કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) માટેની પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 29
Sukta 7.29
આ ટૂંકું વસિષ્ઠસૂક્ત સોમપિષણ પ્રસંગે ઇન્દ્રને આમંત્રિત કરે છે; તે ઝડપથી આવે, સારી રીતે પિષાયેલ સોમરસ પીવે અને ઉદાર દાન (મઘાની) આપે એવી વિનંતી કરે છે. તેમાં આત્મવિશ્વાસભરી સ્તુતિ સાથે, ઇન્દ્રને સાચે સંતોષે એવું અર્પણ કયું હોઈ શકે—એવો નિર્ભય પ્રશ્ન પણ જોડાય છે; અને અંતે ઇન્દ્રનું સત્ય વચન બોલવાની પ્રતિજ્ઞા સાથે, દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ અને રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરીને સમાપ્ત થાય છે.
Sukta 30
Sukta 7.30
વસિષ્ઠ પરંપરાનું આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસૂક્ત “મહાબલવાન” ઇન્દ્રને શક્તિ સાથે આવવા આમંત્રિત કરે છે; ઉપાસકનું ધન વિસ્તરાવવાનું અને સંઘર્ષમાં વિજયી સર્વભૌમત્વ સ્થાપવાનું પ્રાર્થિત કરે છે. યુદ્ધોમાં પ્રકાશનો ધ્વજ ઊંચો કરનાર ઇન્દ્રના યુદ્ધતેજને, કલ્યાણ માટે દેવોને બોલાવનાર અગ્નિના અંતર્મુખ પુરોહિતત્વ સાથે જોડે છે. અંતે ઇન્દ્રને મહાધનદાતા અને “બ્રહ્મ રચનાર” ગાયકનો નિશ્ચિત સહાયક તરીકે સ્તુતિ કરીને, સતત રક્ષણ અને મંગળ માટેની પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 31
Sukta 7.31
RV 7.31 વસિષ્ઠનું ઇન્દ્રસ્તુતિસૂક્ત છે. તેમાં મહાબળવાન “વૃષભ” ઇન્દ્રને કુળની તાત્કાલિક જરૂર સાંભળવા અને શત્રુઓની દુષ્ટ વાણી, નિંદા તથા બળજબરી/દમનથી તેમની રક્ષા કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રને સર્વવ્યાપી અને પોતાના વ્રતોમાં (કર્મનિયમોમાં) અડગ તરીકે સ્તુતિ કરીને, સાચા દ્રષ્ટાઓ તેની ઋત/વ્યવસ્થાને અનુરૂપ અસરકારક બ્રહ્મન્ (મંત્રશક્તિ) રચી શકે છે, એવું પ્રતિપાદિત થાય છે. આ સૂક્ત આહ્વાન પણ છે અને કવચ પણ: સહાય માટે ઇન્દ્રને બોલાવે છે અને ઉપાસકના ક્રતુ (સંકલ્પ/વિવેક)ને તેમાં સ્થિર કરે છે.
Sukta 32
Sukta 7.32
વસિષ્ઠનું આ ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર સોમપિષણ (સોમ દબાવવાની) વિધિ સમયે ઇન્દ્રને નજીક આવવા બોલાવે છે અને કવિના આવાહનને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા વિનંતી કરે છે; ‘સહાયમાં સમૃદ્ધ’ એવા દેવને કોઈ મર્ત્ય ટક્કર આપી શકે નહીં, એવું તે દૃઢપણે પ્રતિપાદિત કરે છે. ઇન્દ્રના પરાક્રમ અને ઉદાર દાનશીલતાનું સ્તવન કરતાં, વિજય અને સમૃદ્ધિ તરફ ઉપાસકને લઈ જતી શક્તિ તરીકે શ્રદ્ધા (વિશ્વાસ/આસ્થા)નો મજબૂત તંતુ તેમાં વણાયેલો છે. અંતે સ્તોત્ર રક્ષણપ્રાર્થના રૂપે પૂર્ણ થાય છે: ઇન્દ્ર સાથી હોય ત્યારે છુપાયેલા ભય અમને ન ઘેરી લે; અવરોધક ‘જળો’ને અને દીર્ઘ ઉતરાણોને પાર કરીને અમે પરે પહોંચી જઈએ.
Sukta 33
Sukta 7.33
ઋગ્વેદ 7.33 વશિષ્ઠનું સ્વ-સંદર્ભિત સૂક્ત છે. તેમાં વશિષ્ઠ ઋષિ-ગણને બર્હિસ્ (પવિત્ર દર્ભ ઘાસ) આસપાસ નજીકથી એકત્ર થવા અને યજ્ઞવિધિ તથા ગાયકનું રક્ષણ કરવા માટે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. અહીં સામૂહિક પુરોહિત-શક્તિનું સ્તવન છે—સૂર્યની જેમ પ્રકાશિત કરનાર, સમુદ્રની જેમ વિશાળ, અને વાતની જેમ પ્રેરક—જેથી સ્તોમ (સ્તુતિગીત) પોતાના અભિપ્રેત સમુદાય સુધી પહોંચીને અસરકારક બને. અંતમાં સોમ-પીડન સંકુલ (ગ્રાવણ, ઉક્થ, સામન)નું સ્મરણ થાય છે અને વશિષ્ઠને ‘માર્ગભેદક’—યજ્ઞપ્રવાહને આગળ દોરનાર—રૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે.
Sukta 34
Sukta 7.34
ઋગ્વેદ ૭.૩૪ વસિષ્ઠનું સૂક્ત છે. તેમાં મનીષા—પ્રકાશમય પ્રેરિત બુદ્ધિ—યજ્ઞને સુઘડ રીતે રચાયેલા રથની જેમ આગળ ધપાવતી દેવી-શક્તિ તરીકે આહ્વાન થાય છે. મંત્રો વિચાર અને વાણીના અભિષેકથી શરૂ થઈ, વૈરભાવ તથા શારીરિક પીડાને દૂર હંકારતી રક્ષક તેજસ્વિતામાં વિસ્તરે છે; અને અંતે અનેક દૈવી તથા પ્રાકૃતિક શક્તિઓ શાંતિ, આશ્રય અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ આપે એવી વ્યાપક આશીર્વાદ-વાણી સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 35
Sukta 7.35
આ સૂક્ત વ્યાપક શાંતિ (શાંતિ) અને સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) માટેનું આશીર્વાદાત્મક સ્તોત્ર છે. તેમાં અનેક દેવયુગલોને—ખાસ કરીને ઇન્દ્રને અન્ય શક્તિઓ સાથે જોડીને—આહ્વાન કરી ઉપાસકો માટે રક્ષણ, યોગ્ય ગતિ/માર્ગચાલન અને વિજય માગવામાં આવે છે. તે યજ્ઞના સહાયક ઇન્દ્ર–અગ્નિ, ઇન્દ્ર–વરુણ, ઇન્દ્ર–સોમ, ઇન્દ્ર–પૂષનથી શરૂ કરીને સૂર્ય, દિશાઓ, પર્વતો, નદીઓ અને જળો જેવા બ્રહ્માંડના આધાર સુધી વિસ્તરે છે અને જીવનની તમામ દિશાઓ શુભ બને એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતિમ પ્રાર્થનામાં ‘યજ્ઞયોગ્ય અમરો’ સૌને એકત્ર કરીને, વ્યાપક સુખસમૃદ્ધિ અને સતત સંરક્ષણ આપવાની વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 36
Sukta 7.36
આ સૂક્ત વસિષ્ઠ-ચક્રની શરૂઆત કરે છે અને યજ્ઞવિધિને ઋત (કૉસ્મિક વ્યવસ્થા)માં સ્થાપિત કરે છે: સત્યના આસનમાંથી પ્રેરિત વાણી ઉદ્ભવે છે; સૂર્ય પ્રકાશની “ગાયો” મુક્ત કરે છે; અને વેદીના મધ્યમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે. દેવો અને મનુષ્યો વચ્ચે સ્પષ્ટતા, પ્રાણશક્તિ અને યોગ્ય સંબંધ સ્થાપિત કરનાર મધ્યસ્થ જ્વાળા તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ થાય છે; સાથે રક્ષણ અને વૃદ્ધિ માટે સહાયક શક્તિઓ—ખાસ કરીને રુદ્ર, મરુત અને વિષ્ણુ—નું સંક્ષિપ્ત આવાહન પણ થાય છે. વાણી, પ્રકાશ અને અગ્નિ સાથે મળીને યજ્ઞને પવિત્ર કરી કલ્યાણ, સંતાન અને વિસ્તૃત જીવનબળ સુનિશ્ચિત કરવું—આ સમગ્ર સૂક્તનો મુખ્ય હેતુ છે.
Sukta 37
Sukta 7.37
વસિષ્ઠને અર્પિત માનાતું આ સૂક્ત, વાજો અને ઋભુક્ષણો તરીકે પણ સ્તુત થનારા ઋભુઓને તેમના નિર્દોષ રથ પર સોમપાનના પિષણો તરફ આમંત્રિત કરીને શરૂ થાય છે. તેઓ ત્રિવિધ પાનમાં આનંદ માણે અને વિશાળ શક્તિઓ અર્પે એવી પ્રાર્થના છે. ત્યારબાદ પ્રાર્થના સંબંધિત દૈવી શક્તિઓ સુધી વિસ્તરે છે—એક મંત્રમાં ઇન્દ્રનો અને અંતમાં સવિતૃનો વિશેષ ઉલ્લેખ કરીને—વિજયદાયક પ્રેરણા, રક્ષણ, તેમજ ઊંચાઈઓમાંથી ધન અને “સહાય” (રાધાંસિ) આવવાની યાચના કરે છે. કુલ મળીને, આ સોમવિધિ માટેનું વિધિવત્ આવાહન છે, જેમાં સ્તુતિ સાથે કુશળતા, સમૃદ્ધિ અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) માટેની માંગણીઓ જોડાયેલી છે.
Sukta 38
Sukta 7.38
આ સૂક્ત દિવ્ય પ્રેરક સવિતારનું આહ્વાન કરે છે—તે જ “સુવર્ણ ધી/સુવર્ણ વિચાર”ને ઉઠાવી ગતિમાં મૂકે છે, યોગ્ય સંકલ્પ, કર્મપ્રવૃત્તિ અને શુભ આરંભોને જાગૃત કરે છે. ભાગને હિસ્સાઓના વિતરણકર્તા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; ધન અને કલ્યાણ યોગ્ય રીતે વહેંચવા તેની પ્રાર્થના થાય છે, અને રક્ષણ તથા વૃદ્ધિ માટે દ્યાવા-પૃથિવી જેવી સહાયક શક્તિઓને પણ આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. અંતે સૂક્ત સોમસમાન આનંદમાં પૂર્ણ થાય છે: સત્યને જાણનારી અમર શક્તિઓને મધુર સાર પીવા અને દેવયાન (દેવાભિમુખ) માર્ગો પર આગળ વધવા પ્રેરવામાં આવે છે.
Sukta 39
Sukta 7.39
આ સંક્ષિપ્ત વસિષ્ઠ સ્તુતિ અગ્નિને ઊર્ધ્વગામી જ્વાળા તરીકે અને હોતૃ તરીકે—ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ના માર્ગે હવિ દેવતાઓ સુધી પહોંચાડનાર યાજક તરીકે—પ્રશંસે છે. તેમાં દેવતાઓ સામાન્ય યજ્ઞાસન પર એકત્ર થાય છે એવું ચિત્રણ છે અને ઇચ્છિત વિધિ અગ્નિ કરે એવી પ્રાર્થના છે; અંતે પ્રેરિત સ્તુતિશક્તિ (અર્ક) અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) માટે આશીર્વાદ સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 40
Sukta 7.40
આ સૂક્તની શરૂઆત ‘વિદથ્યા શ્રુષ્તિ’—પવિત્ર સભાની ગ્રહણશીલ ‘સાંભળવાની’ શક્તિ—ના આવાહનથી થાય છે, જેથી કવિનો સ્તોમ યથાવત સ્વીકારાઈને બળવાન બને. સવિતૃની સ્તુતિ પ્રેરક તરીકે થાય છે—જે દાન અને તેજસ્વી સમૃદ્ધિને ગતિમાં મૂકે છે. ત્યારબાદ સ્તોત્ર ઋત-કેન્દ્રિત પ્રાર્થનામાં વિસ્તરે છે: વરુણ, મિત્ર, અર્યમન, આપઃ (જળ), અને અદિતિ ઉપાસકોને કષ્ટ-સંકટથી પાર લઈ જાય. અંતે દ્યાવા-પૃથિવી તથા ઋતવાન દેવતાઓનું સામૂહિક આવાહન કરીને, અપ્રતિમ પ્રકાશમય સ્તોત્ર અને કલ્યાણ દ્વારા અવિરત રક્ષણ આપવાની વિનંતી કરે છે.
Sukta 41
Sukta 7.41
આ સૂક્ત પ્રાતઃકાળની લિતની છે, જેમાં અગ્નિ, ઇન્દ્ર, મિત્ર-વરુણ, અશ્વિનો, ભગ, પૂષન, બ્રહ્મણસ્પતિ, સોમ અને રુદ્ર—આ દેવવર્તુળને વારંવાર આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જેથી દિવસની શરૂઆત ઋતના યોગ્ય ક્રમમાં અને મંગલ શક્તિ સાથે થાય. તેમાં સુખસમૃદ્ધિનો ‘ભગ’ (હિસ્સો), રક્ષણ, અને દિવસના તમામ પડાવોમાં ‘સ્વસ્તિ’ (કલ્યાણ) માટે પ્રાર્થના છે. અંતે ઉષસો (પ્રભાતો) તરફ વળી, સદા નવી અને સમૃદ્ધ પ્રભાતો મળે—જે ઘી જેવી આનંદરસને ‘દોહી’ આપે અને યજમાનની પ્રાણશક્તિને ધારણ કરે—એવી વિનંતી કરવામાં આવી છે.
Sukta 42
Sukta 7.42
વસિષ્ઠનું આ છ ઋચાવાળું સૂક્ત અઙ્ગિરસસમાન યજ્ઞશક્તિઓને, વહેતી સોમની “ગાયો”ને અને પિષણ-પથ્થરોને આહ્વાન કરીને સોમયજ્ઞને આગળ ધપાવે છે; જેથી અધ્વરનું કાર્ય (પેશઃ) સફળતાપૂર્વક ગતિમાં આવે. અગ્નિનું સ્તવન સ્વાગત પામેલા દિવ્ય અતિથિ (અતિથિ) તરીકે થાય છે; તેને ગૃહ/યજ્ઞસ્થળમાં યોગ્ય રીતે ઓળખી સ્થાપિત કરવાથી તે ઇચ્છિત ધનસંપત્તિ અને સુરક્ષિત પ્રગતિ આપે છે. સૂક્તનો અંત સંક્ષિપ્ત ફલશ્રુતિસમાન પ્રાર્થનાથી થાય છે—વિસ્તૃત જીવનશક્તિ (ઇષ્), સંપત્તિ (રયિ), બળ (વાજ) અને સ્વસ્તિ દ્વારા દીર્ઘકાલીન રક્ષણ માટે.
Sukta 43
Sukta 7.43
વસિષ્ઠોનું આ પાંચ ઋચાવાળું સૂક્ત યજ્ઞમાં શ્રદ્ધાભરી વાણીથી દૃઢ બનેલા વિશાળ આધારરૂપ દ્યાવા–પૃથિવી (આકાશ–પૃથ્વી)ની સ્તુતિથી શરૂ થાય છે. પછી તે દેવતાઓને બર્હિસ પર આમંત્રિત કરવાની વ્યવહારુ વિધિ તરફ વળે છે; અગ્નિ યજ્ઞવિધિને દીક્ષિત કરે અને યજમાનના “દૈવી બનવા”ને વૈરભાવથી રક્ષે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે સ્થાયી કલ્યાણ (સ્વસ્તિ), સ્થિરતા, અને સામૂહિક સમૃદ્ધિમાં અખંડિત તથા અનાહત ભાગીદારી માટેની સામૂહિક પ્રાર્થના છે.
Sukta 44
Sukta 7.44
આ સંક્ષિપ્ત વસિષ્ઠ સૂક્ત દધિક્રાવનને અગ્રસ્થાને રાખીને સહાયક દૈવી શક્તિઓની વિશાળ, વિચારપૂર્વકની આવાહન-યાદીથી આરંભે છે—જીવન અને યજ્ઞવિધિમાં રક્ષણ, સ્પષ્ટતા અને યોગ્ય ગતિ સ્થાપવા માટે. તે પ્રાતઃકાળે જાગરણ અને અગ્નિ પ્રજ્વલનને ‘દુરિતા’ (હાનિકારક ઓળંગણ/જોખમી સંક્રમણો) દૂર થવા સાથે અને ઋતાને અનુરૂપ સુરક્ષિત માર્ગ પ્રાપ્ત થવા સાથે જોડે છે. સૂક્તનો હેતુ વ્યવહારિક પણ આધ્યાત્મિક પણ છે: યજમાન માટે શુભ ગતિ/પ્રવાસ, યોગ્ય વ્યવસ્થા, અને દેવતાઓનું સતર્ક શ્રવણ સુનિશ્ચિત કરવું.
Sukta 45
Sukta 7.45
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્રમાં વસિષ્ઠ ઋષિ સવિતૃને દિવ્ય પ્રેરક તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે મધ્યાકાશમાં પોતાના અશ્વો સાથે વિહાર કરે છે અને માનવજીવન માટે દાન તથા યોગ્ય દિશા લઈને આવે છે. સવિતૃને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે ઉપાસકોને યોગ્ય નિવાસમાં “સ્થિર” કરે, તેમના કાર્યોને ગતિમાં મૂકે, તેજસ્વી બુદ્ધિનો વિસ્તાર કરે, અને પોષક આહાર તથા વિશાળ જીવનશક્તિ પ્રદાન કરે. સ્તોત્ર અંતે ઉચ્ચારિત સ્તુતિ-અર્પણરૂપે પૂર્ણ થાય છે અને દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ તથા રક્ષણની યાચના કરે છે.
Sukta 46
Sukta 7.46
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત રુદ્રને મહાબળવાન ધનુર્ધર તરીકે સંબોધે છે—તેની ઝડપી, તીક્ષ્ણ શક્તિ ઘા પણ કરી શકે અને ઉપચાર પણ કરી શકે. કવિ પ્રાર્થના કરે છે કે રુદ્રનું વીજળી સમાન બળ અને ક્રોધ આપણાથી દૂર વળે, અને કુટુંબ, સંતાન તથા દીર્ઘ આયુષ્યના રક્ષણ માટે તેની “હજાર ઔષધિઓ”નું આહ્વાન કરે છે. ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ અને કરુણાની સીધી વિનંતિ દ્વારા શમન (શમન) અને સ્વસ્તિ (સ્વસ્તિ) પ્રાપ્ત કરવું—આ સૂક્તનો હેતુ છે.
Sukta 47
Sukta 7.47
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત આપઃ (જળ/નદીઓ)ને દિવ્ય શુદ્ધિકારક તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેમાં કહે છે કે તેમની પ્રથમ, મધુર તરંગ ઇન્દ્ર માટે તથા માનવ અર્પણ માટે યોગ્ય બને છે. જળો દેવોના માર્ગ અને ઇન્દ્રના નિયમો સાથે સુસંગત રીતે વહે, અને ઉપાસકોને વિશાળ અવકાશ (વરિવસ) તથા દીર્ઘકાળનું કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) આપે—એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 48
Sukta 7.48
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઋભુઓને—ઋભુક્ષાણ અને વાજ—કુશળ પરિપૂર્ણતાની શક્તિઓ તરીકે આહ્વાન કરે છે; દબાવેલા સોમમાં તેઓ આનંદિત થાય અને બળ તથા વિજય આપતાં અસરકારક કાર્યોને “ગતિમાં મૂકે” એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમની વ્યાપક કાર્યકારી કારીગરીને ઇન્દ્રના વીરબળ સાથે જોડીને, પ્રાચીન અને સત્ય ઋત-વિધિઓ પ્રબળ રહે અને શત્રુની છેતરપિંડી નિષ્ફળ બને એવી વિનંતી કરે છે. અંતે, સર્વ દેવોને—વિશેષ કરીને વસુઓને—વિસ્તૃત સ્વતંત્રતા (વરિવસ), પોષણ, અને સ્વસ્તિ દ્વારા સતત રક્ષણ તથા કલ્યાણ માટે સર્વવ્યાપી અપીલ કરે છે.
Sukta 49
Sukta 7.49
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત દિવ્ય આપઃ (જળ) ની સ્તુતિ કરે છે—તે પ્રાચીન, સ્વયં-શુદ્ધિકારક શક્તિઓ છે, જે જગતમાં વહેતી રહી શુદ્ધિ આપે છે—અને તાત્કાલિક રક્ષણ તથા કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં જળોને ઇન્દ્રની ઉત્સાહદાયક શક્તિ સાથે અને સત્ય-અસત્ય પર નૈતિક દેખરેખ રાખનાર વરુણના અધિકાર સાથે જોડવામાં આવ્યા છે; તેથી જળોને ભૌતિક શુદ્ધિકારક ઉપરાંત ઋતના રક્ષક તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવે છે. અંતે વરુણ, સોમ, સર્વ દેવો અને વૈશ્વાનર અગ્નિ—આ બધાં જળોમાં નિવાસ કરે છે એમ કહી, જળોને બ્રહ્માંડિક તથા યાજ્ઞિક જીવનને ધારણ કરનાર આધાર-માતૃકા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 50
Sukta 7.50
આ ટૂંકું અપોત્રોપાયિક સૂક્ત મિત્ર–વરુણને સદા જાગૃત રક્ષક તરીકે આવાહન કરે છે, જેથી છુપાઈને સરકતી હાનિ—અજકાવ અને ત્સરુ નામે ઓળખાતી—દૂર થાય. સાથે જ વૃક્ષો, નદીઓ અને ઔષધિ વનસ્પતિઓમાંથી ઊભું થતું વિષ પણ નિવારવા પ્રાર્થના કરે છે. પ્રાર્થના વ્યક્તિગત રક્ષણથી શરૂ થઈ વ્યાપક શુદ્ધિકરણ સુધી વિસ્તરે છે અને અંતે જળ તથા નદીઓ ઉપાસકના માર્ગ માટે સંપૂર્ણપણે કલ્યાણકારી, નિર્દોષ અને અહિત ન કરનાર બની રહે એવી આશીર્વાદરૂપ સમાપ્તિ કરે છે.
Sukta 51
Sukta 7.51
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર, ઋતના રક્ષક સમૂહ દેવતાઓ એવા આદિત્યોને—અદિતિ સહિત—સદા નવીન રક્ષા, નિર્દોષતા (અનાગસ), અને ઋતમાં યજ્ઞની સ્થિર સ્થાપના માટે આહ્વાન કરે છે. તે મુખ્ય આદિત્યો—મિત્ર, અર્યમન અને વરુણ—ને ઉપાસકોનું રક્ષણ કરવા અને તેમની બળવર્ધક સહાય માટે સોમપાન કરવા વિનવે છે; ત્યારબાદ સર્વ દેવતાઓને દીર્ઘકાળીન સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) માટેની સર્વવ્યાપી અપીલરૂપે વિસ્તરે છે.
Sukta 52
Sukta 7.52
વસિષ્ઠનું આ ટૂંકું સૂક્ત આદિત્યોને—ખાસ કરીને મિત્ર અને વરુણને—સ્થિરતા, રક્ષણ, કુળપરંપરાનું સંરક્ષણ, તેમજ વારસામાં મળેલા અથવા બાહ્ય કારણોથી ઉપજેલા અપરાધ/દોષથી મુક્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ઉપાસકો દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી) જેવી ‘આધારરૂપ’ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે એવી વિનંતી છે. અંતે અંગિરસોએ સવિતૃનો ખજાનો પ્રાપ્ત કર્યો એવી દૃષ્ટિ સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે, અને સર્વ દેવતાઓ યજમાનને આશીર્વાદ આપવા સંમતિ આપે છે.
Sukta 53
Sukta 7.53
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર દ્યાવા–પૃથિવી—આકાશ અને પૃથ્વી—ને સાથે મળીને, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર વિશાળ દિવ્ય માતા-પિતા તરીકે આવાહન કરે છે. તે પ્રાર્થના કરે છે કે તેઓ યજ્ઞમાં અગ્રસ્થાન ગ્રહણ કરે, “દિવ્ય જન” (સહાયક શક્તિઓ) સાથે આવી પહોંચે, અને ઉપાસકોને પ્રચુર ધનસંપત્તિ તથા દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ અર્પે.
Sukta 54
Sukta 7.54
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર નિવાસના અધિષ્ઠાતા વાસ્તોષ્પતિને આવાહન કરે છે કે તેઓ આ ગૃહને ઓળખે અને ઘરમાં પ્રવેશ શુભ તથા ઉપદ્રવમુક્ત બનાવે. તેમાં મનુષ્યો અને પશુઓ બંને માટે શાંતિ, આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિમાં વૃદ્ધિ, તેમજ દૈનિક જીવનના કલ્યાણ અને જીવન–કાર્ય–ઉપાસના નું યોગ્ય “યોજન” (ક્રમબદ્ધ સુસંગત ગોઠવણી) દ્વારા દીર્ઘકાળીન રક્ષણની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 55
Sukta 7.55
ઋગ્વેદ 7.55 વાસ્તોષ્પતિ—નિવાસના રક્ષક સ્વામી—ને અર્પિત ગૃહશાંતિનું સૂક્ત છે. તેમાં તેમને ઘરનાં તમામ “રૂપો” સાથે ગૃહમાં પ્રવેશવા અને દુઃખ–પીડા દૂર કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રાર્થના રક્ષણ અને કલ્યાણથી આગળ વધી, ઘરનાં સભ્યો, સગાં-સંબંધીઓ અને આસપાસના સમુદાય સુધી વ્યાપક શમન માગે છે; અંતે મંત્રસમાન શાંતિકરણથી ગૃહપરિસરને આરામદાયક નિઃશબ્દ શાંતિમાં લોલાવે છે.
Sukta 56
Sukta 7.56
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર રુદ્રના યુવાન તોફાની ગણ એવા મરુતોની સ્તુતિ કરે છે—તેમનો એકસાથે ધસી આવતો પ્રહાર, ઝગમગતા આભૂષણો અને શસ્ત્રધારી શક્તિ, જે વરસાદ વરસાવે અને આકાશને નિર્મળ કરે છે, તેનું આશ્ચર્યપૂર્વક વર્ણન કરે છે. ઉપાસક અને સમુદાય માટે રક્ષા તથા કલ્યાણ માગે છે અને તેમની ઉગ્ર ઊર્જા યજમાન માટે શુભ અને અનુકૂળ બને તેવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતિમ મંત્રમાં આશીર્વાદને વિસ્તારી, ઇન્દ્ર, વરુણ, મિત્ર, અગ્નિ, આપઃ (જળ), ઔષધિઓ, અને વનાધિપતિઓ જેવી અન્ય વૈશ્વિક શક્તિઓને પણ હવિ સ્વીકારી મરુતોના આશ્રયમાં શાંતિ આપવા આમંત્રિત કરે છે.
Sukta 57
Sukta 7.57
આ સૂક્ત મધુ-નામવાળા, બળથી ભરપૂર તોફાની દેવો એવા મરુતોની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ યજ્ઞમાં ઉમંગથી ધસી આવે છે, દ્યાવા-પૃથ્વીને કંપાવી શકે છે અને છુપાયેલા સમૃદ્ધિના સ્ત્રોતોને પ્રગટ કરી શકે છે. ઉલ્લાસભર્યા આવાહન સાથે માનવીય ભૂલ માટે ક્ષમાયાચના કરતી સાવચેત વિનંતી પણ જોડાયેલી છે—તેમની વીજળી અને ક્રોધ દૂર રહે, અને તેમની અડગ શુભેચ્છા ઉપાસકોનું રક્ષણ કરે એવી પ્રાર્થના છે. અંતે, મરુતોને સર્વ દિશાઓમાંથી આવી સમુદાયના નેતાઓને બળ આપવા અને સૌને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણથી રક્ષવા માટે આહ્વાન કરવામાં આવે છે.
Sukta 58
Sukta 7.58
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત મરુતોને એકરૂપ, એકતામાં બંધાયેલ વાવાઝોડાની સેના તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમની મહાશક્તિ આકાશ અને પૃથ્વીને ‘ધકેલે’ છે અને ક્ષયથી પરના દિવ્ય લોકધામ સુધી પહોંચે છે. વસિષ્ઠ તેમને કાવ્યપ્રેરણા, ધન, અને અવરોધોને ભેદી નાખે તેવી વિજયશક્તિ આપવા વિનંતી કરે છે; અને અંતે દ્વેષને દૂર હંકારી ઉપાસકોનું સ્થિર કલ્યાણથી રક્ષણ કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 59
Sukta 7.59
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત વિશ્વે દેવાઃને—વિશેષ કરીને અગ્નિ, વરુણ, મિત્ર, અર્યમન અને મરુતોને—ઉપાસકની આસપાસ પગલે પગલે રક્ષણ, સુરક્ષિત માર્ગદર્શન અને સ્થિર “શાંતિનું આશ્રય” સ્થાપવા માટે આહ્વાન કરે છે. અંતે તે પ્રસિદ્ધ ત્ર્યંબક પ્રાર્થના (મહામૃત્યુઞ્જય)માં પરાકાષ્ઠા પામે છે, અમૃતત્વ (મરણરહિત પરિપૂર્ણતા)માં સ્થિર રહીને મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્તિની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 60
Sukta 7.60
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત ઉગતા સૂર્યને સત્ય (satya) પ્રગટ કરનાર તરીકે આવાહન કરે છે અને ખાસ કરીને મિત્ર–વરુણ, અર્યમન તથા અદિતિ જેવા આદિત્યોને ઉપાસકોને દેવત્રા (દૈવી માર્ગ) પર દોરવા પ્રાર્થના કરે છે. આદિત્યોને ઋત/સત્ય નામના બ્રહ્માંડિય નિયમના જાગૃત રક્ષક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે; તેઓ અજાગૃત મનને પણ માર્ગે ચઢાવે છે, જોખમ વચ્ચે “ઉતરાણ” (ફોર્ડ) આપે છે અને ભક્તને મુશ્કેલીઓ પાર કરાવી સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) સુધી પહોંચાડે છે. વાણી અને આચરણને ઋત/સત્ય સાથે સુસંગત રાખીને નૈતિક તથા અસ્તિત્વગત “દુર્ગ”માંથી રક્ષણ, યોગ્ય દિશા અને સુરક્ષિત પાર મેળવવો—આ સૂક્તનો હેતુ છે.
Sukta 61
Sukta 7.61
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના રક્ષક મિત્ર–વરુણનું સ્તવન કરે છે. તેમનું સર્વદ્રષ્ટા “નેત્ર” સૂર્ય જગતોનું પરિભ્રમણ કરીને સર્વેક્ષણ કરવા ઉગે છે અને માનવની આંતરિક પ્રેરણાઓને ઓળખે છે, એમ તેમાં કહે છે. સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને ધારણ કરતી તેમની વિશાળ શક્તિનું ગાન થાય છે; સમયનો સુવ્યવસ્થિત પ્રવાહ અને યજ્ઞ ન કરનારને ભોગવવો પડતો સંકટ—એનો વિરોધ દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે, તમામ કઠિન પારાવારો સુરક્ષિત રીતે પાર કરાવી, સ્થાયી કલ્યાણ સાથે રક્ષા કરશો એવી પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 62
Sukta 7.62
વસિષ્ઠનું આ છ ઋચાઓનું સ્તોત્ર સૂર્યના દૈનિક ઉદયને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)નું દૃશ્ય ચિહ્ન તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તે નિષ્પક્ષ પ્રકાશથી માનવોના તમામ “જન્મો” અને કાર્યો પર નજર રાખે છે. ત્યારબાદ તે આદિત્યકેન્દ્રિત પ્રાર્થનામાં વિસ્તરે છે: અદિતિ, દ્યાવાપૃથિવી (આકાશ–પૃથ્વી) અને નૈતિક નિયામકો મિત્ર–વરુણ–અર્યમનને આહ્વાન કરીને—અપરાધથી રક્ષણ, વિશાળ સ્વતંત્રતા (વરિવસ), અને પોતાને તથા સંતાનને સુરક્ષિત, શુભ માર્ગો પ્રાપ્ત થાય એવી વિનંતી કરે છે.
Sukta 63
Sukta 7.63
વસિષ્ઠનું આ છ-ઋચાવાળું ત્રિષ્ટુભ્ સૂક્ત સૂર્ય/સવિતૃના ઉદયનું સ્તવન કરે છે—તે સર્વવ્યાપી, સર્વદર્શી પ્રકાશ બની પ્રગટે છે, છુપાયેલો અંધકાર પ્રગટ કરી દૂર કરે છે, અને માનવીય પ્રવૃત્તિ તથા ઋત-વ્યવસ્થાને સક્ષમ બનાવે છે. સૂર્યને મિત્ર–વરુણનું “નેત્ર” કહી પ્રશંસા કરીને, સૂર્યદર્શનને આદિત્ય સત્તાધિકાર, સત્ય અને નૈતિક સ્પષ્ટતા સાથે જોડે છે. અંતે મિત્ર, વરુણ અને અર્યમનને વિશાળ અવકાશ, સુરક્ષિત માર્ગો અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 64
Sukta 7.64
વસિષ્ઠનું આ પાંચ ઋચાવાળું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર, આકાશ–અંતરિક્ષ–પૃથ્વી સર્વત્ર ઋત (વિશ્વ અને નૈતિક વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર આદિત્ય મિત્ત્ર–વરુણને આર્યમણ સાથે આહ્વાન કરે છે. તે આ સર્વાધિકારી દેવતાઓને અર્પણ સ્વીકારવા, ઉપાસકને “સર્વाधिक સિદ્ધિ આપતા માર્ગો” દ્વારા દોરવા, વૈરભાવ દૂર કરવા, અને પ્રેરિત ધી (પ્રજ્ઞા/પ્રેરણા)ને ઇચ્છિત લક્ષ્ય તરફ દૃઢ કરતાં સતત સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 65
Sukta 7.65
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિ સૂર્યોદયે મિત્ર–વરુણને આવાહન કરે છે; તેમની શુદ્ધ નિશ્ચયશક્તિ અને સર્વ જગતના માર્ગોમાં વ્યાપી રહેલી સર્વાધિકારી રક્ષક સત્તાનું સ્તવન કરે છે. ઋતાના આ દ્વય સ્વામી અસત્ય સામે ‘પુલ’ બની કાર્ય કરે અને દુઃખ-સંકટમાંથી સુરક્ષિત પાર ઉતારવા માટે માર્ગ બને એવી પ્રાર્થના કરે છે; અંતે દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ અને રક્ષણ માટે વિનંતિ સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 66
Sukta 7.66
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર મિત્ર–વરુણને દ્વય આદિત્ય તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેઓ સત્ય, ધર્મ અને સચેત શાસન દ્વારા ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા)ને ધારણ કરે છે. અર્પણો સ્વીકારવા, સન્મતિને બળ આપવું, અને ઉપાસકોને રક્ષા, સ્થિરતા તથા સુમેળભર્યો સામાજિક ક્રમ પ્રદાન કરવો—એવી પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્ત ભક્તિભર્યા સ્તવનથી શરૂ થઈ ઋત-પોષક શક્તિઓના જીવંત ચિત્રો સુધી આગળ વધે છે અને અંતે સ્પષ્ટ આમંત્રણ સાથે પૂર્ણ થાય છે: આવો અને સોમરસ પાનો.
Sukta 67
Sukta 7.67
આ ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં વસિષ્ઠ અશ્વિનોને તેમના રથ પર ઝડપથી આવી હવિ સ્વીકારવા આમંત્રિત કરે છે; પુત્ર જેમ માતા-પિતાને આત્મીયતાથી સંબોધે તેમ તે તેમને સંબોધે છે. કવિ આંતરિક ઇન્દ્રિયો/શક્તિઓનું રક્ષણ, ફળદ્રુપ અને અહિતરહિત સર્જનશક્તિ, સંતાન અને વંશપરંપરામાં સમૃદ્ધિ, તેમજ સ્વસ્તિ (કલ્યાણ)થી ચિહ્નિત દેવપ્રેરિત માર્ગની યાચના કરે છે. સુક્તનો અંત ધન-ખજાનાં માટે, ઋષિઓની પરિપક્વતા માટે, અને અશ્વિનોની ઉપકારી સાન્નિધ્યથી સતત રક્ષણ માટેની સીધી વિનંતી સાથે થાય છે.
Sukta 68
Sukta 7.68
આ સૂક્ત તેજસ્વી જોડી વૈદ્યદેવતા અશ્વિનૌને આમંત્રણ આપે છે—તેઓ પોતાના જ અશ્વો પર ઝડપથી આવી, કવિના મંત્રો સ્વીકારી, અને યજ્ઞમાં પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરે. તેમાં તેમની અદ્ભુત, પ્રાણરક્ષક ભેટોનું (ખાસ કરીને અત્રિને આપેલી સહાયનું) સ્મરણ થાય છે અને અંતે ગાયક તથા સમુદાય માટે પ્રભાતે સ્થિર કલ્યાણ, પોષણ અને રક્ષણની પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 69
Sukta 7.69
આ સૂક્ત વસિષ્ઠનું ઉષઃકાળે અશ્વિનૌને કરેલું આવાહન છે—તેમના સુવર્ણ રથને બોલાવે છે, જે સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને જોડે છે એમ કહેવાય છે, કે તે સર્વથી સીધા માર્ગે ઝડપથી આવી પહોંચે. તેમના તેજસ્વી, ઘી જેવો ઉજળો માર્ગ/ગતિનું સ્તવન કરીને, શાંતિ, કલ્યાણ, ધન-સંપત્તિ, તેમજ ઋષિઓ અને યજમાન/દાતાઓને બળ આપનાર આશીર્વાદ લઈને યજ્ઞમાં પ્રવેશ કરવા વિનંતી કરે છે.
Sukta 70
Sukta 7.70
આ ટૂંકા સ્તોત્રમાં વસિષ્ઠ અશ્વિનૌને “અમારી પાસે આવો” એમ આમંત્રિત કરે છે, પૃથ્વી પર પોતાનું આસન ગ્રહણ કરો અને ઝડપી, ઉપચારક, ધન-વાહક સહાય આપો એવી પ્રાર્થના કરે છે. જળોમાં અને ઔષધી વનસ્પતિઓમાં ગતિ કરનાર સ્નિગ્ધ/અંતરંગ શક્તિઓ તરીકે આ જોડીની સ્તુતિ થાય છે; તેઓ ઉપચાર-ઉપાયો, સમૃદ્ધિ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપે છે, અને કવિ દીર્ઘકાળીન સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) માટે સુવણાયેલ પ્રાર્થના અર્પે છે.
Sukta 71
Sukta 7.71
અશ્વિનૌને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત, રાત્રિ પછડાય અને ઉષા પ્રગટે તે તેજસ્વી સંધિક્ષણની પૃષ્ઠભૂમિમાં રચાયેલું છે. વસિષ્ઠ દિવ્ય યુગલને તેમના દીપ્તિમાન રથમાં ઝડપથી આવવા આમંત્રિત કરે છે. તેઓ “દિવસે અને રાત્રે” હાનિ દૂર કરનારા રક્ષક તરીકે, તેમજ પ્રાણશક્તિ, ધન અને કલ્યાણ આપનારા દાતા તરીકે સ્મરાય છે. અંતે, કાળજીપૂર્વક ગૂંથાયેલ સ્તુતિગીત અર્પણ કરીને સ્વસ્તિ (શુભમંગળ) દ્વારા સતત રક્ષણની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 72
Sukta 7.72
વસિષ્ઠનું આ ટૂંકું સ્તોત્ર અશ્વિનૌ (નાસત્ય)ને તેમના તેજસ્વી રથમાં ઝડપથી આવવા આમંત્રિત કરે છે. જોડાયેલી તેમની શક્તિઓથી ઘેરાયેલા તેઓ સૌંદર્ય, રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ લઈને આવે—એવી પ્રાર્થના છે. તેમના આગમનને સ્તુતિના જાગરણ અને ઉષસ્ (પ્રભાત) સાથે જોડવામાં આવ્યું છે; અને અંતે સર્વ દિશાઓમાંથી ઉપાસકને ‘સ્વસ્તિ’ (કલ્યાણ) સાથે રક્ષવા માટે યુગલદેવોને સર્વવ્યાપી આહ્વાન સાથે સ્તોત્ર પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 73
Sukta 7.73
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત નાસત્ય અશ્વિનૌને સર્વ દિશાઓમાંથી ઝડપથી આવવા આમંત્રિત કરે છે—ઉપાસકને “અંધકાર” પાર કરાવી વધુ દૂરના, સુરક્ષિત કિનારે પહોંચાડનારા ઉદ્ધારક તરીકે. યજ્ઞ પોતાના યોગ્ય માર્ગો પર આગળ ધપે છે ત્યારે વસિષ્ઠ સુઘડ રીતે રચાયેલી સ્તુતિ અર્પે છે અને તે યુગલ વૈદ્યોને પંચવિધ, સર્વતોમુખ સમૃદ્ધિ તથા અવિરત રક્ષણ આપવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 74
Sukta 7.74
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત ઉષાકાળે અશ્વિનૌને આહ્વાન કરે છે—જ્યારે “ઉષાપ્રકાશ” ઊગે છે અને તેજસ્વી સ્વર્ગના શોધક તેમની ઝડપી સહાય માટે પોકારે છે. તેમાં જોડી દેવતાઓની ગતિશીલ, લોકોમાંથી લોકો સુધી પહોંચતી ઉપકારકતા પર ભાર મૂકાયો છે—ઝડપદાર ઘોડાઓ પર ઉદાર ઉપાસકના ઘેર આવી પહોંચતી—અને તેમને માનવીય પ્રાણશક્તિ મજબૂત કરનાર તથા સમુદાયોને કલ્યાણમાં સ્થિર કરનાર રક્ષકો તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
Sukta 75
Sukta 7.75
આ ઉષઃસૂક્તમાં વસિષ્ઠ ઉષસની સ્તુતિ કરે છે—તે સ્વર્ગજાત અને ઋત દ્વારા માર્ગદર્શિત છે. તેના પ્રાગટ્યથી મહિમા પ્રગટ થાય છે, જગતના માર્ગો ગતિ પામે છે અને શત્રુતાભર્યો અંધકાર દૂર થાય છે. કવિ તેને સૂર્યની તેજસ્વી વધૂ તથા ધન અને પ્રાણશક્તિ આપનારી તરીકે ગાય છે; અને અંતે યજમાન તથા યજ્ઞાસન માટે ગાયો, ઘોડા, વીર પુત્રો અને અખંડ કલ્યાણની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 76
Sukta 7.76
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર ઉષસ્ (ઉષા/પ્રભાત)ને જગતને પ્રગટ કરનારી દેવી તરીકે સ્તુતિ કરે છે—દૈવી ઇચ્છાથી જન્મેલું “નેત્ર” સમ, જે અમર અને સર્વવ્યાપી પ્રકાશને ઊંચે ઉઠાવે છે. સવિતૃ અને વૈશ્વાનર વિશ્વ-પ્રકાશક રૂપે સહાયક બની, ઉષાને માત્ર દૈનિક ઘટના નહીં પરંતુ ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) અને જાગૃત દૃષ્ટિના પ્રકટ રૂપ તરીકે રજૂ કરે છે. કવિઓ પ્રાચીન ઋષિઓ અને પિતૃઓને યાદ કરે છે—જેઓએ છુપાયેલો પ્રકાશ શોધ્યો અને સત્ય મંત્રોથી “ઉષાને જન્મ આપ્યો”. અંતે તેઓ ધન, સારો યશ અને દીર્ઘકાળ રક્ષણની યાચના કરે છે.
Sukta 77
Sukta 7.77
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત ઉષસ્-સૂક્ત ઉષસનું સ્તવન કરે છે—તે તેજસ્વી યુવતી રૂપે ગતિ, જીવન અને નવેસરથી સ્થાપિત ઋત-ક્રમ લાવે છે અને માનવ પ્રવૃત્તિ માટે વિશાળ, સુરક્ષિત માર્ગ ખોલે છે. ઉષસનું ઉદય થવું અગ્નિના પ્રજ્વલનથી અવિભાજ્ય છે: પ્રકાશ ફેલાતાં અંધકાર દૂર થાય છે અને યજમાનને ધન (રયિ), રક્ષણ અને કલ્યાણ તરફ દોરી જવાય છે.
Sukta 78
Sukta 7.78
આ સંક્ષિપ્ત ઉષસ્ સૂક્ત ઉષાના પ્રથમ દૃશ્ય ચિહ્નોનું સ્તવન કરે છે—તેના તેજસ્વી રૂપો પ્રસરે છે અને જગત ફરી પ્રકાશ તરફ વળે છે. અહીં ઉષાઓ સૂર્યને પ્રગટ કરે છે, અગ્નિ અને યજ્ઞને ફરી પ્રજ્વલિત કરે છે અને અનિચ્છનીય અંધકારને દૂર હાંકે છે, એમ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. કવિ પ્રાર્થના કરે છે કે આ ઝળહળતી ઉષાઓ ઇચ્છનીય વરદાન આપે, ગૂંચવણના બંધનો ખોલે અને ગાયકોએ દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ સાથે રક્ષણ પામે.
Sukta 79
Sukta 7.79
આ સંક્ષિપ્ત ઉષા-સ્તુતિમાં ઉષાસનું સ્તવન થાય છે: તે જીવનના માર્ગો વિસ્તારે છે, પાંચ માનવ જાતિઓને જગાડે છે અને પોતાના નિર્મળ કિરણોથી જગતને ઋતની યોગ્ય ગતિમાં પ્રવર્તાવે છે. કવિ તેના ઉદયને સૂર્ય દ્વારા બે લોકના વિસ્તરણ સાથે જોડે છે અને સફળ કર્મ તથા લાભ માટે આંતરિક દિવ્યતા, સત્યપ્રેરણા અને કલ્યાણને પ્રેરવા ઉષાસને પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 80
Sukta 7.80
આ સંક્ષિપ્ત વસિષ્ઠસૂક્ત ઉષસ્ (પ્રભાત)ને ઋષિઓને સૌપ્રથમ જગાડનાર અને સર્વ લોકોને પ્રગટ કરનાર તરીકે અભિવાદન કરે છે; તે બે લોકોને ફેરવી અસ્તિત્વને દૃશ્ય બનાવે છે. જીવનને નવેસરથી જગાવનાર, પ્રકાશથી અંધકારને ઢાંકી દેનાર, અને દૃષ્ટિને સૂર્ય, અગ્નિ તથા યજ્ઞ તરફ દોરી જનાર તરીકે ઉષસ્ સ્તુત થાય છે. અંતિમ પ્રાર્થનામાં—ઉષાઓ દરરોજ શુભતાથી ઉદય પામે, બળ, પ્રકાશ અને વીર્યમય પ્રાણશક્તિ આપે, અને ઉપાસકોને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ સાથે રક્ષણ આપે—એવી યાચના કરવામાં આવે છે.
Sukta 81
Sukta 7.81
વસિષ્ઠનું આ ટૂંકું ઉષસ્-સૂક્ત ઉષાના તાત્કાલિક પ્રાગટ્યનું ગાન કરે છે: તે “અમારી આંખો સામે” આવે છે, જળોને અને દૃષ્ટિનું ક્ષેત્ર વિસ્તારે છે, અને રાત્રિના અંધકારને પ્રકાશમય વ્યવસ્થામાં ફેરવે છે. કવિ પ્રાર્થના કરે છે કે તેની કૃપાળુ ઉષા તેજસ્વી જગતનું સ્પષ્ટ દર્શન, તેના “નિધિઓ”માં (સમૃદ્ધિ, બળ, કીર્તિ) ભાગ, તેમજ વાંકાપણું, નિષ્ફળતા અને આંતરિક અવરોધોનું નિવારણ પ્રદાન કરે.
Sukta 82
Sukta 7.82
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર યજ્ઞ, પ્રજા અને સમુદાય માટે “મહિ શર્મ” (વિશાળ રક્ષણ) પ્રાપ્ત થાય અને સતત અડચણ કરનારા શત્રુઓ પર વિજય મળે તે માટે ઇન્દ્ર–વરુણના યુગ્મ સત્તાધિપત્યનું આવાહન કરે છે. તેમાં યુદ્ધબળ (ઇન્દ્ર) અને નૈતિક–બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા (વરુણ) વચ્ચે આલટું-પાલટું ભાર મૂકાય છે; તેમનો સહકાર જ સ્થિરતા, વૃદ્ધિ અને યોગ્ય શાસનનો આધાર છે એમ તે દર્શાવે છે. અંતે તે મિત્ર, અર્યમન, અદિતિ જેવા આદિત્યવર્તુળ અને સવિતૃ સુધી વિસ્તરે છે અને ઋતને ધારણ કરતો અખંડ પ્રકાશ માગે છે.
Sukta 83
Sukta 7.83
આ સૂક્ત વિજયશક્તિ અને ઋતધર્મ (સત્ય-વ્યવસ્થા) રૂપે એકરૂપ થયેલા ઇન્દ્ર–વરુણને આવાહન કરે છે. દસ રાજાઓ સામેના પ્રસિદ્ધ યુદ્ધમાં સુદાસ અને તૃત્સુઓને તેમણે આપેલી સહાયનું સ્તવન કરે છે. તેઓ વૃત્રસમાન અવરોધો અને દાસોના પ્રતિકારને ભેદી નાખે છે, તે સ્મરીને, આ ઐતિહાસિક વિજયને આંતરિક અને બાહ્ય સમૃદ્ધિ, સત્ય-માર્ગદર્શિત પ્રકાશ, અને વિશાળ શાંતિ માટેની પ્રાર્થનામાં ફેરવે છે.
Sukta 84
Sukta 7.84
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ્ સૂક્તમાં વસિષ્ઠ ઇન્દ્ર અને વરુણને સાથે “બે રાજા” તરીકે આવાહન કરે છે; ભક્તિભર્યા અર્પણો અને તેજસ્વી ઘૃતધારાથી તેમને યજ્ઞ તરફ વાળે છે. કવિ સભાઓમાં સુંદર રીતે પ્રતિષ્ઠિત વિધિ અને મંત્રની સફળ પૂર્ણતાને ઉજાગર કરે છે અને દેવપ્રેરિત સમૃદ્ધિ, રક્ષણાત્મક સહાય, તેમજ સંતાન અને વંશપરંપરાનું કલ્યાણ માગે છે. અંતે આ ગાન દેવતાઓ સુધી પહોંચ્યું છે એવી નિશ્ચિતતા વ્યક્ત કરીને, સ્વસ્તિ (કલ્યાણ)માં તેમની સતત રક્ષા માટે પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 85
Sukta 7.85
વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર ઇન્દ્ર–વરুণની યુગ્મશક્તિઓને સોમ સ્વીકારવા અને ‘યાત્રામાં’ ઉપાસકનું રક્ષણ કરવા આમંત્રિત કરે છે—બાહ્ય રીતે (સુરક્ષિત ગમન, કલ્યાણ) અને આંતરિક રીતે (સંતાનવૃદ્ધિ/અંતઃશક્તિઓનો વિકાસ). તે તેમની પરસ્પરપૂરક સર્વાધિકારિતાને ઉજાગર કરે છે: એક લોકો અને ઋત/વ્યવસ્થાને સ્થિર કરી આધાર આપે છે, જ્યારે બીજો અવરોધો અને પ્રતિરોધોને સંહારે છે. જળો પોતે તેમને દૈવી અધિકારીઓ તરીકે સ્થાપિત કરે છે, એવી પણ છબી રજૂ થાય છે.
Sukta 86
Sukta 7.86
વસિષ્ઠનું આ વરુણ-સૂક્ત આકાશ અને પૃથ્વી સ્થાપી ઋત (નૈતિક–કોસ્મિક વ્યવસ્થા) જાળવનારા વિશ્વસ્વામીની સ્તુતિ કરે છે. વિશાળ, સુવ્યવસ્થિત સર્જનના દર્શનમાંથી કવિ અંતર્મુખ થઈ પાપસ્વીકાર અને વિનંતિ તરફ વળે છે—વારસામાં મળેલા તથા પોતે કરેલા દોષોથી મુક્તિ માગે છે; અને અંતે શાંતિ, રક્ષા અને કલ્યાણ માટે આશીર્વાદ સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 87
Sukta 7.87
વસિષ્ઠ દ્વારા ઉચ્ચારાયેલું આ વરુણસૂક્ત વરુણને ઋતના ધારક તરીકે સ્તુતિ કરે છે—જેણે સૂર્યનો માર્ગ કોતરી દીધો અને નદીઓને નિયમિત પ્રવાહપથોમાં વહેતી કરી. સૂક્ત બ્રહ્માંડના શાસનથી ગૂઢ ઉપદેશ તરફ આગળ વધે છે: વરુણ “અભંગ ગાય”નું રક્ષિત રહસ્ય અને વાણીનું છુપાયેલું પગલું પ્રગટ કરે છે. અંતે અદિતીના નિયમો હેઠળ દયા, નિર્દોષતા અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ માટેની વિનંતી સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 88
Sukta 7.88
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્તમાં વસિષ્ઠ વરુણનું અંતરંગ સ્તુતિગાન કરે છે—તે વિશાળ, પૂજનીય, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)નો આધારક અને કૃપાપૂર્વક બંધનો છોડાવનાર છે. તેમાં દ્રષ્ટા પ્રત્યે વરુણની વિશેષ કૃપાનું સ્મરણ થાય છે—તેને “નાવમાં” બેસાડવું અને તેને ઋષિ બનાવવું. અંતે પ્રાર્થના થાય છે કે વરુણ પાપના બંધનો ઢીલા કરે અને આદિત્યો ઉપાસકોનું દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ સાથે રક્ષણ કરે.
Sukta 89
Sukta 7.89
આ ટૂંકા સૂક્તમાં વસિષ્ઠ વરુણને તાત્કાલિક કરુણા માટે, પાપ (એનસ)માંથી મુક્તિ માટે અને “માટીનાં ઘર” (મૃત્યુ)થી રક્ષણ માટે વિનંતી કરે છે. તે માનવીય ભૂલ—ભટકેલો સંકલ્પ અને દૈવી નિયમ/ધર્મ (ધર્મ)નું અજાણતાં થયેલું ઉલ્લંઘન—સ્વીકારે છે અને સર્વાધિપતિ, શુદ્ધ વરુણને વારંવાર “કૃપા કર” એમ પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 90
Sukta 7.90
આ સૂક્ત મુખ્યત્વે વાયુને—ઘણી વાર ઇન્દ્ર–વાયુના દ્વયરૂપે—સોમપાન માટે આમંત્રિત કરે છે. અધ્વર્યુઓએ પિડીને તૈયાર કરેલો મધુર-રસભર્યો સોમ પીવા માટે, જોડાયેલા રથદળ સાથે તેઓ ઝડપથી આવે એવી કવિની વિનંતી છે. વિધિની આહ્વાન સાથે કવિ ઉષા અને વિસ્તરતા પ્રકાશનું પણ સ્મરણ કરાવે છે; દેવતાઓનું આગમન તેજસ્વી અવકાશોના ખુલવા અને જળોના પ્રવાહ સાથે જોડાય છે. અંતે વસિષ્ઠો બળ, વૃદ્ધિ, યશ અને સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) દ્વારા દીર્ઘકાળનું રક્ષણ માગે છે.
Sukta 91
Sukta 7.91
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત વાયુને ઇન્દ્ર–વાયુ સાથેની ઘનિષ્ઠ ભાગીદારીમાં આહ્વાન કરે છે, તેમને સોમ અર્પણ પાસે આમંત્રિત કરે છે અને રક્ષા, બળ તથા કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તે પ્રાચીન, નિર્દોષ દેવતાઓનું સ્મરણ કરાવે છે જેમણે અવરોધના સમયમાં મનુને સહાય કરી—સૂર્ય સાથે ઉષાને સ્થાપિત કરીને યોગ્ય ઋત-વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરી અને માનવ માર્ગ માટે સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ પ્રગટાવી. અંતે કવિઓ (વસિષ્ઠો) પોતાની સુઘડ સ્તુતિ દ્વારા દીર્ઘકાળ ટકતી ‘સ્વસ્તિ’ (સુમેળભર્યું કલ્યાણ) માગે છે.
Sukta 92
Sukta 7.92
આ ટૂંકું વસિષ્ઠસૂક્ત વાયુદેવને ઝડપથી—ઘણી નિયુત્ (જોડાયેલા રથદળો) સાથે—યજ્ઞમાં આવવા, યજ્ઞાસન પર બેસવા અને “પ્રથમ સોમપાનકર્તા” તરીકે સોમરસ પાન કરવા આમંત્રિત કરે છે. તે વારંવાર વાયુના આગમન અને ઉત્સાહને સ્પષ્ટ આશીર્વાદો સાથે જોડે છે—ધન, બળ/વીરશક્તિ, ગાયો-ઢોર, ઘોડા, તેમજ સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) દ્વારા સતત રક્ષણ. હેતુ બંને છે: વિધિપર (સોમપિષણ/પ્રેસિંગ માટે દેવતાને બોલાવવું) અને વ્યવહારપર (ઉપાસકો માટે સમૃદ્ધિ અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી).
Sukta 93
Sukta 7.93
આ સૂક્ત વૃત્હહંતાઓ એવા ઇન્દ્ર–અગ્નિની જોડશક્તિને આવાહન કરે છે. તેઓ તાજું, શુદ્ધ સ્તુતિગાન સ્વીકારી ઉપાસકને તત્કાળ બળ, વિજય અને સમૃદ્ધિદાયક ‘વાજ’ (સમૃદ્ધિ/વિજયધન) આપો એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમની સહાયને યજ્ઞ અને સામૂહિક સ્પર્ધા/સંઘર્ષના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકી, અધર્મી/દેવવિમુખ વિરોધને પછાડી દેવા અને પ્રજાને કલ્યાણ સાથે રક્ષવા માટે પ્રેરિત કરે છે. અંતે વિષ્ણુ, મરુત વગેરે સહાયક દેવતાઓ તરફ પણ દૃષ્ટિ કરીને, યજમાન અવગણિત ન રહે તેવી વિનંતી કરે છે.
Sukta 94
Sukta 7.94
ઇન્દ્ર–અગ્નિને અર્પિત આ સૂક્તમાં સ્તુતિને “પ્રાચીન” પ્રેરણા તરીકે—મેઘમાંથી વરસતા વરસાદની જેમ ઉદ્ભવતી—રૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે; પછી તે પ્રેરિત વાણીનું રૂપાંતર રક્ષણ અને વિજય માટેની વ્યવહારુ આવાહનામાં થાય છે. બળ (ઇન્દ્ર) અને પવિત્ર અગ્નિ (અગ્નિ) એવા જોડિયા દેવબળોને વારંવાર વિનંતી કરવામાં આવે છે કે તેઓ સહાય સાથે આવે, લોકોમાં ઉપાસકોને સુરક્ષિત રીતે સ્થિર કરે, અને શત્રુતાભરી વાણી, દુષ્ટ ઇરાદો તથા રાક્ષસી અવરોધને પ્રહાર કરીને નાશ કરે.
Sukta 95
Sukta 7.95
આ સૂક્ત સરસ્વતીની સ્તુતિ કરે છે—તેણે મહાન, પ્રેરક નદી-શક્તિ તરીકે વર્ણવી છે, જે બધી અન્ય જળધારાઓને વટાવી જાય છે; સ્થિર અને “લોખંડ જેવી પાયાવાળી,” રથની જેમ ધસી આગળ વધતી. પછી સૂક્ત બ્રહ્માંડિય વર્ણનમાંથી યજ્ઞપ્રાર્થનામાં વળે છે: તે સાંભળે, નજીક આવે, ધન અને બળ આપે, અને વસિષ્ઠ તથા તેના સાથીઓ માટે ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)નાં “દ્વાર” ખોલે.
Sukta 96
Sukta 7.96
વસિષ્ઠના છ મંત્રોનું આ સૂક્ત સરસ્વતીને સર્વાધિપ, જીવનદાયિની નદી તરીકે સ્તુતિ કરે છે—તેણો પ્રેરિત પ્રવાહ બે લોકોને વિસ્તારે છે અને વાણી, બળ તથા સમૃદ્ધિને પોષે છે. કવિ સરસ્વતીને (અને સરસ્વંતને) જનક શક્તિ માટે—સંતાન, વૃદ્ધિ અને પોષક અન્ન—માટે આહ્વાન કરે છે; સમુદાય ભાગ લઈ શકે એવી, દેખાતી અને છલકાતી કાસ જેવી તેણીની કલ્પના કરે છે. કુલ મળીને, આ સૂક્ત દેવતાના શુદ્ધિકારક પ્રવાહ હેઠળ સમૃદ્ધિ, યોગ્ય ઉચ્ચાર અને ફળદાયી સતતતા માટેનું આહ્વાનરૂપ છે.
Sukta 97
Sukta 7.97
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત બૃહસ્પતિ/બ્રાહ્મણસ્પતિને દિવ્ય મિત્ર અને યાજ્ઞિક શક્તિ તરીકે આવાહન કરે છે—યજ્ઞને સફળ બનાવનાર, વાણી શુદ્ધ કરનાર અને સમૃદ્ધિ તરફનો માર્ગ ખોલનાર. સોમપિષણના પ્રસંગમાં આ સ્તુતિ સ્થાપિત છે; ત્યાં ઇન્દ્રને પણ આવકારવામાં આવે છે, અને ઉદાર દાતાની સમક્ષ ઉપાસકો “નિર્દોષ” બને તથા તેમને બળ, આનંદ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 98
Sukta 7.98
આ સૂક્ત અધ્વર્યુ યાજકોને લાલિમાયુક્ત, દૂધમિશ્રિત પિળેલો સોમ ઇન્દ્રને અર્પણ કરવા પ્રેરિત કરે છે. ઇન્દ્રને પિળેલા પાનનો સદા પાછો ફરતો શોધક અને પ્રજાઓનો વૃષભ-નેતા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ તે ઇન્દ્રની યુદ્ધસહાય તરફ વળે છે—પોતાને “મહાન” કહેનારા વિરોધીઓને પરાજિત કરવાનું. અંતે ઇન્દ્ર અને બૃહસ્પતિને સાથે ધન (રયિ), યશ, અને દીર્ઘકાળીન કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 99
Sukta 7.99
આ સૂક્ત વિષ્ણુને અપરિમેય, સર્વવ્યાપી શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેની મહિમાને કોઈ સંપૂર્ણ રીતે પહોંચી શકતું નથી, અને તેને પરમ લોકનું જ્ઞાન છે. યજ્ઞ માટે વિશાળ અવકાશ રચવો, સૂર્ય–ઉષા–અગ્નિની સ્થાપના કરવી, અને શત્રુઓની કપટી છેતરપિંડીને પરાજિત કરવી—આવા જગત-વ્યવસ્થાપક કાર્યોનું તે સ્મરણ કરાવે છે. અંતે સ્થાયી રક્ષણ અને કલ્યાણ માટે ઔપચારિક ‘વષટ્’ આવાહન સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 100
Sukta 7.100
આ ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ્ સૂક્ત વિષ્ણુની સ્તુતિ સર્વવ્યાપી શક્તિ તરીકે કરે છે—જે ‘પગલાં ભરી’ પૃથ્વીને વ્યાપે છે અને માનવ જીવન તથા યજ્ઞકર્મ માટે વિશાળ, સ્થિર ક્ષેત્ર સ્થાપે છે. વસિષ્ઠ ઉપાસનાને હેતુપૂર્ણ સમીપગમન તરીકે રજૂ કરે છે—દાન, સ્તુતિ અને વષટ્-આહ્વાન સાથે—વિષ્ણુનું રક્ષણ, કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) અને સુરક્ષિત નિવાસની પ્રાર્થના કરતાં.
Sukta 101
Sukta 7.101
પર્જન્યને અર્પિત આ સૂક્તમાં ગર્જનારી વર્ષાશક્તિને વૃષભ (ફળદાયક બળનો બળદ) તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. તેની બીજવાહી શક્તિ વનસ્પતિઓને પ્રેરિત કરે છે, જગતને મધુરતાથી ભરિ દે છે અને ઉર્વરતા સ્થાપે છે. વસિષ્ઠ વરસાદને જળો અને સારતત્ત્વોના વૈશ્વિક વિતરણ તરીકે—ગતિ અને સ્વરૂપે ત્રિવિધ—રૂપે રજૂ કરે છે; અને અંતે ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) તથા સ્વસ્તિ (સુમેળભર્યું કલ્યાણ) ઉપાસકને દીર્ઘ આયુષ્ય માટે રક્ષે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 102
Sukta 7.102
આ સંક્ષિપ્ત ગાયત્રી સૂક્ત ‘દિવનો પુત્ર’ પર્જન્યને ઉદાર વરસાદ‑દાતા તરીકે આહ્વાન કરે છે; તે ચરાગાહ, વનસ્પતિઓ અને ગાયો‑ઘોડાંની પ્રજનન‑સમૃદ્ધિને જગાડે છે. તેની જીવનદાયી શક્તિનું સ્તવન કર્યા પછી સૂક્ત સીધી યજ્ઞવિધિ‑સૂચના આપે છે: પર્જન્યને મધુર હવિ અર્પણ કરો, જેથી તે સુવ્યવસ્થિત વૃદ્ધિ (ઇળા) અને કલ્યાણ પ્રદાન કરે.
Sukta 103
Sukta 7.103
ઋગ્વેદ 7.103 (મણ્ડૂક-સૂક્ત)માં દેડકાઓને વ્રતપાલક “બ્રાહ્મણો” તરીકે ચિતરવામાં આવ્યા છે—શુષ્ક ઋતુ દરમ્યાન તેઓ મૌન રહી પડ્યા રહે છે અને પર્જન્યના વરસાદથી જાગૃત થતાં જ અનેક સ્વરોમાં બોલવા લાગી જાય છે. આ જીવંત ચોમાસાના દૃશ્ય દ્વારા સૂક્ત વરસાદની જીવનદાયી શક્તિનું સ્તવન કરે છે; દેડકાઓના સમૂહગાનને યજ્ઞપાઠ અને સોમપેષણ સાથે જોડે છે અને ધન તથા દીર્ઘ આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 104
Sukta 7.104
ઋગ્વેદ 7.104 ઇન્દ્ર–સોમને અર્પિત એક શક્તિશાળી રક્ષણસૂક્ત છે. તે યોગ્ય દૃષ્ટિ અને યજ્ઞને અવરોધતા રક્ષસ, યાતુ-બળો અને આંતરિક “ભક્ષકો” જેવા દોષપ્રભાવોને દહન કરીને દૂર હાંકી કાઢવા પ્રાર્થના કરે છે. આહ્વાન સાથે “જોવો, જાગો, પ્રહાર કરો” જેવા પ્રબળ આજ્ઞારૂપ વાક્યો જોડાઈ, સત્ય, સ્પષ્ટતા અને યજ્ઞમાર્ગ નિરોધ વિના રહે તે સુનિશ્ચિત કરે છે. સૂક્ત નૈતિક–આધ્યાત્મિક વ્યવસ્થાને પણ રેખાંકિત કરે છે: ખોટી વાણી અને વાંકું ઇરાદો ઇન્દ્રની નિશાનિત શક્તિ હેઠળ પડી જાય છે, જ્યારે સોમ સીધા અને તેજસ્વી માર્ગે ચાલનારને આધાર આપે છે.
Frequently Asked Questions
Mandala 7 is a ‘family book’ attributed to the Vasiṣṭhas, whose hymns share a distinctive priestly voice focused on protecting and empowering the soma sacrifice through brahman (inspired, effective speech) and loyal ritual solidarity.
The Dāśarājña narrative (most famously RV 7.18) remembers a major inter-tribal conflict in which Indra’s victory is framed as being won and secured through correct ritual leadership and the patron’s alliance with the Vasiṣṭha priestly tradition.
Indra and Agni dominate the book: Indra embodies victory, protection, and the securing of patrons, while Agni anchors the rite as messenger and sacrificial fire. The Maruts appear as a unified storm-host granting force and inspiration, and Varuṇa (often with Mitra) introduces a profound ethical-psychological register of bonds, guilt, and release.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.