Rig Veda Sukta 61
Mandala 7Sukta 617 Mantras

Sukta 61

Sukta 7.61

Rishi

Vasiṣṭha

Devata

Mitra–Varuṇa (with Sūrya as their ‘eye’)

Chandas

Triṣṭubh

वसिष्ठाचे हे सूक्त ऋत (विश्वव्यवस्था) याचे रक्षक असलेल्या मित्र–वरुणांचे स्तवन करते. त्यांचा सर्वदर्शी “नेत्र” असलेला सूर्य जगांचे निरीक्षण करण्यासाठी उगवतो आणि मानवांच्या अंतःप्रेरणा ओळखतो, असे यात सांगितले आहे. स्वर्ग व पृथ्वी धारण करणारी त्यांची व्यापक शक्ती गौरविली आहे; काळाचा सुव्यवस्थित प्रवाह आणि यज्ञ न करणाऱ्याला भेडसावणारा धोका यांचा विरोध दाखविला आहे. शेवटी, सर्व कठीण ओलांडणी सुरक्षितरीत्या पार करून, दीर्घकाल कल्याणाने संरक्षण द्यावे अशी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

Mantras

Mantra 1

उद्वां चक्षुर्वरुण सुप्रतीकं देवयोरेति सूर्यस्ततन्वान् । अभि यो विश्वा भुवनानि चष्टे स मन्युं मर्त्येष्वा चिकेत ॥

हे वरुणा! तुझे चक्षु—सुप्रतीक सूर्य—उदित होते; देवयोर्—दोन्ही देवांसाठी—गतीमान होऊन आपली प्रभा पसरविते. जो सर्व भुवनांना पाहतो, तोच मर्त्यांमध्ये उठणारा मन्यु—आवेग व कलुषित भाव—ओळखतो।

Mantra 2

प्र वां स मित्रावरुणावृतावा विप्रो मन्मानि दीर्घश्रुदियर्ति । यस्य ब्रह्माणि सुक्रतू अवाथ आ यत्क्रत्वा न शरदः पृणैथे ॥

हे ऋतावान् मित्र-वरुणा! तुमच्याकडे हा विप्र आपले दीर्घश्रुत (दूरवर ऐकू येणारे) मनोभाव/मंत्र-चिंतन प्रवाहित करीत आहे. ज्यांची ब्रह्माणि (पवित्र स्तुती/मंत्र-रचना) तुम्ही, सुक्रतु (श्रेष्ठ संकल्पवंत), रक्षा करता—आणि तुमच्या क्रत्वा (संकल्प-शक्ती)ने शरदः (ऋतू/वर्षचक्र) यांचे माप भरून काढता.

Mantra 3

प्रोरोर्मित्रावरुणा पृथिव्याः प्र दिव ऋष्वाद्बृहतः सुदानू । स्पशो दधाथे ओषधीषु विक्ष्वृधग्यतो अनिमिषं रक्षमाणा ॥

हे सुदानू (उदार दाते) मित्र-वरुणा! विस्तीर्ण पृथ्वीपासून आणि उंच, महान् दिव (आकाश) पासून तुम्ही पुढे—सर्वत्र व्याप्त—आहात. ओषधींमध्ये आणि विक्षु (जनसमूह) मध्ये तुम्ही तुमचे स्पशः (पहरेकरी/द्रष्टे) स्थापता—आपापल्या ठिकाणी वेगळे—अनिमिष (पापणी न लवणारी) जागरूकता ठेवून रक्षण करणारे.

Mantra 4

शंसा मित्रस्य वरुणस्य धाम शुष्मो रोदसी बद्बधे महित्वा । अयन्मासा अयज्वनामवीराः प्र यज्ञमन्मा वृजनं तिराते ॥

मी मित्र-वरुणांच्या धामन् (निवास-नियम/धर्म-आधार) याचे शंसन करतो; त्यांच्या शुष्म (प्रबळ तेज/बल) ने महत्त्वाने रोदसी—द्यावा-पृथिवी—ला कवेत घेतले आहे. मास पुढे सरकतात; पण जे अयज्वन् (यज्ञ न करणारे), अवीराः (वीरबलहीन) आहेत, ते यज्ञ-मन (यज्ञभाव) पासून दूर हाकले जातात आणि वृजन (संकटमय/कठीण मार्ग) ओलांडण्यास लावले जातात.

Mantra 5

अमूरा विश्वा वृषणाविमा वां न यासु चित्रं ददृशे न यक्षम् । द्रुहः सचन्ते अनृता जनानां न वां निण्यान्यचिते अभूवन् ॥

हे वृषणौ (मित्र-वरुणा), तुमची ही सर्व कर्मे अमूढ आहेत; त्यांत ना फसवी विचित्रता दिसते, ना मायिक यक्ष-प्रदर्शन. मनुष्यांच्या अनृताला द्रुह् (द्रोह) चिकटतो; पण तुमचे निहित नियम अचेत मनासाठी नाहीत.

Mantra 6

समु वां यज्ञं महयं नमोभिर्हुवे वां मित्रावरुणा सबाधः । प्र वां मन्मान्यृचसे नवानि कृतानि ब्रह्म जुजुषन्निमानि ॥

मी नमस्कारांनी तुमचा यज्ञ वाढवितो; हे मित्र-वरुणा, अविभक्त आवाहनाने मी तुम्हांला हाक देतो. तुमच्या ऋचेसाठी ही नवी मनन-रचना पुढे ठेवतो; आम्ही कृत केलेले ब्रह्म—हे मंत्र—तुम्ही स्वीकारा.

Mantra 7

इयं देव पुरोहितिर्युवभ्यां यज्ञेषु मित्रावरुणावकारि । विश्वानि दुर्गा पिपृतं तिरो नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥

हे देवहो, ही पुरोहिती-शक्ती (अग्रणी प्रेरणा) यज्ञांत तुमच्या दोघांसाठी रचली गेली आहे, हे मित्र-वरुणा. सर्व दुर्ग मार्गांच्या पलीकडे आम्हांला नेा; तुम्ही सदैव स्वस्तींनी आमचे रक्षण करा.

Frequently Asked Questions

Because Sūrya’s daily rising and all-pervading light symbolize their vigilant oversight: he “sees” all worlds, and that vision stands for their ability to detect truth, disorder, and human turbulence.

That cosmic order (ṛta) is actively guarded by Mitra and Varuṇa: time moves in an ordered way, moral law is real, and those aligned with sacrifice and truth receive protection and well-being.

It can be recited at dawn or before a fire/water offering as a prayer for clarity, self-restraint, harmonious relationships, and safe passage through difficulties—ending with the request for svasti (lasting well-being).

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App