Sukta 18

Mantra 1

त्वे ह यत्पितरश्चिन्न इन्द्र विश्वा वामा जरितारो असन्वन् । त्वे गावः सुदुघास्त्वे ह्यश्वास्त्वं वसु देवयते वनिष्ठः ॥

हे इन्द्रा! खरोखर तुझ्यामध्येच आमचे पितरही स्तोते होऊन सर्व वांछित वर प्राप्त करीत. तुझ्यामध्येच समृद्ध दुग्ध देणाऱ्या गायी आहेत, तुझ्यामध्येच बलवान अश्व आहेत; देवसेवा इच्छिणाऱ्यासाठी तूच सर्वाधिक वरणीय ‘वसु’ (धन) आहेस.

Mantra 2

राजेव हि जनिभिः क्षेष्येवाव द्युभिरभि विदुष्कविः सन् । पिशा गिरो मघवन्गोभिरश्वैस्त्वायतः शिशीहि राये अस्मान् ॥

जनांमध्ये राजासारखा तू राज्य करतोस; विद्वान कवी होऊन, आपल्या दीप्तिमान दिवसांनी सर्वत्र व्यापतोस. हे मघवन्! उज्ज्वल वाणीने, गायी व अश्वांसह, आम्हांस धारदार-तेजस्वी कर—आम्हांस ‘राये’ (समृद्धी) कडे, धन-पूर्णतेकडे प्रवृत्त कर.

Mantra 3

इमा उ त्वा पस्पृधानासो अत्र मन्द्रा गिरो देवयन्तीरुप स्थुः । अर्वाची ते पथ्या राय एतु स्याम ते सुमताविन्द्र शर्मन् ॥

हे इंद्रा! देवाभिमुख, आनंदमय अशा या स्तुतिगीते येथे स्पर्धेने तुझ्याजवळ येऊन उभी राहिली आहेत. समृद्धीचा (राय) धर्म्य मार्ग आमच्याकडे वळो; तुझ्या सुमतीत, तुझ्या शरणरूप शांतित आम्ही वास करू.

Mantra 4

धेनुं न त्वा सूयवसे दुदुक्षन्नुप ब्रह्माणि ससृजे वसिष्ठः । त्वामिन्मे गोपतिं विश्व आहा न इन्द्रः सुमतिं गन्त्वच्छ ॥

जसे समृद्ध चाऱ्यासाठी गायीचे दूध काढतात, तसे वसिष्ठांनी तुझ्यासाठी मंत्रांना ‘दुहून’, पिळून, जवळ अर्पण केले आहे. सर्वजण तुला गोपति—प्रकाश-किरणरूपी गायींचा स्वामी—असे म्हणतात; इंद्र आमच्याकडे सुमती घेऊन येवो.

Mantra 5

अर्णांसि चित्पप्रथाना सुदास इन्द्रो गाधान्यकृणोत्सुपारा । शर्धन्तं शिम्युमुचथस्य नव्यः शापं सिन्धूनामकृणोदशस्तीः ॥

पूराचे प्रवाह दूरवर पसरले असतानाही, इंद्राने सुदासासाठी घाट व सुरक्षित पार उतरायची ठिकाणे निर्माण केली. नव-नव प्रेरित वाणी असलेल्या त्या इंद्राने रांगेत दडपून येणाऱ्या शत्रू शिम्युला वश केले, आणि नद्यांचा शाप असा प्रवाह केला की जो निंदा/अपवाद करू शकत नाही.

Mantra 6

पुरोळा इत्तुर्वशो यक्षुरासीद्राये मत्स्यासो निशिता अपीव । श्रुष्टिं चक्रुर्भृगवो द्रुह्यवश्च सखा सखायमतरद्विषूचोः ॥

समृद्धीच्या लाभासाठी तुर्वश व यक्षु जणू पुरोळा (यज्ञ-केक)च झाले; पात्यासारखे धारदार झालेले मत्स्य जन ते जणू पिऊन टाकायला सरसावले. भृगु व द्रुह्यु यांनी हल्ल्याचा गजर उठवला; संघर्षाच्या विरुद्ध दिशेच्या प्रवाहांत मित्राने मित्रालाही ओलांडून पार केले.

Mantra 7

आ पक्थासो भलानसो भनन्तालिनासो विषाणिनः शिवासः । आ योऽनयत्सधमा आर्यस्य गव्या तृत्सुभ्यो अजगन्युधा नॄन् ॥

पक्थ, भलानस, अलिन आणि शिंगधारी शिव—हे सर्व दडपून पुढे सरकले. पण ज्याने आर्याच्या सहचर-समूहाला पुढे नेले—दीप्तिमान गोधन घेऊन—त्याने युद्धासाठी नरवीरांना तृत्सूंकडे आणून उभे केले.

Mantra 8

दुराध्यो अदितिं स्रेवयन्तोऽचेतसो वि जगृभ्रे परुष्णीम् । मह्नाविव्यक्पृथिवीं पत्यमानः पशुष्कविरशयच्चायमानः ॥

दुराध्य (वश न होणारे) ते अचेत होऊन अदितीचे उल्लंघन करावयास धावले; आणि विवेकशून्य होऊन त्यांनी परुष्णी (नदी)ला वेगळी करून धरून टाकले. पण तो (इंद्र), आपल्या महिम्याने, पृथ्वीला विस्तीर्ण करून अधिपत्यात स्थित झाला; पशूसारखा बांधलेला भासला तरी कवी (ऋषी) पाठलाग होत असतानाही आक्रमकाला पाडून टाकतो.

Mantra 9

ईयुरर्थं न न्यर्थं परुष्णीमाशुश्चनेदभिपित्वं जगाम । सुदास इन्द्रः सुतुकाँ अमित्रानरन्धयन्मानुषे वध्रिवाचः ॥

ते अर्थासाठी (खऱ्या ध्येयासाठी) निघाले, निरर्थकतेसाठी नव्हे; आणि त्वरेने परुष्णीच्या जवळच्या वस्तीपर्यंत पोहोचले. सुदासासाठी इंद्राने सु-प्रहारक शत्रूंना दडपले; मनुष्यांच्या क्षेत्रात फूट व विकृती बोलणाऱ्या वाणीला मौन केले.

Mantra 10

ईयुर्गावो न यवसादगोपा यथाकृतमभि मित्रं चितासः । पृश्निगावः पृश्निनिप्रेषितासः श्रुष्टिं चक्रुर्नियुतो रन्तयश्च ॥

ते चराऊ भूमीतून निघालेल्या गायींसारखे चालले—अगोपा, रक्षकाविना; केलेल्या कृत्यानुसार ते तेजस्वी-चित्त मित्रावरही दडपण आणू लागले. पृश्नि (ठिपक्यांच्या) गायींसारखे, पृश्नि-प्रेरणेने प्रेरित होऊन त्यांनी धडक दिली; आणि नियुत (जोडून जुतेले) रंतयही त्या गदारोळात सामील झाले.

Mantra 11

एकं च यो विंशतिं च श्रवस्या वैकर्णयोर्जनान्राजा न्यस्तः । दस्मो न सद्मन्नि शिशाति बर्हिः शूरः सर्गमकृणोदिन्द्र एषाम् ॥

ज्याने वैकर्ण जनांचा राजा—एक आणि एकवीस—यश-प्राप्तीसाठी खाली बसविला/स्थापिला. तो दास्म (अद्भुत-कर्मा) गृहात जसा बर्हि (यज्ञासन) नीट मांडतो तसा येथेही करतो; त्या शूर इंद्राने यांच्यासाठी निर्णायक ‘सर्ग’—मुक्ति/प्रक्षेप—घडविला.

Mantra 12

अध श्रुतं कवषं वृद्धमप्स्वनु द्रुह्युं नि वृणग्वज्रबाहुः । वृणाना अत्र सख्याय सख्यं त्वायन्तो ये अमदन्ननु त्वा ॥

मग वज्रबाहूने जलांत द्रुह्युची निवड केली आणि प्रसिद्ध वृद्ध कवषाला खाली पाडले. येथे सख्याच्या बदल्यात सख्य निवडत ते तुझ्याकडे आले; जे आनंदित झाले ते तुझ्या वेगाच्या पाठोपाठ तुझ्यामागे चालले.

Mantra 13

वि सद्यो विश्वा दृंहितान्येषामिन्द्रः पुरः सहसा सप्त दर्दः । व्यानवस्य तृत्सवे गयं भाग्जेष्म पूरुं विदथे मृध्रवाचम् ॥

इंद्र आपल्या पराक्रमाने त्यांच्या पुढील सर्व कठीण दुर्ग तत्क्षणी फोडतो—अवरोधक शक्तींच्या सातपटी अडथळ्यांना. तृत्सु-प्रयत्नासाठी तो ‘गय’ (जीवन-ऊर्जेचे क्षेत्र) हा भाग म्हणून जिंकतो; आणि चेतनेच्या सभेत (विदथ) मृध्रवाच—कुटिल व शत्रुत्वपूर्ण वाणी असलेल्या—पूरुला पराभूत करतो.

Mantra 14

नि गव्यवोऽनवो द्रुह्यवश्च षष्टिः शता सुषुपुः षट् सहस्रा । षष्टिर्वीरासो अधि षड्दुवोयु विश्वेदिन्द्रस्य वीर्या कृतानि ॥

गव्य, अनव आणि द्रुह्यु—हे सर्व दल—साठ शत आणि सहा सहस्र अशा संख्येने, जड निद्रेत व निश्चेष्टतेत ढकलले गेले. साठ वीरही—सर्वच—इंद्राच्या वीर्यकृत्यांपैकी आहेत; तो उग्र आवेगांना थांबवितो आणि शत्रुसमूहांना शक्तिहीन शांततेत पाडतो.

Mantra 15

इन्द्रेणैते तृत्सवो वेविषाणा आपो न सृष्टा अधवन्त नीचीः । दुर्मित्रासः प्रकलविन्मिमाना जहुर्विश्वानि भोजना सुदासे ॥

इंद्रासह हे तृत्सु, शक्तीच्या उन्मेषाने हर्षित होऊन, सोडलेल्या पाण्यासारखे खाली धावले. वाकड्या मोजमापाने मोजणारे दुर्मित्र दल आपली सर्व भोगसंपदा व पोषण-शक्ती सुदास—सु-दाता—याला सोडून गेले.

Mantra 16

अर्धं वीरस्य शृतपामनिन्द्रं परा शर्धन्तं नुनुदे अभि क्षाम् । इन्द्रो मन्युं मन्युम्यो मिमाय भेजे पथो वर्तनिं पत्यमानः ॥

वीराची अर्धशक्ती—इंद्र-बलरहित जे—भूमिक्षेत्रावर धडक देत होते, त्यांना इंद्राने मागे ढकलले. त्याने क्रोधाविरुद्ध क्रोध मोजून दिला; आणि मार्गांचा स्वामी होऊन, त्याने आपला निवडलेला पथ व अग्रगतीची चाल धारण केली.

Mantra 17

आध्रेण चित्तद्वेकं चकार सिंह्यं चित्पेत्वेना जघान । अव स्रक्तीर्वेश्यावृश्चदिन्द्रः प्रायच्छद्विश्वा भोजना सुदासे ॥

दुर्बळ साधनानेही त्याने ते एकच निर्णायक कृत्य केले; सिंहसदृश बलालाही त्याने एका प्रहारानेच पाडले. इंद्राने सामान्य जीवनातील लोंबकळणाऱ्या बेड्या छेदून टाकल्या आणि सुदास—सत्-दाता—याला भोग व पोषण देणारी सर्व साधने प्रदान केली.

Mantra 18

शश्वन्तो हि शत्रवो रारधुष्टे भेदस्य चिच्छर्धतो विन्द रन्धिम् । मर्ताँ एनः स्तुवतो यः कृणोति तिग्मं तस्मिन्नि जहि वज्रमिन्द्र ॥

कारण शत्रू सतत आहेत; ते तुला दडपतात; भेदनाच्या मध्यातही ते झुंडीने उसळतात—आमच्यासाठी ती फट, तो उघडा मार्ग शोध. जो कोणता मर्त्य स्तुती करणाऱ्यावर पाप आणतो, त्याच्यावर तीक्ष्ण वज्राचा प्रहार कर, हे इंद्रा.

Mantra 19

आवदिन्द्रं यमुना तृत्सवश्च प्रात्र भेदं सर्वताता मुषायत् । अजासश्च शिग्रवो यक्षवश्च बलिं शीर्षाणि जभ्रुरश्व्यानि ॥

यमुना आणि प्रयत्नशील तृत्सूंनी इंद्राची मदत आवाहिली; येथे सर्वताताने शत्रूकडून ‘भेद’—विभाजनाचे साधन—हिरावून घेतले. अजास, शिग्रु आणि यक्षु यांनी कररूप बळी आणला—शिरोभाग आणि अश्वासारख्या वेगवान शक्ती—विजयी ऋत-व्यवस्थेला आपली प्राणशक्ती अर्पण करत.

Mantra 20

न त इन्द्र सुमतयो न रायः संचक्षे पूर्वा उषसो न नूत्नाः । देवकं चिन्मान्यमानं जघन्थाव त्मना बृहतः शम्बरं भेत् ॥

हे इंद्रा, तुझ्या सुमती आणि तुझा रायः (समृद्धीचा वर) कधीही संपत नाही—उषांसारखा, जो सदा प्राचीनही आणि नित्य नूतनही आहे. स्वतःला महान मानणाऱ्या देवकाला तू पाडलेस; आणि आपल्या विशाल आत्मबळाने तू शंबर—तो महादुर्ग/आवरण—भेदून टाकलास.

Mantra 21

प्र ये गृहादममदुस्त्वाया पराशरः शतयातुर्वसिष्ठः । न ते भोजस्य सख्यं मृषन्ताधा सूरिभ्यः सुदिना व्युच्छान् ॥

जे ‘गृह’ातून—अस्तित्वाच्या निवासातून—तुला आनंदित करीत आले, ते पराशर आणि शत-यातु वसिष्ठ; त्यांनी तुझ्या ‘भोज’ (भोग-स्वामी) बरोबरचे सख्य मोडू नये. मग सूरीभ्यः—ऋषि-नेत्यांसाठी—सुदिन, उजळ दिवस, सर्वत्र विस्तृतपणे उगवोत.

Mantra 22

द्वे नप्तुर्देववतः शते गोर्द्वा रथा वधूमन्ता सुदासः । अर्हन्नग्ने पैजवनस्य दानं होतेव सद्म पर्येमि रेभन् ॥

देवव्रत वंशजाकडून सुदास दोनशे दिव्य-दीप्त गायी जिंकतो, आणि दोन रथ—वधूमंत, वधूंनी समृद्ध—(पूर्ण संयोगाच्या शक्ती). हे अग्ने, मी पैजवनाच्या दानाचा सन्मान करतो; हे रेभन्, होतासारखा मी सद्म—पवित्र आसन—याभोवती प्रदक्षिणा घालत प्रेरित वाणी गातो.

Mantra 23

चत्वारो मा पैजवनस्य दानाः स्मद्दिष्टयः कृशनिनो निरेके । ऋज्रासो मा पृथिविष्ठाः सुदासस्तोकं तोकाय श्रवसे वहन्ति ॥

पैजवन (सुदास) यांची चार दाने मला पुढे नेतात—सुयोग्य रीतीने निर्देशित, तीक्ष्णधार ऊर्जाशक्ती, निर्णायक विभाजनात (सहाय्य करणाऱ्या). सुदासाच्या ऋजुगामी, पृथ्वीवर स्थिर झालेल्या शक्ती माझ्यासाठी आत्म्याचे ‘बालक’ वाहून नेतात—त्या बालकाच्या वाढीसाठी आणि तेजस्वी कीर्तीच्या विस्तारासाठी.

Mantra 24

यस्य श्रवो रोदसी अन्तरुर्वी शीर्ष्णेशीर्ष्णे विबभाजा विभक्ता । सप्तेदिन्द्रं न स्रवतो गृणन्ति नि युध्यामधिमशिशादभीके ॥

ज्याची प्रेरित कीर्ती दोन लोक (रोदसी) यांच्या मध्ये त्यांच्या विशालतेत भरून राहते, आणि शिखरावरून शिखरापर्यंत आपले प्रभुत्व वाटून, विभागून प्रस्थापित करते—त्या इंद्राचे सात ऋषी वाहत्या प्रवाहांसारखे स्तवन करतात. निकटच्या संग्रामात त्याने लढणाऱ्या आक्रमकाला दाबून टाकले आणि संघर्षाला झुकवले.

Mantra 25

इमं नरो मरुतः सश्चतानु दिवोदासं न पितरं सुदासः । अविष्टना पैजवनस्य केतं दूणाशं क्षत्रमजरं दुवोयु ॥

हे मरुतांनो, हे बलवानांनो, या सुदासाबरोबर चला—जसे पुत्र पित्याबरोबर चालतात, तसेच (जन) दिवोदासाच्या मागे चालतात. तुम्ही पैजवनाचा केतु (ध्वज-चिन्ह) अस्तित्वात प्रस्थापित केला आहे—अखंड, अजेय, अजर असे क्षत्र; यज्ञ-सेवेच्या कर्मासाठी उत्सुक.