
Sukta 7.82
Vasiṣṭha
Indra-Varuṇa
Triṣṭubh
वसिष्ठाचे हे स्तोत्र यज्ञ, लोक आणि समुदाय यांना “महि शर्म” (विशाल संरक्षण) लाभावे व सतत त्रास देणाऱ्या शत्रूंवर विजय मिळावा म्हणून इंद्र–वरुणांच्या संयुक्त सार्वभौमत्वाचे आवाहन करते. यात युद्धशक्ती (इंद्र) आणि नैतिक–विश्वव्यवस्था (वरुण) यांचा आलटून-पालटून उल्लेख येतो; त्यांचा परस्पर सहयोग हाच स्थैर्य, वृद्धी आणि योग्य शासनाचा पाया आहे असे ते मांडते. शेवटी ते मित्री, अर्यमन्, अदिती या आदित्यवर्तुळाकडे आणि सवितृकडे विस्तारते, ऋताला धारण करणारा अखंड प्रकाश प्राप्त व्हावा अशी प्रार्थना करते.
Mantra 1
इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढ्यः ॥
हे इन्द्रा-वरुणा! तुम्ही दोघे आमच्या अध्वर (यज्ञ)ासाठी, आमच्या जन व विश् (समुदाय)ासाठी, महान् शर्म (शांती-रक्षण) द्या. जो दीर्घप्रयज्यु (दीर्घकाळचा विरोधक) आमच्याविरुद्ध प्रयत्न करतो, त्याला जिंकून—तुमच्या धारणशक्तीत दृढ राहून—आम्ही रणांत विजय मिळवू.
Mantra 2
सम्राळन्यः स्वराळन्य उच्यते वां महान्ताविन्द्रावरुणा महावसू । विश्वे देवासः परमे व्योमनि सं वामोजो वृषणा सं बलं दधुः ॥
तुमच्यापैकी एक ‘सम्राट्’ म्हणून, दुसरा ‘स्वराट्’ म्हणून ओळखला जातो; हे इंद्र-वरुणा, तुम्ही दोघेही महान आहात—‘महावसु’, महान धन-संपत्तीचे दाते. परम व्योमात असलेल्या सर्व देवांनी, हे वृषणौ (दोन बलवान वृषभ), तुमच्यात एकत्र करून ओज व बल स्थापन केले आहे.
Mantra 3
अन्वपां खान्यतृन्तमोजसा सूर्यमैरयतं दिवि प्रभुम् । इन्द्रावरुणा मदे अस्य मायिनोऽपिन्वतमपितः पिन्वतं धियः ॥
जलप्रवाहांच्या मार्गाचा पाठपुरावा करून तुम्ही आपल्या ओजाने खाणी/वाहिन्यांचे मार्ग फोडले; दिव्यात प्रभु-प्रकाश सूर्याला स्थापन केले. हे इंद्र-वरुणा, या मायाविन् (शक्तिमान) यांच्या मदात तुम्ही गुप्त खोलातून प्रेरणा फुलविल्या; आमच्या धियः (विचार-प्रेरणा)ही वाढवा.
Mantra 4
युवामिद्युत्सु पृतनासु वह्नयो युवां क्षेमस्य प्रसवे मितज्ञवः । ईशाना वस्व उभयस्य कारव इन्द्रावरुणा सुहवा हवामहे ॥
युद्धांत व संग्रामांत अग्नि-वाहक (वह्नयः) तुम्हा दोघांनाच हाक देतात; क्षेम (शांती-कल्याण) प्रसवताना मितज्ञ (माप जाणणारे) तुम्हालाच आवाहन करतात. उभय प्रकारच्या वसु (धन)चे ईशान असलेल्या तुम्हाला कवी-गायक पुकारतात—हे इंद्र-वरुणा, ‘सुहवा’ (सहज आवाह्य), आम्ही तुम्हांला हाक मारतो.
Mantra 5
इन्द्रावरुणा यदिमानि चक्रथुर्विश्वा जातानि भुवनस्य मज्मना । क्षेमेण मित्रो वरुणं दुवस्यति मरुद्भिरुग्रः शुभमन्य ईयते ॥
हे इंद्र–वरुणा! तुमच्या विशाल महिम्याने या विश्वातील सर्व जन्मलेली (भूत-भव) तुम्ही घडविली आहेत—म्हणून क्षेम (शांती) याने मित्र वरुणाची सेवा करतो; आणि दुसरा, उग्र (इंद्र), मरुतांसह शुभ-दीप्त कल्याणाकडे अग्रसर होतो.
Mantra 6
महे शुल्काय वरुणस्य नु त्विष ओजो मिमाते ध्रुवमस्य यत्स्वम् । अजामिमन्यः श्नथयन्तमातिरद्दभ्रेभिरन्यः प्र वृणोति भूयसः ॥
आता वरुणाच्या महान तेजासाठी त्याचे ध्रुव, स्वकीय ओजस् (सामर्थ्य) दीप्तीत आपले माप प्रकट करते. दुसरा न झुकणाऱ्यास आघात करून पाडतो; आणि दुसरा अल्पातून अधिक वाढ निवडतो.
Mantra 7
न तमंहो न दुरितानि मर्त्यमिन्द्रावरुणा न तपः कुतश्चन । यस्य देवा गच्छथो वीथो अध्वरं न तं मर्तस्य नशते परिह्वृतिः ॥
हे इंद्र–वरुणा! कोणत्याही बाजूने न क्लेश, न दुरित, न दाहकारी तप (पीडा) त्या मर्त्याला स्पर्श करू शकतो—ज्याच्यासोबत, हे देवांनो, तुम्ही यज्ञाच्या मार्गावर सहप्रवासी होता. त्या मर्त्याला परिह्वृति (घेरून धरणारी विकृती/विघ्न) पकडू शकत नाही.
Mantra 8
अर्वाङ्नरा दैव्येनावसा गतं शृणुतं हवं यदि मे जुजोषथः । युवोर्हि सख्यमुत वा यदाप्यं मार्डीकमिन्द्रावरुणा नि यच्छतम् ॥
हे दिव्य वीरांनो (इंद्र–वरुण), तुमच्या दैवी सहाय्याने आमच्याकडे या; तुम्ही प्रसन्न होऊन स्वीकाराल तर माझा हाक ऐका. कारण सख्य तुमचेच आहे, आणि जलातून उत्पन्न होणारी करुणा/अनुग्रहही तुमचाच—हे इंद्रावरुणा, ती आरोग्यदायी कृपा आमच्यात स्थिर करा.
Mantra 9
अस्माकमिन्द्रावरुणा भरेभरे पुरोयोधा भवतं कृष्ट्योजसा । यद्वां हवन्त उभये अध स्पृधि नरस्तोकस्य तनयस्य सातिषु ॥
हे इंद्रावरुणा, प्रत्येक झुंज/आक्रमणात लोकबळाने समर्थ होऊन आमचे अग्रयोद्धे व्हा. जेव्हा दोन्ही बाजू तुम्हाला हाक मारतात, तेव्हा हे वीरांनो, आमच्या बालक व संततीच्या विजयप्राप्तींमध्ये आमच्यासाठी जिंकून द्या.
Mantra 10
अस्मे इन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा द्युम्नं यच्छन्तु महि शर्म सप्रथः । अवध्रं ज्योतिरदितेॠतावृधो देवस्य श्लोकं सवितुर्मनामहे ॥
आमच्यात इंद्र, वरुण, मित्र आणि अर्यमा तेजस्वी द्युम्न व महान, सर्वत्र पसरलेला शांती/आश्रय स्थापन करो. ऋत वाढविणारे म्हणून आम्ही अदितीचे अखंड ज्योती धारण करू इच्छितो; आणि मनाला सत्याकडे जागविणाऱ्या सविता देवाच्या त्या दिव्य श्लोक/यशाचे आम्ही मनन करतो.
They are a paired form of sovereignty: Indra represents conquering power and protection, while Varuṇa represents Ṛta (cosmic and moral order). Together they grant security that is both strong and lawful.
The hymn repeatedly asks for “mahi śarma” (vast shelter/peace) for the sacrifice and the community, and for success against adversaries—so welfare and victory are established under Ṛta.
It widens the prayer from immediate protection to a universal foundation: social harmony (Mitra), noble order (Aryaman), Aditi’s unbroken light, and Savitṛ’s awakening impulse—so prosperity is rooted in truth and right order.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.