Mandala 6

Sukta 1

Sukta 6.1

सहाव्या मंडळातील हे आरंभीचे सूक्त अগ্নीला प्रेरित धि (प्रज्ञा) जागविणारा प्रथम जागरूककर्ता आणि यज्ञ फलदायी करणारा अद्भुत होतृ म्हणून आवाहन करते. अগ্নीची अप्रतिहत शक्ती आणि लोकांना दिव्य ऋताकडे नेणारे तेजस्वी नेतृत्व यांचे स्तवन करते; आणि शेवटी “राजस” अग्नीला विपुल, अनेक-रूप संपत्ती व कल्याण देण्याची याचना करते.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.1) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 2

Sukta 6.2

ऋग्वेद 6.2 हे अरण्यक नसून गृहस्थाश्रमात स्थिरपणे वसलेल्या घराचा अधिपती म्हणून आणि कीर्ती (श्रवस्) व समृद्धी (पुष्टि) वाढविणारी तेजस्वी शक्ती म्हणून अग्नीचे संक्षिप्त स्तोत्र आहे. त्याच्या प्रत्यक्ष सामर्थ्याचे—धूर व ज्वाळा आकाशाकडे उंचावण्याचे—स्तवन केले आहे. शेवटी, उपासकाबद्दल देवांमध्ये अग्नीने शुभ वचन बोलावे आणि वैर, पाप व दुर्दैव ओलांडून कल्याण व सुरक्षित निवासाकडे नेावे अशी प्रार्थना आहे.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.2) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (likely; RV 6.2 is predominantly gāyatrī-style short verses)

Sukta 3

Sukta 6.3

हे सूक्त ऋत (विश्वव्यवस्थेचे सत्य) याचा रक्षक आणि त्याचे मूर्त रूप म्हणून अग्नीची स्तुती करते. तो साधकाला “विस्तीर्ण प्रकाशा”कडे नेणारी शक्ती आहे आणि मर्त्याला संकुचित करणाऱ्या संकटांपासून वाचवतो. अग्नीला रात्री पक्ष्यासारखा वेगाने जाणारा, तेजस्वी बल म्हणून, तसेच स्तोत्रांनी समर्थित झालेली वीजेसारखी दीप्ती म्हणूनही गौरविले आहे. मित्र–वरुण यांच्या सहकार्याने तो व्यवस्था व सुरक्षितता टिकवून धरतो.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni (with Mitra-Varuṇa invoked as allied powers)

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Sukta 4

Sukta 6.4

हे सूक्त अग्नीला होतृ आणि ‘देवताता’ (यज्ञकर्मात देवतांना त्यांच्या स्थानांवर स्थापन करणारा) म्हणून आवाहन करते. मनु—यज्ञाचा आद्य संस्थापक—याच्यासाठी अग्नीने पूर्वी जसे कर्म केले तसेच सध्याच्या यजमानांसाठीही करावे, अशी विनंती आहे. अग्नी वेगवान व अजिंक्य म्हणून स्तुत्य आहे—रात्रींतूनही गतिमान राहून, शत्रुत्वकारी शक्तींना (अराति) मागे टाकून, उपासकांना अभक्ष्य, सुरक्षित मार्गांनी नेणारा. सूक्ताचा शेवट संकटांपासून संरक्षण, गायकांना उदार आशीर्वाद, आणि वीर संततीसह दीर्घायुष्य यासाठीच्या प्रार्थनेने होतो.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Agni (Hotṛ, deva-tātā)

Chandas: Trishtubh (typical for Agni hymns in this section)

Sukta 5

Sukta 6.5

हे संक्षिप्त अग्नी-सूक्त “बलपुत्र” अग्नीला तरुण, सत्यनिष्ठ पुरोहित म्हणून आवाहन करते; तो जागृत होऊन सर्व इष्ट संपत्तीला प्रेरणा देतो असे सांगते. दूरचे व अंतर्गत आक्रमक दग्ध करून उपासकांचे रक्षण करावे अशी अग्नीला विनंती करते. शेवटी, इच्छापूर्ती, वीरपुत्रांसह धन, विजयशक्ती (वाज), आणि अग्नीची अविनाशी कीर्ती प्राप्त व्हावी अशा पुनःपुन्हा आकांक्षांनी ते समाप्त होते.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 6

Sukta 6.6

हे सूक्त “बलपुत्र” अग्नीला दिव्य होतृ म्हणून आवाहन करते—जो उपासनेसाठी मार्ग उघडतो आणि यजमानाला अंधारातून प्रकाशमय ऋत-व्यवस्थेकडे नेतो. अग्नीचा गौरव तेजस्वी, शुद्धीकरण करणारी शक्ती म्हणून केला आहे; त्याच्या ऊर्जांनी पृथ्वीचे क्षेत्र “नांगरून” तयार केले जाते, यज्ञकर्म पुढे ढकलले जाते आणि त्याचा प्रकाश विस्तारतो. सूक्ताचा शेवट अंतर्जागृती (चित्र-चितयंतम्) देण्याची, तसेच गायक व समुदायासाठी उज्ज्वल, वीरसंपन्न धन आणि संरक्षण देण्याची विनंती करतो.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 7

Sukta 6.7

हे सूक्त वैश्यानर अग्नीचे स्तवन करते—ऋत (विश्वनियम)ातून जन्मलेला, सर्वव्यापी अग्नी; “स्वर्गाचे शिर” म्हणून प्रतिष्ठित आणि पृथ्वीवर मार्गदर्शक शक्ती म्हणून कार्य करणारा. यात अग्नीला द्रष्टा-राजा व लोकांचा “अतिथी” म्हणून वर्णिले आहे; तो अर्पणे मध्यस्थीने पोहोचवतो, तेजस्वी लोकांचा विस्तार करतो आणि अमरत्वाचे रक्षण करतो—जेणेकरून देव आणि मनुष्य जीवन, नियम व संरक्षण यांत सहभागी होऊ शकतील.

7 mantras | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 8

Sukta 6.8

हे सूक्त अग्नीची वैश्वानर व जातवेदस्—सर्वव्यापी अग्नी, सर्व जन्मांचे जाणकार आणि यज्ञ वाहून नेणारा—म्हणून स्तुती करते. त्याच्या तांबड्या तेजस्वी सामर्थ्याचे आणि यज्ञसभेत वेगाने येण्याच्या गुणाचे गौरवगान केले आहे. मातरिश्वनाने दूरच्या लोकातून अग्नी आणला ही पुराणकथा स्मरून, अग्निदेवाने समुदायाचे, त्याच्या नेत्यांचे व यजमान/दात्यांचे रक्षण करावे आणि संकटांपलीकडे सुरक्षितपणे पार नेावे, अशी प्रार्थना केली आहे.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for RV 6.8) | Devata: Agni Vaiśvānara / Jātavedas

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 9

Sukta 6.9

हे सूक्त वैश्वानर अग्नीची—सर्वव्यापी अग्नीची—स्तुती करते. तो राजासारखा जन्मतो आणि आपल्या तेजाने अंधार व प्रकाशमय दिवस वेगळे करून त्यांना क्रम देतो. मर्त्यांमध्येच “अमर प्रकाश” प्रकट करणारा, अंतर्गत व बाह्य अंधार दूर करणारा, प्रथमदर्शी होतृ म्हणून अग्नी गौरविला आहे. सूक्ताचा शेवट संरक्षण व उन्नती यांसाठीच्या प्रार्थनेने होतो; अंधारात उभ्या असलेल्या अग्नीसमोर देवताही नतमस्तक होतात असे सांगितले आहे.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for RV 6.9) | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 10

Sukta 6.10

हे सूक्त यज्ञाच्या अग्रभागी अग्नी जातवेदसाला तेजस्वी मार्गदर्शक म्हणून प्रतिष्ठित करते—जो विधीचा मार्ग स्वच्छ करून मोकळा करतो आणि प्रार्थना सुरक्षितपणे पुढे नेतो. दूरवर दिसणारा शुद्धकर्ता म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे; त्याची ज्वाला ‘अंधाराचा मार्ग’ उजळ वाटेत रूपांतरित करते, वैर‑विरोध दूर करते आणि इळा (यज्ञसमृद्धी व प्रेरित पोषण) यांचे पोषण करते. उद्देश केवळ विधीची सिद्धी—अर्पणयात्रा अखंड चालू राहणे—इतकाच नाही; तर अंतर्गत विजयही आहे: अंधारावर प्रकाश, शत्रुत्वावर सौहार्द, दीर्घायुष्य व कुलीन संततीसाठी बळ.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.10) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 11

Sukta 6.11

भरद्वाजाचे हे लहान त्रिष्टुभ् स्तोत्र अंतःप्रेरित होतृ असलेल्या अग्नीला मरुतांसारख्या वेगाने यज्ञ पुढे नेण्यास आणि सहचारी देवतांना हविर्भागाकडे आकर्षित करण्यास उद्युक्त करते. अग्नीच्या स्वयंज्योती, सर्वव्यापी तेजाचे स्तवन करून, “देवतांसह” प्रज्वलित झालेला तो समृद्धी द्यावा आणि उपासकांना दुःख व संकट/धोका यांपलीकडे पार नेण्यासाठी सहाय्य करावा, अशी प्रार्थना करते.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni (with invited deities: Mitra-Varuṇa, Aśvins, Dyāvā-Pṛthivī)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 12

Sukta 6.12

भरद्वाजाचा हा लहानसा त्रिष्टुभ् सूक्त, गृहयज्ञवेदिकेवरील बर्हिसावर आसनस्थ असलेल्या राजहॊत्र अग्नीची स्तुती करतो; त्याची दूरवर पसरलेली ज्वाला सूर्याप्रमाणे विस्तारते. उपासकांच्या उत्साहासह अग्नी जातवेदस पुढे यावा, यज्ञ पिकवून परिपूर्ण करावा, त्यांना समृद्धीकडे नेावे, आणि हानिकारक मार्ग दूर करून समुदायाला वीर संततीसह पूर्ण आयुष्यभर भरभराट होऊ द्यावी, अशी प्रार्थना केली आहे.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 13

Sukta 6.13

हे लहान त्रिष्टुभ् सूक्त अग्नीची स्तुती करीतो—ज्याच्यापासून समृद्धी, विजय, पाऊस आणि जलांचा सुव्यवस्थित प्रवाह अशा सर्व मंगल शक्ती बाहेर पसरतात असा तो मूलस्रोत आहे. स्तोत्रे व यज्ञार्पण यांच्या द्वारा वेदीवर अग्नीपर्यंत पोहोचणारा मर्त्य मनुष्य यशासाठीची प्रत्येक “दारे/उघडण” (वारा) प्राप्त करतो; अन्न, धन आणि स्थिर गृहसमृद्धी यांसह सर्व लाभ मिळतात, असे सूक्त अधोरेखित करते. शेवटी संतती, वंशपरंपरेची अखंडता आणि योग्य रीतीने अर्पिलेल्या स्तुतीतून येणारी पूर्णता (पूर्ति) यांसाठी थेट प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.13) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 14

Sukta 6.14

हे लघु अग्नी-सूक्त असे शिकवते की जो मर्त्य खऱ्या हेतूने व प्रेरित विचाराने अग्नीची सेवा करतो, तो तेजस्वी होतो आणि बल, अन्नसमृद्धी व संरक्षण यांत उन्नत होतो. अग्नीची स्तुती प्राचीन शक्ती म्हणून केली आहे—आघात सहन करणारा स्थिर वीर देणारा, तसेच इतर देवांपाशी “आपल्यासाठी बोलू शकणारा” मध्यस्थ म्हणून. सूक्ताचा शेवट वारंवारच्या प्रार्थनेने होतो: आम्हाला कल्याण व उत्तम निवासाकडे ने, आणि अग्नीच्या सहाय्याने द्वेष, क्लेश व चुकीच्या मार्गांपलीकडे आम्हाला पार कर.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Mandala 6 attribution) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical confirmation)

Sukta 15

Sukta 6.15

हे सूक्त उषःकाळी जागा होणारा घराचा “अतिथी” आणि सर्व कुळांना पुढे नेणारा अधिपती म्हणून अग्नीची स्तुती करते; तो मनुष्यांची हविर्द्रव्ये अमर देवांकडे पोहोचवतो असे वर्णन करते. भारद्वाज अग्नीला सर्वज्ञ पुरोहित म्हणून आवाहन करतो—यज्ञकर्म आणि अंतर्दृष्टी/विवेक (वयुनानि) परिपूर्ण करावा अशी विनंती करतो; गृहाग्नी दृढपणे प्रतिष्ठित करावा आणि समुदायाचे बळ व धर्म्य उत्साह अधिक तीक्ष्ण करावा अशी प्रार्थना करतो.

19 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni

Chandas: Jagatī (probable, given the longer line length; requires metrical confirmation)

Sukta 16

Sukta 6.16

ऋग्वेद ६.१६ हे भरद्वाजांचे अग्नीला उद्देशून केलेले सूक्त आहे. यात अग्नीला सार्वत्रिक होतृ मानून तो यज्ञ स्थापन करतो, मनुष्यांना देवांशी जोडतो आणि शत्रुत्वपूर्ण शक्तींना दूर लोटतो असे स्तुतिले आहे. अग्नीचे तेजस्वी मार्गदर्शन (संदृष्टि), पोषण व धनदायक सामर्थ्य, तसेच वृत्रवधक व राक्षस-चूर्णक पराक्रम—विजय व समृद्धीसाठी मार्ग स्वच्छ करून उघडतो—असे या सूक्तात वर्णिले आहे.

48 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables typical; verify exact syllable count)

Sukta 17

Sukta 6.17

हे सूक्त इंद्रासाठीचे जोमदार सोम-आह्वान आहे. वज्रधारी म्हणून तो वृत्राचा भेदक आणि अडथळ्यांत अडकवलेल्या “गायींना” (प्रकाश, किरणे व समृद्धी) उघडून देणारा आहे, अशी त्याची स्तुती केली आहे. देवांवर अधर्मी/देवहीनांनी आक्रमण केले तेव्हा देवांनी इंद्राला अग्रभागी उभे केले, ही आठवण येथे येते; आणि उपासकांसाठी विजय, बळ व देवांनी नेमलेली परिपूर्ण समृद्धी यांची याचना केली आहे. शेवटची प्रार्थना त्या मिथकीय विजयाला वर्तमान आकांक्षेत रूपांतरित करते: यज्ञकर्म देवस्थापित लाभ जिंकून देओ आणि ते स्थिर, वीर आनंदात परिपक्व होवो.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional attribution for RV 6.17) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (high likelihood; requires verification)

Sukta 18

Sukta 6.18

ऋग्वेद ६.१८ हे भरद्वाजाचे त्रिष्टुभ् स्तोत्र असून, अजिंक्य, वारंवार आवाहन केला जाणारा वीर इंद्र याची स्तुती अधिक तीव्र करते. त्याची शक्ती आघात मोडून काढते आणि किल्लेबंद शत्रूंना पाडून टाकते. दैत्यस्वरूप विरोधकांवर व दृढ दुर्गांवर इंद्राने मिळवलेल्या निर्णायक विजयांची आठवण करून देत, हे स्तोत्र ती वैश्विक सामर्थ्ये यजमानाच्या वर्तमान गरजांकडे वळवते—बल, संरक्षण, आणि यज्ञातून सतत नव्याने उत्पन्न होणाऱ्या पवित्र वाणीचे (स्तोत्रवचनाचे) निर्माण.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.18) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 19

Sukta 6.19

हे सूक्त इंद्राचे स्तवन करते—तो कधीही न क्षीण होणारा, सर्वत्र व्यापणारा सामर्थ्यवान असून उपासकांकडे वळतो आणि त्यांच्या वीरशक्तीचा विस्तार करतो. समुदायाला संरक्षण, समृद्धी आणि संतती–वंशपरंपरेची अखंडता लाभावी म्हणून, अडथळ्यानंतर अडथळे पार करत युद्धविजय देणारा त्याचा “मद” (विजयी उन्मेष/उत्साह) आणावा अशी प्रार्थना केली आहे.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 20

Sukta 6.20

इंद्राला उद्देशून रचलेले हे सूक्त युद्धातील त्याच्या अजेय पराक्रमाचे स्तवन करते; सर्पासारख्या शत्रूंचे आणि दुर्गबद्ध किल्ल्यांचे त्याने केलेले भंजन, तसेच उदार यजमानांचे त्याने केलेले संरक्षण याची आठवण करून देते. कवीच्या लोकांना इंद्राने ‘पृथ्वीवर आकाशाएवढी’ विस्तीर्ण समृद्धी—धन, गुरेढोरे आणि सुपीक शेतजमीन—प्रदान करावी अशी प्रार्थना येथे आहे. सोमा पिळून स्तुती अर्पण करणाऱ्यांना वृत्रहनन व शत्रुनिग्रह यांसारखे इंद्राचे वैश्विक विजय प्रत्यक्ष ऐहिक संपत्तीत उतरतात, असा संबंध या ऋचा जोडतात.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (trad.) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 21

Sukta 6.21

हे सूक्त सामर्थ्यवान हविर्भागांनी आणि रथारूढ प्रेरणा (धीः) यांद्वारे इंद्राला आवाहन करते. त्याची नित्य-यौवनयुक्त, अजर-अमर शक्ती म्हणून स्तुती करून, तो व्यापक धन व विजय देणारा आहे असे गाते. ते शत्रुत्वकारी शक्ती (रक्षस्) यांना सामोरे जाते आणि वज्रधारी, प्राचीन मित्र असलेल्या इंद्राला त्यांना दूर हाकलण्याची विनंती करते. शेवटी एक व्यवहार्य प्रार्थना आहे: मार्गकर्ता व नेता म्हणून इंद्र जागृत होवो; सोप्या तसेच कठीण मार्गांनी भक्तांना सामर्थ्य व परिपूर्णता (वाज) यांकडे घेऊन जावो.

12 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional ascription for RV 6.21 within Mandala 6) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.21; Mandala 6 Indra hymns predominantly Triṣṭubh)

Sukta 22

Sukta 6.22

हे सूक्त सर्वत्र आवाहनास योग्य अशा इंद्राची स्तुती करते—तो सत्यस्वरूप, वृषभासारखा पराक्रमी, आणि अनेक प्रभावी मायाशक्तींचा (मायाः) अधिपती आहे. अचल भासणारेही भेदून टाकणे व बांधलेले मुक्त करणे अशी त्याची अप्रतिहत कर्तृत्वे स्मरली आहेत; आणि पुढे यज्ञात, नियुत्‌ (जोडलेल्या शक्ती/वाहनबल) सहित इंद्राने येावे अशी थेट विनंती केली आहे. यज्ञात संरक्षण, विजय आणि वरदानप्राप्ती यांसाठी स्तवन तसेच विधिसंमत आवाहन—हा याचा हेतू आहे.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 23

Sukta 6.23

हे सूक्त सदैव जागृत असलेल्या बलाधिपती इंद्राची स्तुती करते. सोमपिळणीच्या यज्ञकर्माकडे आणि भारद्वाज ऋषींच्या प्रेरित स्तोत्रांकडे तो आकृष्ट होतो असे यात म्हटले आहे. तो आपल्या पिंगट अश्वांसह यावा, वज्र धारण करून, उपासकांना शांतिदायक समृद्धी, संरक्षण आणि ‘सर्वकामी’ अशी इष्ट-समृद्धी प्रदान करावी अशी प्रार्थना केली आहे.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 24

Sukta 6.24

ऋग्वेद ६.२४ हे भरद्वाजांचे त्रिष्टुभ् छंदातील सूक्त असून, सोमपान करणारा, वाणीला प्रकाश देणारा राजा इंद्र याची स्तुती करते. स्तोत्रे व यज्ञ यांनी प्रेरित होऊन तो बल, विजय आणि संरक्षण देतो, अशी प्रार्थना यात आहे. पर्वतातून उसळून बाहेर पडणाऱ्या जलाप्रमाणे इंद्राची ओसंडून वाहणारी शक्ती वर्णिली आहे; आणि शेवटी घरातही व अरण्यातही नेता व उपासक यांचे रक्षण करावे, जेणेकरून ते वीर संततीसह दीर्घायुष्याने जगावेत, अशी थेट विनंती केली आहे.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.24)

Sukta 25

Sukta 6.25

हे सूक्त भारद्वाजाचे इंद्राला उद्देशून केलेले स्तुती-आह्वान आहे: अतुलनीय वृत्रहंता इंद्राची प्रशंसा करून, त्याच्या सहाय्याची प्रत्येक पातळी—जवळची वा दूरची, उंच वा नीच—संघर्षातून उपासकांना पार नेवो अशी विनंती करते. सर्व प्राण्यांवर इंद्राचे अजेयत्व व सर्वोच्चत्व गौरविले आहे आणि शत्रुत्वपूर्ण, ‘अदेवसदृश’ शक्तींना वश करावे अशी याचना केली आहे, जेणेकरून गायकांना सुरक्षित, विस्तीर्ण उषा आणि दीर्घकाळ टिकणारी समृद्धी लाभो.

9 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 26

Sukta 6.26

हे सूक्त युद्धप्रधान व संरक्षणात्मक असे इंद्राचे आवाहन आहे. विजयासाठी लोक एकत्र जमतात त्या “निर्णायक दिवशी” भारद्वाज गायकाचे ऐकून इंद्राने उग्र सहाय्य द्यावे अशी प्रार्थना आहे. शंबराचा वध आणि दिवोदासाचे रक्षण ही इंद्राची सिद्ध कृत्ये स्मरून, त्यांच्याच आधारावर सध्याचे साहाय्य मिळावे व यजमानांना बळ, गोधन/धन आणि सार्वभौम सत्ता प्राप्त व्हावी अशी विनंती केली आहे.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 27

Sukta 6.27

हे सूक्त इंद्राच्या मदिर, उन्मत्त सामर्थ्याचे गूढ उलगडते—सोमप्रेरित आनंदोन्माद आणि मैत्री त्याला रणांगणात निर्णायक विजय कसा देतात हे दाखवते. पुढे शेष व वृचीवंत यांसारख्या शत्रूंना ठार मारण्यासारख्या ठोस वीरपराक्रमांची आठवण करून देते. अखेरीस याज्ञिक–पुरोहिती वातावरणात राजाश्रयदाते उदार दक्षिणा अर्पण करतात असा प्रसंग येतो आणि इंद्राची शक्ती समृद्धी, वैभव व आश्रयदातृत्व यांच्याशी जोडली जाते.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya lineage; traditional attribution for much of Maṇḍala 6) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 6.27 predominantly Triṣṭubh)

Sukta 28

Sukta 6.28

ऋग्वेद ६.२८ मधील भऱद्वाजांचे प्रसिद्ध गो-सूक्त गायी गोष्ठात (गोठा/कळप-ठाणे) येऊन स्थिरावोत अशी आशीर्वादवाणी करते आणि त्यांना समृद्धी, आनंद व वाढ यांचे मूळ मानून स्तुती करते. गायींना शुभ, अनेक-रूप, संततीदायिनी शक्ती म्हणून—उषेसारख्या तेजाशी आणि इंद्राच्या पराक्रमाशी जोडून—त्यांचे दूध, फलनिष्पत्ती व संरक्षण सतत गृहस्थाला आणि यज्ञाला पोषण देओ अशी प्रार्थना करते.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for Maṇḍala 6; this hymn is the famous Go-sūkta in Book 6) | Devata: Go (Cows) / associated with Indra and Uṣas (symbolic powers of light and increase)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.28.1)

Sukta 29

Sukta 6.29

हे लघु त्रिष्टुभ् स्तोत्र उपासकांना इंद्राकडे विश्वासू मित्र (सखा) व महान उपकारकर्ता म्हणून वळवते; संरक्षणासाठी आणि व्यापक सहाय्यासाठी त्याचे आवाहन करते. इंद्राची स्तुती सोमयज्ञाच्या चौकटीत—पिळलेला सोम, सिद्ध अन्न, आणि गायिलेले उक्थ—स्थापित करते; त्यामुळे तो विधीच इंद्राच्या अजिंक्य शक्तीचा वाहक ठरून अडथळे (वृत्र) भेदतो आणि शत्रुत्वपूर्ण शक्तींना (दस्यु) नमवतो.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Mandala 6 default attribution) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 30

Sukta 6.30

हे संक्षिप्त इंद्रसूक्त देवाच्या सतत वाढत जाणाऱ्या वीरशक्तीचे आणि धन व समृद्धी उदारपणे देण्यात कधीही न ढळणाऱ्या दातृत्वाचे स्तवन करते. पर्वत फोडणे, अडवलेली जलधारा मुक्त करणे आणि लोकांची स्थापना करणे अशी इंद्राची विश्वकर्मे स्मरून, उपासकाला स्थैर्य, विजय आणि विपुलता यांचा वाटा लाभावा अशी प्रार्थना करते.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (RV 6.30 Indra hymn) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 31

Sukta 6.31

हे लघु इंद्रसूक्त इंद्राची स्तुती करते—तो धनसंपत्तीचा एकमेव स्वामी आहे, लोकांना आपल्या हातात धरून ठेवणारा आहे; घरात, जलांत, संततीत आणि सूर्यांत सर्वत्र त्याची कीर्ती गाजते. कुत्सासह शुष्ण व इतर अडथळे घालणाऱ्या शत्रूंवर मिळवलेल्या त्याच्या पराक्रमी विजयांची, गायी/प्रकाशाच्या शोधातील त्या संघर्षाची आठवण करून देते. शेवटी, इंद्राने आपल्या रथावर आरूढ होऊन विस्तीर्ण मार्गांनी यावे आणि उपासकाचा आर्त हाक प्रभावीपणे ऐकू येईल असे करावे, अशी विनंती करते.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (RV 6.31 Indra hymn) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 32

Sukta 6.32

भरद्वाजाचे हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ स्तोत्र नव्याने घडविलेल्या वाणीने इंद्राची स्तुती करते. वज्रधारी (वज्रिन्) आणि दुर्गभेदक (पुरंदर) म्हणून त्याच्या अजेय सामर्थ्याचे गौरवगान करते. प्रेरित ऋषी आणि अग्निवाहक याजक यांच्या साहाय्याने मिळविलेल्या इंद्राच्या विजयाचे स्मरण करून, शेवटी जलांचे मुक्ती/प्राप्ती येथे परिपूर्ण होते—जीवन, सुपीकता आणि अडथळारहित सिद्धी यांचे प्रतीक म्हणून.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 33

Sukta 6.33

इंद्राला उद्देशून रचलेल्या या संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्रात देवाकडे त्याचा सर्वात सामर्थ्यवान ‘मद’ (वीरत्व जागवणारा, उत्साहदायक पराक्रमी उन्माद) मागितला आहे, जो विजय, समृद्धी आणि योग्य उपभोग घडवतो. युद्धात अडथळा आणणाऱ्या शक्तींचा इंद्राने निर्णायक संहार केला, याची आठवण करून देत, शेवटी केवळ तात्काळ गरजांतच नव्हे तर ‘पलीकडे’—दूरच्या, तेजस्वी स्वर्गीय अवस्थेतही—त्याच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना केली आहे.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 34

Sukta 6.34

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्र, प्राचीन व सदैव नव्य होत राहणाऱ्या स्तुतिधारेचे संकलन करते—जी इंद्रामध्ये “एकवटते” आणि त्याच्याकडून विस्तीर्ण प्रेरणारूपाने “बाहेर प्रवाहित” होते. इंद्राची अक्षयता येथे ठळक होते—कोणताही विचार वा शब्द त्याचे वर्णन संपवू शकत नाही. वृत्‍रावरच्या त्याच्या आदर्श विजयाची आठवण करून देत, तोच उपासकासाठी संरक्षण, वाढ आणि जीवनाची परिपूर्णता यांची हमी आहे असे प्रतिपादन करते.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 6.34)

Sukta 35

Sukta 6.35

हे लघु इंद्रसूक्त तातडीच्या विनंत्यांची मालिका आहे: कवी वारंवार “केव्हा?” असा प्रश्न करतो—इंद्र ब्रह्म (प्रेरित वाणी) सामर्थ्यवान केव्हा करील, स्तोत्र/स्तोम (स्तुतिगान) समृद्ध केव्हा करील, आणि यजमानाच्या हाकेला केव्हा येईल. शेवटी ते इंद्राच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कृतीने संपते—बंद किल्ला फोडून उघडणे—म्हणून “तेजस्वी दूध देणारी गाय” (दीप्त समृद्धीचे रूपक) आटत नाही, आणि आतल्या आंगिरस-शक्ती जागृत होऊन लपलेले धन बाहेर आणतात.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 6.35)

Sukta 36

Sukta 6.36

भृगुवंशीय भरद्वाजांचे हे लघु स्तोत्र, पृथ्वीवर स्थिरपणे वसलेल्या जनांसाठी सदैव उत्साह, संपत्ती आणि विजयदायी सामर्थ्य देणारा सर्वत्र उपस्थित असा स्रोत म्हणून इंद्राची स्तुती करते. सर्व शक्ती व स्तुतिगीते नद्या समुद्रात मिळाव्यात तसे इंद्राकडेच एकवटतात, असे ते चित्रित करते. शेवटी, तो अर्पण ऐको आणि युगानुयुगे सतत नवे होत जाणाऱ्या बळाने उपासकांना धारण-पोषण करो, अशी आत्मीय विनंती करते.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Bharadvāja family) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; not mechanically verified here)

Sukta 37

Sukta 6.37

हे लघु त्रिष्टुभ् स्तोत्र इंद्राला आवाहन करते की तो पिंगट अश्वांनी ओढल्या जाणाऱ्या, सर्व वर देणाऱ्या आपल्या रथावरून त्वरेने येऊन कवींशी उन्मादित सोमसत्र (सधमाद)ात सहभागी व्हावा. इंद्राची स्तुती स्थिर व दीर्घकाळ टिकणारे बळ देणारा आणि वृत्राचा निश्चयाने संहार करणारा अशी केली आहे; ज्यायोगे उपासकांना समृद्धी, प्रेरित वाणी आणि विजयशक्ती प्राप्त होईल.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Bharadvāja family) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; not mechanically verified here)

Sukta 38

Sukta 6.38

हे संक्षिप्त इंद्रसूक्त तेजस्वी “इंद्रहूती” (इंद्राला आवाहन/हाक) उचलून धरते आणि देवाने लोकांची प्रेरित विचारधारा वाहून नेऊन त्यांना दाने व संरक्षण जिंकून द्यावे अशी विनंती करते. इंद्राला प्राचीनजन्मा व अजर म्हणून स्तुतिले जाते; मंत्र (ब्रह्मन्) आणि गीत (गिरः) ज्याच्यात एकवटतात असा तो केंद्रबिंदू आहे असे वर्णन केले जाते; आणि शेवटी वृत्‍र—विश्वाचा “आवरणकर्ता”—याच्याविरुद्धच्या युद्धांत तातडीने सहाय्यासाठी केलेल्या आवाहनाने सूक्त समाप्त होते.

5 mantras | Devata: Indra (via indra-hūti; hymn is Indra-focused)

Chandas: likely Triṣṭubh (not verified from input alone)

Sukta 39

Sukta 6.39

हे लघु सूक्त इंद्राची (सोम/इंदूच्या तेजाचा आभास घेऊन) प्राचीन राजा म्हणून स्तुती करते—प्रेरित वाणी प्रज्वलित करणारा, रात्रि–उषःकालाचे चक्र उजळविणारा, आणि ऋषीचे स्तोत्र समर्थ करणारा. उपासकासाठी दैवी ‘इषः’ (समृद्धी व प्रेरणेचे आवेग) वाढवाव्यात, तसेच जीवनधारक शक्ती प्रवर्तित कराव्यात अशी विनंती करते—जल, औषधी वनस्पती, फलदायी अरण्ये, गो-ज्योती, अश्व, आणि मानवी बळ—यांद्वारे समृद्धी व योग्य उच्चार/वाणी लाभावी म्हणून.

5 mantras | Devata: likely Indra (continuity with surrounding Indra hymns; explicit ‘deva’ here)

Chandas: likely Triṣṭubh (not verified from input alone)

Sukta 40

Sukta 6.40

हे लघु इंद्र-स्तोत्र, अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर आणि सोम पिळला गेल्यावर देवाने यज्ञाकडे तातडीने यावे, पान करून हर्षोल्लासाने प्रफुल्लित व्हावे—अशी उत्कट हाक देते. कवी इंद्राला जू सोडून भक्तांच्या मंडळीमध्ये येऊन बसावे, आणि बल, “सुगम मार्ग” (सुविता), तसेच संरक्षण द्यावे, अशी विनंती करतो. इंद्र जरी स्वर्गात दूर असला, किंवा आपल्या गुप्त आसनात असला, तरी मरुतांसह हा विधी रक्षण करावा, अशी त्याला प्रार्थना केली आहे.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.40) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 41

Sukta 6.41

हे लघु इंद्रस्तोत्र वज्रधारी देव इंद्राला क्रोध न करता यज्ञाजवळ येऊन, त्याच्यासाठी “स्वच्छ वाहणारा” ताजा पिळलेला सोम पिण्याचे आमंत्रण देते. इंद्राच्या सामर्थ्यासाठी सिद्ध केलेला, शक्तिदायक थेंब असा सोम स्तुत्य मानून, अर्पणाने प्रसन्न झालेला इंद्र संघर्षांत व जमातींमध्ये संरक्षण प्रदान करो अशी प्रार्थना करते.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.41) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 42

Sukta 6.42

हे लघु इंद्रसूक्त यज्ञसमुदायाला वीर ‘नर’—इंद्राला—सोम व सर्व “समृद्धी” अर्पण करण्यास उद्युक्त करते. येथे इंद्र सरळ मार्गाने जाणारा, ध्येय गाठणारा आणि मागे न पडणारा सामर्थ्यरूप म्हणून वर्णिला आहे. योग्य हविर्दान व स्तुती यांचा संबंध इंद्राच्या जागृत जाणिवेशी व धैर्यपूर्ण वृद्धीशी जोडला असून, यजमानावर होणाऱ्या शत्रुत्वपूर्ण वाणी, शाप आणि आघातांपासून त्याचे संरक्षण मागितले आहे.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition. | Devata: Indra (heroic 'nár' as Indra/Indra-like power; hymn is Indra-oriented in this sequence).

Chandas: Jagatī (probable; longer cadence typical—exact syllable count should be verified against a critical text).

Sukta 43

Sukta 6.43

इंद्राला उद्देशून केलेले हे लघु स्तोत्र संक्षिप्त सोम-आमंत्रण आहे. यात इंद्राच्या पराक्रमांची आठवण करून दिली आहे—दिवोदासासाठी शंबराचा पराभव करणे, दगडात अडकलेल्या “गायी/किरणे” मुक्त करणे, आणि उदार यजमान/दाता याच्यात विजयशक्ती स्थापन करणे. प्रत्येक ऋचेत पुनरुक्तीसारखा हाकारा येतो—“हेच ते तुझ्यासाठी, हे इंद्रा, पिळलेले सोम; प्या”—यामुळे स्तुती (स्तुति) थेट हविषाशी जोडली जाते. उद्देश इंद्राला सोमपानाकडे आकर्षित करणे, त्याचा मद (उत्साह) नव्याने जागवणे, आणि यजमान व दात्यास संरक्षण, विजय व संपत्ती प्राप्त करून देणे हा आहे.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition. | Devata: Indra.

Chandas: Gāyatrī (likely; refrain-like structure; verify by syllable count in critical edition).

Sukta 44

Sukta 6.44

ऋग्वेद ६.४४ हे जोशपूर्ण इंद्रस्तोत्र आहे. यात भारद्वाज ऋषी ताजे पिळलेले सोम इंद्राचे परम उत्साहवर्धक पेय म्हणून अर्पण करतो आणि त्याला यज्ञाचा राजा, तसेच धन, विजय आणि तेजस्वी सामर्थ्य देणारा म्हणून स्तुतीतो. या सूक्तात सोमाच्या “मधु/मद” (रसानंद, उन्माद) याचा इंद्राच्या जगधारण करणाऱ्या पराक्रमांशी वारंवार संबंध जोडला आहे—मार्ग उघडणे, रथाला बळ देणे, आणि द्यावा–पृथ्वीला आधार देणारी ऋत/विश्वव्यवस्था स्थापन करणे.

24 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 is predominantly Bharadvāja) | Devata: Indra (with Soma as the empowering offering/power)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.44; confirm against pada count in critical editions)

Sukta 45

Sukta 6.45

हे सूक्त इंद्राची स्तुती तरुण मित्र व रक्षक म्हणून करते—तो कुळांना संकटांतून मार्ग दाखवतो आणि कवीच्या हाकेला संरक्षण व कृपेने उत्तर देतो. यात वीरस्मरण (तुर्वश व यदू यांना पूर्वी दिलेले इंद्राचे मार्गदर्शन), वर्तमानातील सहाय्ययाचना, आणि उदार आश्रयदातृत्वाचे गौरव करणारी शेवटची दानस्तुती असे धागे एकत्र विणलेले आहेत—दैवी सामर्थ्य आणि मानवी दान यांच्या संयुक्त बळावर ऋत व समृद्धी टिकून राहतात, हे ते दर्शवते.

33 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for Maṇḍala 6) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 6.45 opening; requires verification)

Sukta 46

Sukta 6.46

भरद्वाजाचे हे इंद्रस्तवन, प्रत्येक अडथळ्यात (वृत्र) आणि प्रवासाच्या प्रत्येक वळणावर देवाला खात्रीचा “सत्यस्वामी” म्हणून हाक मारते; विजय, बळ आणि वाज (शक्ती/बक्षीस/समृद्धी) मिळविण्याची याचना करते. प्रसिद्ध मानवी वंशांमध्ये इंद्राने वीरशक्तीचे वाटप केले याची आठवण करून, युद्धात शत्रूंवर मात करण्यासाठी तीच जिंकणारी शक्ती गायकाच्या समुदायाला द्यावी अशी प्रार्थना करते. शेवटच्या भागात वेगवान, नदीसारख्या प्रतिमांद्वारे हाकेकडे शक्ती एकवटत असल्याचे दाखवून, इंद्राची शक्ती गोळा करणे, पुनर्स्थापित करणे आणि ऊर्जांना प्रकाशाकडे नेणे ही क्षमता सूचित होते.

14 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.46) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (common for Indra hymns in Book 6)

Sukta 47

Sukta 6.47

भरद्वाजाचे हे त्रिष्टुभ् सूक्त, सोमाने सामर्थ्य प्राप्त केलेल्या अजेय योद्धा इंद्राचे स्तवन करते—अंतर्गत व बाह्य अशा दोन्ही संग्रामांत विजयी. पिळलेल्या सोमाच्या माधुर्य व प्रभावापासून ते मानवकुळांमध्ये इंद्राच्या उसळत्या पराक्रमापर्यंत ते पुढे सरकते; आणि शेवटी संरक्षण, एकत्रित बळ, तसेच रथयुद्धातील विजय यांसाठी प्रार्थनांनी समाप्त होते.

31 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.47) | Devata: Indra (with Soma as empowering medium)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 48

Sukta 6.48

हे सूक्त मुख्यतः यज्ञाचा सदैव नव्याने स्वीकार करणारा अग्नी जातवेदस याचे स्तवन करते. तो “अर्पणामागून अर्पण” आणि “शब्दामागून शब्द” अशा रीतीने प्रशंसिला जातो; उपासकाला तो दक्षता (दक्ष), सामंजस्य आणि शुभ अग्रगती प्रदान करतो. पुढे हे विश्व–याज्ञिक दृष्टीकडे विस्तारते: मरुत्‌गणाला पोषण देणारी प्रेरणा, आणि शेवटी आकाश–पृथ्वीची अद्वितीय, एकदाच झालेली आदिस्थापना तसेच मातृतत्त्व (पृष्णी) पासून पोषणाचे आद्य दुग्धदोहण याविषयी चिंतन. उद्देश असा की अग्नीला मध्यस्थ मित्र व अमर जाणकार म्हणून प्रतिष्ठित करणे—जो विधी वहन करतो, रक्षण करतो आणि मानवी कृतीला जगाच्या प्रथम व्यवस्थेशी अनुरूप करतो.

22 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī (probable for 6.48 opening; requires metrical verification)

Sukta 49

Sukta 6.49

हे सूक्त व्यापक आवाहन-प्रार्थना आहे. सुरुवातीला ते ऋत (विश्वव्यवस्था) व सदाचाराचे रक्षक मित्र–वरुण यांना संबोधून—ते यावेत, ऐकावे, आणि अग्नीच्या प्रभावी शक्तीसह शुभ संरक्षण प्रदान करावे—अशी विनंती करते. पुढे ही प्रार्थना अनेक देवतांकडे विस्तारते (मार्गदर्शक पूषन् याचाही समावेश करून), प्रेरित वाणी, सुरक्षित प्रवास, आधार देणारे तेजस्वी ‘प्रवाह’, आणि अखेरीस टिकाऊ समृद्धी, सुरक्षित निवास, तसेच देवविरहित वैरभावावर विजय यांची याचना करते.

15 mantras | Devata: Mitra-Varuṇa (and Agni as included power)

Sukta 50

Sukta 6.50

ऋग्वेद ६.५० हे व्यापक, संरक्षणार्थ आवाहन आहे. यात अदिती आणि आदित्य—विशेषतः वरुण, मित्र व अर्यमन्—यांना अग्नी, सवितृ आणि भग यांच्यासह एकत्र बोलावून कृपा, रक्षण आणि कल्याण यांची याचना केली आहे. स्तोत्र आदरयुक्त आवाहन व स्तुतीपासून पुढे जाऊन आश्रय, ऋत-धर्माची योग्य व्यवस्था, आणि शुभ दान-वरांची ठोस मागणी करते; शेवटी भारद्वाज-कुलाचा आत्मसंदर्भ देऊन सामूहिक उपासनेचा हा विधी दृढपणे ‘सील’ करते.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.50) | Devata: Aditi and the Ādityas (Varuṇa, Mitra, Aryaman) with Agni, Savitṛ, Bhaga (multi-devatā invocation)

Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable)

Sukta 51

Sukta 6.51

हे सूक्त ऋत (विश्वव्यवस्था)चे रक्षक मित्र–वरुण यांची स्तुती करते. सत्य उघड करणारा आणि मानवाच्या आचरणाला दिशा देणारा त्यांचा सर्वदर्शी “नेत्र” (सौर दृष्टी) याचे आवाहन केले आहे. आदित्यांनी उपासकाला दोष, वैरभाव आणि अव्यवस्था यांपासून रक्षण करावे, तसेच समुदायाला सुरक्षित व मंगल मार्गावर नेऊन अखेरीस स्वस्ति (कल्याण) आणि समृद्धी प्राप्त करून द्यावी, अशी प्रार्थना आहे.

16 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional attribution for RV 6.51) | Devata: Mitra-Varuṇa (Ādityas), with solar ‘Eye’ motif

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify by metrical count in critical edition)

Sukta 52

Sukta 6.52

विश्वदेवांना उद्देशून हा सूक्त कवीचे वचन ऐकण्यासाठी, यज्ञकर्माचे रक्षण करण्यासाठी आणि यजमानाला कल्याण देण्यासाठी संपूर्ण देवसमूहाला एकत्र बोलावतो. यात तीक्ष्ण वादात्मक धार आहे: ब्रह्मद्विष् (पवित्र वाणीचा द्वेष करणारा) तसेच भ्रमित किंवा अतिरेकाने पुढे धावणारा हविर्दाता यांना दाबून टाकून मार्गापासून ढळून पडावे असे केले जावे. सूक्ताचा शेवट प्रज्वलित अग्नीसमोरच्या विधिवत आमंत्रण-दृश्याने होतो; विश्वदेवांनी आहुतीत आणि समुदायाच्या पवित्र सभेत आनंद मानावा अशी विनंती केली जाते.

16 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 affiliation; hymn to Viśve Devāḥ) | Devata: Viśve Devāḥ (All the Gods) with polemical focus against the brahma-dviṣ (hater of sacred word) across the hymn

Chandas: Triṣṭubh (dominant in Mandala 6; this verse conforms to triṣṭubh cadence)

Sukta 53

Sukta 6.53

हे सूक्त मार्गाधिपती पूषणाला आवाहन करते—द्रष्ट्याच्या विचाराशी त्याची मार्गदर्शक शक्ती जोडावी, सुरक्षित प्रवास, योग्य दिशा आणि पोषणदायी उपजीविकेचा लाभ मिळावा अशी प्रार्थना करते. तसेच दडवून ठेवणाऱ्या पणीच्या साठवलेल्या धनाला भेदून उघडे पाडून, लपवलेले ‘प्रिय’ खजिने उपासकाच्या न्याय्य स्वाधीनात आणावेत अशी विनंती करते. सूक्ताचा शेवट गायी, घोडे आणि जीवनदायी परिपूर्ण समृद्धी भोगासाठी व अर्पणासाठी मिळवून देणाऱ्या विजयी, पुरुषार्थी प्रेरणा (धी) यासाठीच्या प्रार्थनांनी होतो.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 attribution) | Devata: Pūṣan (Pathaspati)

Chandas: Gayatri (likely; short 3×8 pattern—needs verification)

Sukta 54

Sukta 6.54

हे सूक्त पूषणाला ज्ञानी मार्गदर्शक म्हणून आवाहन करते—उपासकाला सरळ मार्गावर नेणारा, प्रवासी व यज्ञकर्त्याचे रक्षण करणारा आणि हरवलेले परत मिळवून देणारा देव म्हणून. दहा मंत्रांमध्ये कवी योग्य मार्गदर्शन, सुरक्षित प्रवास, तसेच सोमपान-निष्पीडनात आणि जीवनाच्या यात्रांत देवाचे सक्रिय सान्निध्य मागतो. सूक्ताचा शेवट रक्षणात्मक प्रतिमेत होतो: पूषण आपल्या उजव्या हाताने भक्ताला वेढून घेतो आणि हरवलेले किंवा चोरलेले परत आणतो.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition | Devata: Pūṣan

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (probable; verify metrically)

Sukta 55

Sukta 6.55

हे लघु सूक्त मुख्यतः ऋताच्या योग्य गतीचा मार्गदर्शक व रक्षक अशा पूषनाचे स्तवन करते. त्याला “ये” असे आवाहन करून, उपासकाला सुरक्षितपणे नेणारा सारथी होण्याची विनंती केली आहे. प्रवास व जू (पूषनाचा बकर्‍यांनी ओढला जाणारा रथ) अशी प्रतिमा येते; तसेच बंधनांतून मुक्ती आणि जीवनमार्गांवर समृद्ध, तेजस्वी मार्गदर्शन मिळावे अशी अंतःस्थ प्रार्थना यांत गुंफलेली आहे.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 attribution)

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 56

Sukta 6.56

पुषणाला उद्देशून रचलेले हे लघु सूक्त मार्गदर्शन, संरक्षण आणि सर्वांगीण कल्याण यासाठी प्रार्थना करते. देव केवळ नावं-ओळखींच्या बाह्य वर्णनांनी पकडला जात नाही; खरे ओळखणे आणि जगण्यातून घडलेले नाते यांद्वारेच तो जाणवतो, असा याचा आग्रह आहे. बाह्य परिभाषांपलीकडे पुषणाचे स्वरूप सूचित करून ते सुरू होते, उपासकाचा संकल्प सफल व्हावा अशी याचना करते, आणि आज व उद्या सुरक्षितता व पूर्णत्व लाभो अशी स्पष्ट आशीर्वादवाणी देऊन समाप्त होते.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Pūṣan

Chandas: Triṣṭubh (contextual; verify)

Sukta 57

Sukta 6.57

हे लघु सूक्त इंद्र आणि पूषण यांना एकत्र स्नेही सहकारी म्हणून आवाहन करते; ते स्वस्ति (सुरक्षित कल्याण) आणि वाजसाती (बळ, समृद्धी व यशप्राप्ती) सुनिश्चित करतात. ऋताच्या अधीन इंद्राने महान जलांचा विमोचन करून त्यांना पुढे नेले, ही आठवण करून देत, पूषण मार्गदर्शक म्हणून सोबत असल्याचे सांगते. शेवटी, सारथी जसा लगाम आवळतो तसा पूषणाला “उत्तेजित” करून प्रवास सरळ व सुरक्षित व्हावा, असा निष्कर्ष देते.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Indra and Pūṣan (dual invocation)

Chandas: Gāyatrī (likely, given brevity; exact confirmation requires syllable count)

Sukta 58

Sukta 6.58

पुषणाला उद्देशून रचलेले हे लघु सूक्त त्याचे स्तवन अनेक सामर्थ्य असलेल्या मार्गदर्शक म्हणून करते; त्याची तेजस्वी व पूज्य रूपे त्याच्या स्वधा (स्वाभाविक नियम/स्वयंनियमन) द्वारे सर्व मार्ग व सर्व कार्यांचे रक्षण करतात. सूर्याच्या कार्यासाठी पुषण “सुवर्ण पात्रां”तून समुद्र व मध्यमंडल (अंतरिक्ष) यातून संचार करतो असे यात चित्रित केले आहे. शेवटी तो स्वर्गापासून पृथ्वीपर्यंतचा नातलग आणि इळा (प्रेरित आवाहन) याचा अधिपती म्हणून कल्याणकारी दान व सुरक्षित प्रवास प्रदान करतो, असे सूक्त समाप्त होते.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (Mandala 6 convention) | Devata: Pūṣan

Chandas: Jagatī (probable due to length; requires metrical verification)

Sukta 59

Sukta 6.59

हे सूक्त सोमयज्ञात संयुक्त विजेते असलेल्या इंद्र–अग्नीच्या द्विशक्तीचे स्तवन करते—इंद्र हा जिंकणारा पराक्रम, आणि अग्नी हा अर्पण वाहून नेणारी ज्वलंत ऋत्विक इच्छा. त्यांच्या प्राचीन पराक्रमांची आठवण करून देत, कोड्यासारख्या प्रतिमांतून त्यांच्या दैवी ऊर्जेला मर्यादा उलथवून टाकण्याची क्षमता आहे असे सूचित करते. मग पिळलेल्या सोमाचे पान करण्यासाठी त्यांना येण्याचे आवाहन करते आणि स्तोत्र व यजमान यांना उन्नत करण्याची विनंती करते.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Indrāgnī (dual deity)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 60

Sukta 6.60

ऋग्वेद ६.६० हे सूक्त इंद्राग्नी या युग्मशक्तीचे आवाहन करते; येथे वृत्रहंता इंद्र अग्रस्थानी आहे आणि यज्ञात त्या विजयाला फलदायी करणारी सहकारी शक्ती म्हणून अग्नी आहे. वेगवान रथसंघांसह येऊन, हविर्भाग स्वीकारून, उपासकात बळ, समृद्धी आणि विजयदायी तेज ओतावे, अशी ही स्तुती त्या द्विवीरांना विनवते. यज्ञाला हे सूक्त संगमबिंदू मानते—दैवी पराक्रम (इंद्र) आणि पवित्र अग्नी/प्रकाश (अग्नी) एकत्र येऊन अडथळे भेदतात आणि वाज (जिंकण्याची शक्ती) वाढवतात.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Indrāgnī (with Indra foregrounded as Vṛtra-slayer, Agni as co-power)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.60 opening; cadence suggests triṣṭubh)

Sukta 61

Sukta 6.61

हे सूक्त सरस्वतीचे स्तवन करते—ती एक महाबलवान, जीवनदायिनी नदी आणि दैवी शक्ती आहे. योग्य यजमानांना व यज्ञकर्त्यांना ती बळ, विजय आणि समृद्धी प्रदान करते. अडथळे भेदून टाकणारी आणि संपत्ती साठवून ठेवणाऱ्या पणींना (Paṇis) पराभूत करणारी तिची प्रचंड शक्ती स्मरून, तिचा पोषण करणारा प्रवाह समुदायाला सुपीक, शुभ निवासस्थानी नेवो आणि वांझोट्या हानीपासून दूर ठेवो अशी प्रार्थना केली आहे.

14 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (traditional attribution for RV 6.61 to Bharadvāja) | Devata: Sarasvatī

Chandas: Trishtubh (common for narrative/praise in this mandala; verse-level confirmation may vary)

Sukta 62

Sukta 6.62

हा सूक्त उषःकाळी अश्विन द्वयाला आवाहन करतो—ते वेगवान मार्गउघडणारे; स्वर्गाच्या अवकाशांना विस्तार देणारे, मर्यादांचे बंध तोडणारे आणि उपासकाला शुभ मार्गांवर नेणारे सामर्थ्य आहेत. त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धारकथांची (विशेषतः समुद्रातून भुज्युला वाचविण्याची) आठवण करून, संकट व अंधारातून जीवांना उचलून सुरक्षितता, प्रकाश आणि समृद्धीकडे नेण्याची त्यांची क्षमता दृढ केली आहे. शेवटी ऋषी विनवतो की सर्व लोकांतून आपल्या युक्त शक्तींनी ते येवोत आणि गायकासाठी दृढपणे बंद असलेले तेजस्वी संपत्तीचे ‘गोठे’ही उघडोत.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Aśvinau (the twin divine healers/rescuers, lords of swift luminous movement)

Chandas: Jagatī (probable for RV 6.62 opening; long pādas typical of jagatī in Aśvin hymns)

Sukta 63

Sukta 6.63

हे सूक्त वेगवान दिव्य जुळ्या अश्विनांना (नासत्यांना) आवाहन करते—उपासकाकडे आपला रथ वळवून, दूतासारख्या संदेशरूप हाक म्हणून अर्पिलेली स्तुती स्वीकारावी अशी विनंती करते. त्यांच्या तेजस्वी, प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या वैभवाचे आणि उपकारक सहाय्याचे—विशेषतः पोषण, संरक्षण व कल्याण देण्याच्या सामर्थ्याचे—हे स्तवन करते. शेवटी, उदार दात्यांसह त्यांच्या कृपाविस्तारात वास करावा अशी संक्षिप्त प्रार्थना करून हे समाप्त होते.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 64

Sukta 6.64

हे लघु उषस्-सूक्त उषेला तेजस्वी जागविणारी म्हणून स्तुतिते—ती चमचमणाऱ्या लाटांसारखी उगवते, सर्व प्राणिमात्रांना गती देते आणि जगाचे मार्ग “चालण्यास सुकर” करते. प्रकाशाच्या आगमनाला योग्य दिशेने होणाऱ्या प्रगतीशी जोडून—समृद्धी, उदार दान (दक्षिणा) आणि उपासकाच्या जीवनयात्रेस सुरक्षित वाटचाल यांची कामना व्यक्त करते.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for this hymn cluster in Maṇḍala 6) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 65

Sukta 6.65

उषस् (प्रभातदेवी)ला उद्देशून रचलेल्या या लघु सूक्तात, स्वर्गज कन्या उषा उगवून येते, मानवी वस्ती जागी करते आणि दीर्घ अंधार दूर लोटते, असे तिचे अभिवादन केले आहे. कवी तिच्याकडे योग्य वेळी देणग्या—धन, वीर संतती/वीरबल, आणि व्यापक व टिकाऊ कीर्ती—देण्याची याचना करतो; जशी तिने प्राचीन काळी भरद्वाज वंशावर कृपा केली होती तशीच.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition | Devata: Uṣas (plural imagery may appear later, but devatā is Dawn)

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in edition)

Sukta 66

Sukta 6.66

हे सूक्त रुद्राचे उग्र, तेजस्वी पुत्र असलेल्या मरुत-गणाचे स्तवन करते—वादळदेव, ज्यांची धावती शक्ती स्वर्ग व पृथ्वी ही दोनही जगं हादरवते आणि त्यांना जणू “जुवात बांधल्याप्रमाणे” आवळून धरते. पृश्नीला समृद्ध गोमाता म्हणून उभे करून कवी त्यांच्या जन्माचे, पोषणाचे आणि मर्त्यांच्या हितासाठी प्रकट होणाऱ्या त्यांच्या उज्ज्वल साराचे चित्रण करतो. या सूक्ताचा हेतू स्तुतिपर असूनही आमंत्रकही आहे: यज्ञाकडे मरुतांना आकृष्ट करून त्यांच्या बळाने, संरक्षणाने आणि विजयदायी प्रेरणेने उपासकाला समर्थ करणे.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja (Book 6 family attribution) | Devata: Marut-gaṇa (with Pṛśni as their mother in the hymn’s imagery)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 67

Sukta 6.67

हे सूक्त मित्र व वरुण यांची ऋत (सत्य/विश्वव्यवस्था) यांचे सर्वोच्च धारक म्हणून स्तुती करते. ते लोकांना “लगाम” जसे एकत्र बांधते तसे एकत्र बांधून ठेवतात, तसेच सार्वभौमत्व, काळाचा प्रवाह आणि द्यावा-पृथ्वीची स्थिरता टिकवतात, असे सांगते. त्यांच्या अचूक व अखंड संरक्षणाची, सुव्यवस्थित शासनाची आणि जीवनाच्या संघर्षात तेजस्वी शक्तींना विजयपूर्वक पुढे नेण्याची प्रार्थना करते. एकूणच, हे सामाजिक ऐक्य, योग्य राज्यकारभार आणि सत्याशी अंतःकरणाचा समन्वय यांसाठीचे आवाहन आहे.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.67 Mitra-Varuṇa hymn) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (standard for many 6th maṇḍala hymns; probable here)

Sukta 68

Sukta 6.68

भारद्वाज परंपरेतील हा त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्र–वरुण या युग्मशक्तींना आवाहन करतो आणि विजयदायी पराक्रम व ऋताधिष्ठित धर्मव्यवस्था यांचे संयुक्त रक्षक म्हणून त्यांची स्तुती करतो. यज्ञ आधीच सिद्ध असून त्यांच्या दिशेने “वळवलेला” आहे असे सांगून, इष् (प्रेरणा), सुम्न (कृपा), संघर्षांत संरक्षण, आणि विस्तारती समृद्धी (रयि) देण्याची याचना करतो. या सूक्तात इंद्राची अडथळे-भेदक/संहारक शक्ती आणि वरुणाचे ऋतावर आधारित सार्वभौमत्व वारंवार एकरूप केले जाते; सत्याशी अनुरूप असले तरच यशाला अर्थ आहे, असा भाव ठळक होतो.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68). | Devata: Indra–Varuṇa (dual).

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 69

Sukta 6.69

हे सूक्त अविभाज्य सहकारी असलेल्या इंद्र–विष्णू या युग्म देवतांना आवाहन करते; ते एकत्र यजमानाला कठीण परिश्रम व संघर्ष यांच्या “पलीकडील तीरावर” पोहोचवतात असे स्तुती करते. त्यांनी यज्ञात आनंद मानावा, कवीचे ब्रह्मन् (सूत्रबद्ध वाणी) ऐकावे, धन व संरक्षण द्यावे, आणि त्यांच्या अजिंक्य, विश्वव्यवस्था स्थापन करणाऱ्या सामर्थ्याची पुष्टी करावी अशी प्रार्थना आहे.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for Mandala 6). | Devata: Indra-Viṣṇu (dual).

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 70

Sukta 6.70

हे सूक्त द्यावा–पृथिवी—आकाश व पृथ्वी—या तेजस्वी, पोषण करणाऱ्या माता-पित्यांचे स्तवन करते; ते सर्व लोकांना धारण करून जीवनाला आधार देतात. त्यांची स्थिरता व फलद्रूपता “वरुणाच्या धर्मा”मुळे—विश्वनियमामुळे—असल्याचे सांगितले आहे; तोच दोन लोकांना योग्य रीतीने विभक्त ठेवून त्यांच्यात सुसंवाद राखतो. यज्ञ सफल व्हावा म्हणून उपासकात ऊर्जा (ऊर्ज), बळ (वाज) आणि समृद्ध संपत्तीची पूर्णता (रयी) वाढवावी, अशी द्रष्ट्याची प्रार्थना आहे.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth), with Varuṇa’s dhárman as governing principle

Chandas: Jagatī

Sukta 71

Sukta 6.71

हा सहा ऋचांचा सूक्त दैवी प्रेरक सवितृची स्तुती करतो. तो उदय पावून आपल्या सुवर्ण बाहू पसरतो आणि सर्व लोकांत ऋत (विश्वव्यवस्था) गतिमान करतो. यज्ञाला अभिषेक करून सामर्थ्य दे, उदार यजमानाला समृद्धी प्रदान कर, आणि प्रेरित धीसह व योग्य संकल्पाने दिवसेंदिवस ‘इष्ट’ वस्तू/फल दे, अशी प्रार्थना येथे केली आहे.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Savitṛ (Savitar)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 72

Sukta 6.72

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त आद्य कर्ते असलेल्या इंद्र–सोम या युग्मशक्तीचे स्तवन करते. ते सूर्य प्रकट करतात आणि अंतर्गत व बाह्य अशा अंधकाराचा नाश करतात. वृत्‍राचा वध करून जलांना मुक्त केलेले त्यांचे शौर्यकर्म, तसेच नद्या व समुद्र विस्तारलेला तो दैवी विजय येथे स्मरला आहे. अखेरीस हा विश्वविजय मानवी वरदानात रूपांतरित होतो—लोकांना उद्धारक बळ, पुरुषार्थी वीर्य आणि रणजयी सामर्थ्य प्रदान व्हावे अशी प्रार्थना केली आहे.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for Mandala 6); hymn to Indra-Soma | Devata: Indra and Soma (dual)

Chandas: Triṣṭubh (probable; typical for heroic Indra hymns and cadence here)

Sukta 73

Sukta 6.73

हे लघु त्रिष्टुभ् सूक्त ऋताचा प्रथमज बृहस्पती याची स्तुती करते. तो खडकाळ अडथळे फोडतो, दुर्गे उद्ध्वस्त करतो आणि प्रयत्नशील उपासकासाठी अवकाश, जल, प्रकाश व गो-संपदा जिंकून देतो. दोन्ही लोकांपर्यंत पोहोचणाऱ्या त्याच्या गर्जनेसह, तो विजयशाली पुरोहिती/याज्ञिक शक्ती म्हणून उभा राहतो; आणि त्याची “अर्के” (तेजस्वी स्तोत्रे) स्वतःच वैरभावाविरुद्ध शस्त्रे बनतात असे सूक्त सांगते. या सूक्ताचा हेतू—अडथळाभंग, संघर्षात संरक्षण, आणि योग्य आवाहनाने समृद्धीची प्राप्ती यासाठी बृहस्पतीचे आवाहन करणे.

3 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for this Bṛhaspati hymn cluster) | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 74

Sukta 6.74

ऋग्वेद ६.७४ हे सोमा–रुद्र या द्विदेवतांना उद्देशून केलेले संक्षिप्त आरोग्य व संरक्षणसूक्त आहे. यात अंतःकरणातील “अस्युर्य” (स्वामीभावयुक्त, तेजस्वी जीवनशक्ती) टिकवून धरण्याची, अर्पण केलेले हविर्भाग स्वीकारण्याची, आणि द्विपाद व चतुष्पाद सर्वांना कल्याण देण्याची प्रार्थना आहे. औषधे देहात रोवली जावीत, दोष व पीडा यांचे बंध सैल व्हावेत, वरुणाच्या पाशातून मुक्ती मिळावी—अशी विनंती करून, अखेरीस सततची राखण व कृपादृष्टी यासाठी याचना करत सूक्त समाप्त होते.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya lineage) (traditional attribution for Maṇḍala 6; this hymn addressed to Soma-Rudra) | Devata: Soma-Rudra (dual deities as healing and protective powers)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.74; requires full hymn metrical scan for absolute confirmation)

Sukta 75

Sukta 6.75

ऋग्वेद ६.७५ हे युद्धातील संरक्षणाचे सूक्त आहे. यात योद्ध्याची साधने—कवच, धनुष्य, बाण, रथाची सामग्री—यांचे अभिषेक/पवित्रीकरण करून, योद्धा अजेय शक्तीच्या ढालीने आच्छादित होऊन रणांगणात प्रवेश करतो. सूक्त जिवंत रणभूमीच्या चित्रणापासून अनेक दैवी शक्तींनी आवाहिलेल्या स्तरित संरक्षणांपर्यंत जाते आणि शेवटी सर्वोच्च संरक्षण ब्रह्मन्‌च आहे—अंतःकवच म्हणून असलेले पवित्र वचन—अशी घोषणा करते.

19 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for RV 6.75, the ‘armor/bow’ hymn) | Devata: Weapons/Armor (Varman), martial protection (often treated as addressed power rather than a personal god)

Chandas: Triṣṭubh (common for this sukta; exact scan recommended)