Mandala 7
मण्डल 7
The Family Book of Vasishtha
ऋग्वेदस्य सप्तमं मण्डलं वसिष्ठकुलस्य महद् ‘कुलपुस्तकम्’ इति प्रसिद्धम्। अत्र ब्राह्मणोक्त्या (ब्रह्मणा) प्रेरितया वाचा सोमयागः सुदृढीक्रियते—रक्षणेन, हितकरकर्मभिः, च समुदायैक्येन च। दाशराज्ञे (दशराज्ञयुद्धे) अस्य मण्डलस्य ऐतिहासिकी स्मृतिः विशेषेण ख्याता, यत्र वसिष्ठस्य याज्ञिकाधिकारः इन्द्रस्य च वीर्यं जनानां राज्ञां च भाग्यैः सह अविनाभावेन निबध्यते। त्रिषु अनुवाकसमूहेषु पुनःपुनः यज्ञः प्रचोद्यते—इन्द्रं मरुतश्च ‘आ… इह’ इत्यादिभिः आह्वानैः, अग्निं होतारं ऋत्विजं च, वरुणं (मित्रेण सह) ऋतधर्मस्य बन्धविमोचनाय, सोमं पवमानं स्तोमब्रह्मभिः, तथा सवितारं ऋभूंश्च स्तुतिभिः आमन्त्र्य; वसिष्ठशैलीयैः समासोपेतैः विशेषणैः, सुसंयतसमांतरपदविन्यासैः, रक्षार्थ-वरार्थ धातुप्रयोगैः च अस्य स्तोत्ररचना दृढा लिटुर्गिकी च दृश्यते।
Suktas in Mandala 7
Sukta 1
Sukta 7.1
ऋग्वेदस्य ७.१ सूक्तं वसिष्ठस्य मण्डलस्य प्रारम्भे अरणिभ्यां जातं अग्निं “जनयित्वा” तम् गृहे गृहे गृhapतिं यज्ञस्य च होतारं मध्यस्थं च प्रतिष्ठापयति। सूक्ते अग्नेः प्रत्यक्षप्रज्वलनं दूरदृश्या च दीप्तिः वर्ण्यते, ततः राक्षसेभ्यः शत्रुभ्यश्च रक्षणाय प्रार्थना भवन्ति; अन्ते च कवेर् ब्रह्म (पवित्रवाक्) उन्नयतु, दाने प्रतिग्रहे च कल्याणं क्षेमं च साधयत्विति याच्यते।
Sukta 2
Sukta 7.2
वसिष्ठस्यायं सूक्तोऽग्निं यज्ञस्य दीप्तं होतारं समिन्धते। तं समिधो गृहाण, ऊर्ध्वं ज्वल, सूर्यस्य रश्मिभिः सह समृद्धिं वर्धयेति प्रार्थयते। अत्र यज्ञस्य समग्रं परिदृश्यं विण्यस्तम्—उषा रात्रिश्च सहायशक्ती, बर्हिषि पवित्रं सदः, अदितेः पाति, इन्द्रस्य देवतानां च आगमनम्—येन हविर्नः सुवितां, समृद्धिं, देवानां च हर्षं जनयेत्।
Sukta 3
Sukta 7.3
अस्य सूक्तस्य वसिष्ठऋषिः अग्निं परमं दूतं यज्ञस्य पुरोहितशक्तिं च आह्वयति—यो मर्त्येषु सुदृढं प्रतिष्ठितोऽपि ऋतं वहति। स तेजसा दीप्त्या सूर्यवत् गर्जितप्रभया च स्तूयते, तथा च गायकानां तेषां समुदायस्य च समृद्धिं सुस्चेतसः/क्रतुम् (शुद्धां प्रज्ञां) दीर्घकालिकं कल्याणं च प्रज्वालयितुं प्रार्थ्यते।
Sukta 4
Sukta 7.4
अयं वसिष्ठस्य स्तोत्रः अग्निं दीप्तं अन्तर्बहिश्च ज्योतिरूपं समिन्धते। यजमानान् स आह्वयति यत् तस्मै हव्यं च शुद्धां मतिं च उपहरन्तु। अग्निः सर्वासु जनिषु—दैवीषु मानुषीषु च—चरन् वेत्ता इति स्तूयते; स बलात् सम्यग्बोधेन च उपसन्नान् अमृतत्वेन धनैः वीर्येण च अनुगृह्णाति। अन्ते स्तोत्रं दीर्घकालिकाय स्वस्तये प्रार्थनया समाप्यते, गायकस्य सर्वेषां च स्तुवतां कृते आशीर्भिः सह।
Sukta 5
Sukta 7.5
अयं सूक्तोऽग्निं वैश्वानरं आह्वयति—यो द्यावापृथिव्योर्मध्ये सञ्चरति, प्रबुद्धानां यजमानानां जागरितेन सावधान्येन च वर्धते। स जनानां पतिरिति, उषसः दिवसश्च दीप्तं लक्षणमिति च स्तूयते; ततः स प्रचुरं धनं, प्रसिद्धं वाजं, विस्तीर्णां च रक्षां रुद्रैर्वसुभिश्च सह सामञ्जस्येन अस्मभ्यं दातुम् प्रार्थ्यते।
Sukta 6
Sukta 7.6
अयं सूक्तः अग्निं स्तौति—यः पवित्रेषु समिधासु प्रज्वाल्यमानः सार्वभौमः “असुर-शक्तिः” (ईश्वरीया आध्यात्मिकी शक्तिः) इव प्रभुः, जनानां प्रेरकः पालयिता च भवति। स पश्चिमतिमिरात् भूतानि प्रकाशस्य पूर्वदिशं नयति, अन्तर्बाह्यान् शत्रून् अभिभवति, तथा च विश्वगर्भात् दिवं पृथिवीं च प्रति धनानि वितरति; इन्द्रः तु केवलं उपमानतया स्मर्यते।
Sukta 7
Sukta 7.7
अस्य लघोः त्रिष्टुभः सूक्तस्य मध्ये वसिष्ठोऽग्निं समिध्य स्तौति—स बलवान् दिव्याश्व इव, यज्ञं देवेभ्यो वहन् विद्वान् दूतः। स मनुष्यगृहे विश्पतिरिव प्रतिष्ठितः, मधुरवाक्, ऋतस्य निष्ठावान्; स च गायकान् यजमानांश्च पोषणं प्रेरणां च दीर्घकालिकं कल्याणं दातुम् प्रार्थ्यते।
Sukta 8
Sukta 7.8
वसिष्ठस्यायं सूक्तोऽग्निं राजानं आर्यं पुरतः प्रभातीनां स्थितं घृताहुतीः स्तुतिभिः श्रद्धया गृह्णन्तं समिध्यते। तस्य सूर्यवत् विस्तीर्णा दीप्तिः स्मर्यते, संग्रामे च भरतं पूरुं च रक्षन् सहाय्यं ददातीत्यनुस्मरति। अन्ते गायकानां यजमानानां च पोषणं प्रेरणां च दीर्घकालिकं कल्याणं च याचते।
Sukta 9
Sukta 7.9
अयं सूक्तोऽग्निं जातवेदसं स्तौति—प्रातःप्रबुद्धं होतारं, उषसः अङ्कात् प्रियेवोत्थाय, मनुष्यदेवयोर्मध्ये दूतकर्म प्रवर्तयन्तम्। अत्र प्रार्थ्यते यदग्निः “द्विविधं भूतम्” (अन्तरं बहिश्च जीवनम्) सम्यक् स्थापयेत्, देवेषु हव्यानि प्रतिष्ठापयेत्, तथा धर्मिष्ठेभ्यो धनं बलं चिरस्थायि क्षेमं च दद्यात्।
Sukta 10
Sukta 7.10
अग्नयेऽस्य लघुस्तोत्रस्य सारः—स उषसि प्रभातसदृशदीप्तिमान्, विस्तीर्णां रश्मिमालां प्रसारयन्, स्फुरन्, उषसो वल्लभ इव धियं प्रबोधयति। वसिष्ठोऽग्निं सुन्दरं सम्यग्गामिनं हव्यानां वह्निं मनुष्याणां च नेत्रं वर्णयति, यः यज्ञरात्रिषु धनं देवसन्निधिं च नयति।
Sukta 11
Sukta 7.11
एषः पञ्चर्चोऽयं सूक्तः अग्रिं प्रथमतमं होतारं समाह्वयति—यः यज्ञं बोध्यं सफलं च करोति, यस्य विना अमराः अपि स्वां हर्षप्राप्तिं न लभन्ते। अग्निः विश्वैः देवैः सह आगन्तुम्, मानुषेण विधिना हविः कर्तुम्, दूतत्वं रक्षित्वं च वहन्तुं, तथा शत्रुवाचः प्रति पालयितुं प्रार्थ्यते; अन्ते च दिवि देवेषु यज्ञविधिं प्रतिष्ठाप्य दीर्घकालिकाय कल्याणाय भवतु इति।
Sukta 12
Sukta 7.12
वसिष्ठस्यायं लघुस्तोत्रोऽग्निं महत्या नमसा उपसर्पति। स युवान् ज्वालोऽभि स्तूयते—स्वे धाम्नि समिध्यमानो दीप्तिमान्, यस्य तेजो उभे लोके व्याप्नोति। जातवेदाः सर्वदुःखानि तरितुं, उपासकान् च क्लेशात् पापाच्च रक्षितुं आहूयते। अन्ते तु मित्रावरुणयोः कर्मस्वरूपत्वेनाग्निः स्तूयते, स च धनानि सिद्धीः चिरस्थायि कल्याणं च दातुम् प्रार्थ्यते।
Sukta 13
Sukta 7.13
वसिष्ठस्य एषः संक्षिप्तः त्र्यृचः सूक्तः वैश्वानररूपेण अग्निं समाह्वयति—सर्वशुद्धिकरं विश्वपूरकं वह्निं, यो वैरिणः शक्तीः नाशयति विघ्नान् च अपाकरोति। अस्य जन्म विश्वव्यापी महाघटनारूपेण स्तूयते, यत् उभे लोके पूरयति देवांश्च उपद्रवात् विमोचयति। अन्ते प्रार्थ्यते यत् अग्निः ब्रह्मणः (पवित्रवाचः/अभिलाषस्य) ‘पन्थानं’ प्रकाशयतु, दिव्याः शक्तयश्च यजमानान् दीर्घकालिकेन कल्याणेन रक्षन्तु।
Sukta 14
Sukta 7.14
अयं वसिष्ठस्य संक्षिप्तोऽग्निस्तुतिः यज्ञार्थमाह्वानरूपः। कवयः समिधा स्तोत्रैर्हविर्भिश्च जातवेदसं प्रज्वालयन्ति; तं वषट्कारं प्रतिगृह्णातु देवान् च आनयत्विति याचन्ते। अत्र यजमानो भक्त्या दाता (दाशत्) इति स्वपरिचयः प्रकाश्यते। अन्ते च अग्निमध्यस्थेन चिरस्थायिनीं स्वस्तिं रक्षां च प्रार्थयते।
Sukta 15
Sukta 7.15
अस्य वसिष्ठस्य सूक्तस्याग्निर्निकटतमोऽत्यन्तसखो देवमित्रं समाह्वीयते—यज्ञे गृहे च सन्निहितः—यस्य मुखे हविरासिञ्च्यते। स तमो रात्रिष्वुषस्सु च प्रकाशयतु, उपासकान् सत्याग्निप्रदीपकान् करोतु, अह्नि रात्रौ च पापात् संकोचात् शत्रुसंकल्पाच्च तान् रक्षतु।
Sukta 16
Sukta 7.16
ऋग्वेदस्य ७.१६ सूक्तं वसिष्ठस्य स्तुतिर् अस्ति, यत्र अग्निः प्रियतमः सुसूक्ष्मदर्शी यज्ञस्य नेता “सर्वेषां दूतः” इव आहूयते। स देवेषु हव्यानि वहति, क्रतौ च ऋतस्य क्रमं स्थापयति। अग्निं होतारं वह्निं च स्तौति—देवैः कृतं यः अध्वरं प्रकाशयति—तं च याचते यत् स ऋषीन् यजमानांश्च शुभे सौभाग्ये उपवेशयेत्, धनं सुवीर्यं च जनानां मध्ये सम्यक् नेतृत्वं ददातु।
Sukta 17
Sukta 7.17
अयं लघ्वग्निसूक्तः सम्यग्धूमेन सुसमिधा सुविस्तीर्णबर्हिषा च अग्निं समिध्यतामिति आह्वयति, येन यज्ञो विशालो देवयोग्यश्च भवेत्। जातवेदाः अग्निः ऋतस्य विधाता इति स्तूयते—स एव कर्म समनुक्रमयति, अमृतान् देवान् आवहति, सम्यगाहुत्या तेषां वीर्याणि वर्धयति; अन्ते च उपासकेभ्यः विभक्तानि रत्नानि दातुमिति प्रार्थना क्रियते।
Sukta 18
Sukta 7.18
वसिष्ठप्रणीतं इन्द्रसूक्तमिदं भरतानां पितृपरम्परागतं शरणं इन्द्रं स्तौति—गवां अश्वानां च दातारं जयप्रदं च—तथा जनपदसंघर्षेषु तस्य निर्णायकसहाय्यं स्मारयति। धीरैः कविभिः सहेन्द्रस्य सख्यं प्रशंसति, च कथयति यथा प्रतिपक्षाः पतन्ति, ये तु इन्द्रस्य मैत्रीं वृण्वन्ति ते “दीप्तान् अहान्”, समृद्धिं, क्षेमं च नेतृत्वं लभन्ते।
Sukta 19
Sukta 7.19
वसिष्ठस्यायं त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्रं दुर्धर्षं तीक्ष्णशृङ्गं वृषभमाह्वयति, यः जनान् शक्तींश्च सम्यग्गतौ नियोजयति यजमानं च दीप्ततरं पन्थानं नयति। अस्य सूक्तस्य मध्ये इन्द्रस्य पुरातनानि दानानि जयांश्च सुदासो राज्ञो यज्ञस्य समृद्ध्या संबध्यन्ते; मन्त्रेण हविषा च हरितानश्वान् युज्य, वाजं (पूर्णतां बलं च) जिगीषति। अन्ते च ब्रह्मणा (सत्यवचसा) प्रेरितस्येन्द्रस्य सहाय्येन दीर्घकालरक्षणं स्थिराणि स्थानानि क्षेमं च याचते।
Sukta 20
Sukta 7.20
वसिष्ठस्येयं इन्द्रसूक्तिः प्रचण्डं युवानं देवं स्तौति, योऽपः सुसज्जयति मनुष्यहितानि कर्माणि च साधयति, भक्तान् महतोऽपि दोषात् मोहाच्च त्रायते। अस्यां शिक्ष्यते यदिन्द्राय श्रद्धया परिचर्या यज्ञश्च पुरुषं मनश्च स्थिरीकरोति, ऋतप्रतिष्ठितां चिरस्थायिनीं समृद्धिं जनयति। अन्ते कविः उदारदानपतीन् च यज्ञं प्रेरयन्तः स्वयम्, इन्द्रकेन्द्रिताम् इषं दीर्घकालिकं कल्याणं च प्रार्थयन्ते।
Sukta 21
Sukta 7.21
अस्य सूक्तस्य वसिष्ठऋषिः सोमपवने इन्द्रम् आह्वयति—यज्ञाय कविप्रशंसाय च सोममदे प्रबोध्यतामिति। इन्द्रस्य महत्त्वम् अजेयपराक्रमं च स्तौति, विशेषतः वृत्रवधं; तां च विश्वविजयं बलाय समृद्धये सततपरित्राणाय च यजमानानां प्रार्थनारूपेण परिणमयति।
Sukta 22
Sukta 7.22
अयं सूक्तो वसिष्ठस्येन्द्राय सोमाह्वानम्। पिष्टः सोमो पेय इति प्रेर्यते, येन इन्द्रस्य वीर्यं विस्तीर्णा च हर्षशक्तिः प्रबुध्येतां, जयाय रक्षणाय च। कविरिन्द्रस्य शीघ्रं प्रभुत्वयुक्तं स्वामित्वं स्तौति, तस्य नाम्नः सततस्मरणं प्रतिजानाति, तथा प्राचीनानां नूतनानां च ऋषीणां प्रति येन स सौम्यं सख्यं दत्तवान् तादृशमेव सख्यं याचते। अन्ते चिरस्थायि-कल्याणाय (स्वस्तये) रक्षावाञ्छा समाप्यते, उपासकं पालयन्तीनां सहदेवताशक्तीनामपि आह्वानं विस्तारितम्।
Sukta 23
Sukta 7.23
अस्मिन् षडृचि त्रिष्टुभि सूक्ते वसिष्ठः (वसिष्ठकुलस्यापि वाचं वहन्) इन्द्राय जयकरान् संग्रामप्रार्थनाः करोति—स शृणोतु, शीघ्रमागच्छतु, बलं यशः संरक्षणं च ददातु इति। अत्र सम्यग्धीप्रेरितं स्तोत्रम् ऋतेन (विश्वसत्य-नियमेन) सह संबध्यते; इन्द्रः विस्तीर्णशक्तिरूपः, ये धिया उपसर्पन्ति तेषां वाजं (जयबलं पूर्णतां च) वितरतीति चित्र्यते। अन्ते संक्षिप्तोऽनुग्रहः—इन्द्रः वीरवद् गोवच्च समृद्धिं प्रतिष्ठापयतु, देवाः पालयितारश्च यजमानान् दीर्घकालिके क्षेमे धारयन्तु।
Sukta 24
Sukta 7.24
अयं संक्षिप्त इन्द्रसूक्तः बह्वाहूतं प्रभुं यज्ञे सुसंस्कृते आसने उपवेशनाय आह्वयति। स स्वशक्तिभिः सह आगच्छतु, ब्रह्मणि (पवित्रवचने) रमेत, च पूजकान् जयबलवता तेजसा दृढयतु इति प्रार्थ्यते। कविः रक्षणं, अवकाशस्य विस्तारं (पीडानां विघ्नानां च निवारणम्), धनानि, तथा उदारयजमानान् वीरसूनूंश्च धारयन्तीं प्रेरणां याचते। अन्ते इन्द्रस्य तस्य च सहायकदेवानां छायायां चिरस्थायिनीं स्वस्तिं प्रार्थयते।
Sukta 25
Sukta 7.25
वसिष्ठस्य षडृचं त्रिष्टुभं सूक्तम् इन्द्रं भीमं संग्रामनेतारं रक्षितारं च आह्वयति, यस्य विद्युत्शक्तिः सेनां स्थिरयति जयम् च नयति। कविरिन्द्रं प्रार्थयते यत् स सुसंयतः स्यात्, अह्न्यह्नि चिरस्थायि शरणं रक्षां च दद्यात्, उपासकान् च समृद्ध्या बलेन क्षेमेण च पूरयेत्।
Sukta 26
Sukta 7.26
अयं वसिष्ठस्य संक्षिप्तोऽर्क इन्द्रं प्रति प्रार्थयते—यदा सोमः सम्यक् पिष्यते, स्तुतिवाक्यं च (ब्रह्म/उक्थम्) यथाविधि सम्यग् रच्यते, तदैव स प्रत्युत्तरं ददातु; यतो यज्ञस्य शुद्धता प्रेरितवाक् च देवम् “आनन्दयतः” इति प्रतिपाद्यते। इन्द्रस्य पुनःपुनर्नवीयमानं बलं स्मार्यते—येन स शत्रूणां पुरतः स्थितान् “मुखान्/अग्रभागान्” भिनत्ति, विघ्नान् च अपाकरोति। अन्ते उपासकानां कृते सहस्रगुणं बलं, जयसमृद्धिं, चिरस्थायि कल्याणं च याचते।
Sukta 27
Sukta 7.27
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तः इन्द्रसूक्तः इन्द्रं मूलशक्तिं समाह्वयति—यां साधकाः परं लक्ष्यं प्रति मनांसि युञ्जानाः आह्वयन्ति। नानाविधे जगति तस्य राजत्वं स्तौति, यजमानाय च धनं रक्षां च प्रेरयतु इति याचते—गावोऽश्वा रथाश्च इति प्रतीकैः सूचितम्—विस्तीर्णं वरिवः चिरस्थायिनीं स्वस्तिं च ददातु।
Sukta 28
Sukta 7.28
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः कवियज्ञं प्रति देवस्य शक्तीनां प्रवर्तनाय तथा बहुषु तं हवमानिषु मध्ये अस्माकं विशिष्टं ह्वानं श्रोतुम् इन्द्रस्य निमन्त्रणं करोति। इन्द्रं स स्तौति यः प्रयत्नशीलान् जनान् संगृह्णाति नयति च, जडानपि गतिं प्रति प्रबोधयति, ये च ब्रह्म (प्रेरितं रूपकं वचः) रचयन्ति जपन्ति च तेषां ‘महतीः रयः’ ददाति। अन्ते सूक्तं दीर्घकालरक्षणं कल्याणं च (स्वस्ति) याचते।
Sukta 29
Sukta 7.29
अयं लघुर्वसिष्ठसूक्तः इन्द्रं सोमाभिषवे आह्वयति—शीघ्रमागच्छ, सुसंस्कृतं सोमं पिब, उदाराणि मघानि प्रयच्छेति। अत्र दृढस्तुतिः सह स्पष्टप्रश्नेन मिश्रिता—किं नु खल्विन्द्रं तर्पयितुं शक्नोति इति; ततः ‘इन्द्रस्य सत्यं वचः वदिष्यामि’ इति प्रतिज्ञया समाप्यते, चिरस्थायि कल्याणं रक्षणं च प्रार्थ्यते।
Sukta 30
Sukta 7.30
अयं वसिष्ठपरम्परायाः संक्षिप्त इन्द्रसूक्तः “महान्तम्” बलवन्तं देवं शक्त्या सहागन्तुं समाह्वयति, यजमानस्य धनं विवर्धयितुं, संग्रामेषु च जय्यं राज्यं प्रतिष्ठापयितुम्। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य युद्धदीप्तिः—रणेषु ज्योतिषः केतुम् उद्यच्छन्—अग्नेः अन्तःपुरोहितत्वेन सह संबध्यते, यद् देवाञ् स्वस्तये आह्वयति। अन्ते सूक्तं इन्द्रं महद्धनप्रदं स्तौति, ब्रह्म निर्मिमाणस्य गायकस्य निश्चय-सहायकं च; तथा नित्यरक्षणाय स्वस्तये च प्रार्थनया समाप्यते।
Sukta 31
Sukta 7.31
ऋग्वेदे ७.३१ सूक्तं वसिष्ठकृतं इन्द्रस्तुतिः। तत्र महाबलवन्तं “वृषभम्” इन्द्रं कुलस्य त्वरितां आवश्यकतां श्रोतुं, तथा परुषवाचः, निन्दा, बलात्कारेभ्यश्च रक्षितुं प्रार्थयते। इन्द्रं व्यापकं ध्रुवं च स्वेषु व्रतेषु (कर्मनियमेषु) स्तौति, यत् सत्यदर्शिनः ऋषयः तस्य ऋतेनानुगुणं प्रभाववत् ब्रह्म (मन्त्रशक्तिं) रचयन्तीति प्रतिपादयति। सूक्तं आह्वानं कवचं च—इन्द्रं सहायाय आह्वयति, उपासकस्य क्रतुं (संकल्पविवेकं) तस्मिन्नेव प्रतिष्ठापयति।
Sukta 32
Sukta 7.32
वसिष्ठस्यायं त्रिष्टुभः सूक्तः इन्द्रं सोमपेषणं प्रति समीपमाह्वयति, कवेराह्वानं सूक्ष्मतया शृण्वित्यनुशास्ति, तथा च “सहायधन” इन्द्रं कश्चन मर्त्यो न प्रतिस्पर्धितुमर्हतीति प्रतिपादयति। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य वीर्यं दानशीलता च स्तुत्या सह निबध्येते, तथा च श्रद्दधा (विश्वासः) एव उपासकं जयाय पूर्णतायै च नयतीति दृढतया प्रवहति। अन्ते च रक्षाप्रार्थना—इन्द्रः सखा सन् नः गूढा आपदः मा अभिभवन्तु, वयं च बाधकान्यापः तथा दीर्घान् अवरोहान् अतिक्रम्य परं पारं गच्छेम।
Sukta 33
Sukta 7.33
ऋग्वेदे ७.३३ सूक्तं वसिष्ठानाम् आत्मसन्दर्भयुक्तं स्तोत्रम्। तत्र वसिष्ठर्षिगणः बर्हिषि समीपं समागन्तुं, यज्ञं गायकं च रक्षितुं च आहूयते। सामूहिकं पौरोहित्यबलं प्रशंस्यते—सूर्य इव प्रकाशयत्, समुद्र इव विशालम्, वात इव प्रेरयत्—यथा स्तोमः स्वसमुदायं प्रति गच्छेत्, तत्र च फलवत्त्वं लभेत। उपसंहारे सोमाभिषवसम्बद्धं प्रपञ्चं (ग्रावाणः, उक्थम्, सामानि) स्मारयन् वसिष्ठं ‘पथो भेत्ता’ इव निरूपयति, यः यज्ञधारां पुरतः प्रवर्तयति।
Sukta 34
Sukta 7.34
ऋग्वेदस्य ७.३४ सूक्तं वसिष्ठकृतं मनिषां—दीप्तां प्रेरितप्रज्ञां—देवीशक्तिं आह्वयति, या सुसंस्कृतरथ इव यज्ञं पुरःसरं नयति। मन्त्रेषु मनोवाक्-दीक्षातः आरभ्य रक्षोमयी दीप्तिः प्रादुर्भवति, या द्वेषं शत्रुतां च देहगतां पीडां च अपहन्ति। अन्ते च बह्वीः दिव्याः प्राकृतिकाश्च शक्तीः शान्तिं शरणं चिरस्थायि कल्याणं च दातुं व्यापकं आशीर्वादं करोति।
Sukta 35
Sukta 7.35
अयं सूक्तः व्यापकः शान्ति-स्वस्ति-आशीर्वादः। अत्र बहवो देवयुगला आहूयन्ते—विशेषतः इन्द्रः अन्यैः शक्तिभिः सह—यजमानानां रक्षणं, सम्यग्गमनं, जयश्च सिद्ध्यर्थम्। इन्द्राग्नी, इन्द्रावरुणौ, इन्द्रसोमौ, इन्द्रपूषणौ इत्यादिभ्यः कर्मसहायदेवयुगलेभ्यः आरभ्य सूर्यः, दिशः, पर्वताः, नद्यः, आपः च इत्यादयः विश्वाधाराः अपि प्रार्थ्यन्ते, यत् जीवनस्य सर्वा दिशः शुभाः स्युः। अन्त्यप्रार्थनायां ‘यज्ञार्हा अमर्त्याः सर्वे’ समाहूयन्ते, ये व्यापकं सौख्यं सततं च रक्षणं दद्युḥ।
Sukta 36
Sukta 7.36
अयं सूक्तो वसिष्ठचक्रस्यारम्भं करोति, यज्ञं च ऋते (ऋतस्य) मध्ये स्थापयति—सत्यस्य सदनात् प्रेरिता वाक् प्रादुर्भवति, सूर्यः प्रकाशगावः (गाः) विमुञ्चति, अग्निश्च वेद्याः मध्ये समिध्यते। अत्र अग्निः देवमानुषयोर्मध्ये मध्यस्थो ज्वलनः स्तूयते, यः प्रसादं (स्पष्टताम्), प्राणबलं, सम्यग्बन्धं च स्थापयति। ततः स्तुतिः क्षणेन सहायकदेवताः प्रति विस्तर्यते—विशेषतः रुद्रं, मरुतः, विष्णुं च—रक्षणाय वृद्धये च। समग्रार्थः यज्ञस्य पावनम्—वाक्, ज्योतिः, अग्निश्च सह कार्यन्ति—येन कल्याणं, प्रजाः, विस्तीर्णं प्राणबलं च सिध्यन्ति।
Sukta 37
Sukta 7.37
अयं सूक्तो वसिष्ठप्रणीतः सोमाभिषवेषु ऋभून्—ये वाजाः ऋभुक्षणाश्चोच्यन्ते—निर्दोषे रथे समाह्वयति; तान् त्रिविधेषु सोमपानेषु प्रमोदितुं प्रार्थयते, च विस्तीर्णाः शक्तीः प्रदातुं याचते। अनन्तरं प्रार्थना सहचरदेवताः प्रति प्रसार्यते—एकस्मिन् मन्त्रे इन्द्रं, अन्त्ये सवितारं विशेषतः—जयप्रेरणां रक्षणं च, तथा ऊर्ध्वेभ्यः धनस्य ‘राधांसि’ च आगमनं कामयते। समग्रतः एषा सोमयागस्य विधिसम्मता आहूतिः, या स्तुतिं याचनां च संयोज्य कौशलं समृद्धिं चिरस्थायि कल्याणं (स्वस्ति) च प्रार्थयते।
Sukta 38
Sukta 7.38
अस्मिन् सूक्ते सविता देवः ‘प्रेरयिता’ इति स्तूयते—यः ‘हिरण्यं मनः’ (हिरण्यमयं मतिं) उद्यच्छति, प्रवर्तयति, च सुमतिं, गतिं, शुभारम्भांश्च प्रबोधयति। भागोऽपि स्मर्यते भागवितरणकर्ता इति; स धनं क्षेमं च यथाभागं दातुम् प्रार्थ्यते। द्यावापृथिव्यौ च सहचरदेवताभिः सह रक्षणाय वर्धनाय च आहूयेते। अन्ते सोम्य इव हर्षः समुपजायते—ऋतविदोऽमृताः शक्तयः मधुमद् रसं पातुं, देवयानपथेषु च प्रचरितुं प्रेर्यन्ते।
Sukta 39
Sukta 7.39
अयं वसिष्ठस्य लघुस्तोत्रोऽग्निं स्तौति—ऊर्ध्वज्वलन्तं शिखां च होतारं च, यः सत्यऋतस्य पथा हविर्देवेभ्यो वहति। अत्र देवाः समानयज्ञासने समागच्छन्तीति चित्र्यते, तथा च अग्निं याचते यत् स इष्टं कर्म साधयेत्; अन्ते च प्रेरितस्तोत्रशक्तये (अर्काय) चिरस्थायिने च कल्याणाय (स्वस्तये) आशीर्वादः।
Sukta 40
Sukta 7.40
अयं सूक्तः प्रथमं विदथ्यां श्रुष्टिं—यज्ञसभायाः श्रोत्रियं ग्रहणशक्तिं—आह्वयति, यथा कवेर् स्तोमः सम्यग् गृहीतः सन् बलं प्राप्नुयात्। ततः सविता प्रेरकः स्तूयते, यः दानं दीप्तिमतीं च रयिं प्रवर्तयति। अनन्तरं ऋतकेन्द्रेण प्रार्थनया वरुणं मित्रम् अर्यमाणं च, आपोऽदितिं च, उपासकान् दुःखात् परं नेतुं याचते। अन्ते द्यावापृथिवी तथा ऋतावन्तो देवा एकत्राहूयन्ते, यत् तेऽनुत्तमं ज्योतिष्मत् स्तोमं सततं च क्षेमरक्षणं दद्युḥ।
Sukta 41
Sukta 7.41
अयं सूक्तः प्रातःकाले पठ्यः स्तुतिपाठः, यत्र अग्निम्, इन्द्रम्, मित्रावरुणौ, अश्विनौ, भगम्, पूषणम्, ब्रह्मणस्पतिम्, सोमम्, रुद्रम् इति देवानां मण्डलं पुनःपुनराह्वयति, येन दिवसः सम्यगनुक्रमेण मङ्गलतेजसा च प्रवर्तेत। अत्र भगं (सौभाग्यभागम्), रक्षणम्, तथा दिवसस्य सर्वासु अवस्थासु ‘स्वस्ति’ (कल्याणम्) याच्यते। अन्ते उषसः (उषसौ) प्रति प्रार्थना क्रियते—सदा नूतनाः समृद्धाः प्रभाताः भवन्तु, घृतसदृशं हर्षं दुहन्त्यः यजमानस्य प्राणबलं च धारयन्त्यः।
Sukta 42
Sukta 7.42
वसिष्ठस्य षडृचोऽयं सूक्तः सोमयज्ञं प्रवर्तयति। अङ्गिरस्सदृशाः ऋत्विजः शक्तयः, सोमस्य स्रवन्त्यो ‘गावः’, अभिषवशिलाश्च आहूयन्ते, येन अध्वरस्य कर्म (पेśः) सम्यक् प्रवर्तते। अग्निः स्वागतः दिव्यः अतिथिरिति स्तूयते; स यदा गृह्ये/यज्ञस्थाने सम्यग् ज्ञातः प्रतिष्ठापितश्च, तदा इष्टान् रयीन् ददाति, क्षेमं च गमनं प्रयच्छति। अन्ते सूक्तं फलश्रुतिसदृशेन संक्षिप्तप्रार्थनेन समाप्यते—विस्तीर्णायै इषे, रयये, वाजाय, तथा स्वस्त्या चिररक्षणाय च।
Sukta 43
Sukta 7.43
वसिष्ठानां पञ्चर्चकं सूक्तमिदं द्यावापृथिव्यौ स्तौति—यज्ञे श्रद्धया वाचा दृढीकृते विशालाधारे इव। ततः कर्मलितुर्गत्याऽऽह्वानं क्रियते—देवान् बर्हिषि निमन्त्रयति; अग्निं च यज्ञस्य दीक्षां कर्तुं रक्षां च विधातुं याचते, यजमानस्य ‘दैवं भवितृत्वम्’ अभिद्रोहात् पालयेत्। अन्ते सर्वैः सह प्रार्थ्यते—दीर्घकालं स्वस्तिः, धैर्यस्थैर्यं, तथा सामूहिकसमृद्धौ अक्षतभागित्वम्।
Sukta 44
Sukta 7.44
अयं संक्षिप्तो वसिष्ठीयः सूक्तः दधिक्रावणं पुरस्कृत्य सहायदेवतागणस्य विस्तीर्णं, सप्रयोजनं च नामग्रहणं कृत्वा रक्षां, प्रसादं, जीवनयज्ञयोः सम्यग्गतिं च स्थापयितुम् आरभते। उषसि प्रबोधनं तथा अग्नेः समिधं दुरितानां (हानिकरातिक्रमणानाम्) अपनयनैः सह योजयति, ऋत-अनुगुणं क्षेमं पन्थानं च प्रापयति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं व्यावहारिकं आध्यात्मिकं च—यजमानस्य शुभयात्रां, सम्यग्व्यवस्थां, देवतानां सावधानश्रवणं च सुनिश्चितुं।
Sukta 45
Sukta 7.45
अस्मिन् संक्षिप्ते त्रिष्टुभि सूक्ते वसिष्ठः सवितारं देवं प्रेरकं समाह्वयति, यः अन्तरिक्षे अश्वैः सञ्चरन् मनुष्यजीवनाय दानानि सम्यग्दिशं च वहति। सविता उपासकान् योग्ये वासस्थाने ‘निवेशयतु’, तेषां कर्माणि प्रवर्तयतु, तेजस्विनीं धियं विवर्धयतु, तथा धारणीयं पोषणं विस्तीर्णां च ऊर्जां ददातु इति प्रार्थ्यते। अन्ते स्तुतिवाक्यरूपेण हविः समर्प्यते, चिरस्थायि कल्याणं रक्षां च याचमानम्।
Sukta 46
Sukta 7.46
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तस्त्रिष्टुभ्-स्तोत्रो रुद्रं महाधनुर्धरं स्तौति—यस्य शीघ्रं तीक्ष्णं च बलं व्रणयितुं चिकित्सितुं च शक्नोति। कविः प्रार्थयते यत् तस्य विद्युत्सदृशं तेजो मन्युश्चापवर्त्यतां, तथा च तस्य “सहस्रौषधीनि” कुटुम्बस्यापत्यस्य च रक्षणाय दीर्घायुषे चोपयुज्यन्ताम्। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं शमनं स्वस्ति-प्राप्तिश्च—भक्त्या स्तुत्या तथा दयायाचनया।
Sukta 47
Sukta 7.47
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तस्त्रिष्टुभः सूक्तः आपः (नद्यः) देवताः स्तौति—ताः दिव्याः शोधयित्र्यः; तासां प्रथमः मधुमान् ऊर्मिः इन्द्राय च मनुष्याणां हविषे च योग्यः भवति। सूक्ते आपः देवानां पथेन इन्द्रस्य च विधिभिः सह समन्विताः प्रवर्तन्ताम् इति प्रार्थ्यते, यजमानानां च विस्तीर्णं वरिवः चिरस्थायिनीं स्वस्तिं च ददतु इति याच्यते।
Sukta 48
Sukta 7.48
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः ऋभून्—ऋभुक्षाणं वाजं च—कौशलपूर्णतायाः शक्तीः आह्वयति, ये पिष्टे सोमे प्रमोदन्तां च कार्याणि प्रभाविणि ‘प्रचोदयन्तु’ ये बलं जयञ्च जनयन्ति। एषां विस्तीर्णकर्मकारित्वं इन्द्रस्य वीर्येण सह संबध्नाति; प्राचीनाः सत्याः विधयः प्रवर्तन्ताम्, शत्रोः कपटं च निष्फलं भवत्विति याचते। अन्ते सर्वदेवान्, विशेषतः वसून्, वरिवसः (विस्तीर्णस्वातन्त्र्यस्य), पोषणस्य, स्वस्त्या च निरन्तररक्षणस्य याचना क्रियते।
Sukta 49
Sukta 7.49
वसिष्ठस्य एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः दिव्याः आपः स्तौति—पुरातन्यः स्वयमेव पावयित्र्यः शक्तयः, याः जगति प्रवहन्ति; ताभ्यः स तत्क्षणं रक्षणं स्वस्तिं च याचते। इन्द्रस्य ऊर्जस्वती शक्त्या सह आपां सम्बन्धं, वरुणस्य च सत्यासत्ययोः नैतिकनियन्त्रणेन सह तासां सम्बन्धं दर्शयति; आपः देहपावन्यः एव न, किन्तु ऋतस्य रक्षिकाः अपि इति प्रतिपादयति। अन्ते सूक्तः आप्सु एव वरुणं सोमं सर्वान् देवान् वैश्वानरं च अग्निं निधाय, ताः आपः विश्वस्य यज्ञजीवनस्य च धारयित्रीं मातृकां इव निरूपयति।
Sukta 50
Sukta 7.50
अयं संक्षिप्तोऽपोत्प्रतिकारकः सूक्तः मित्रावरुणौ जागरूकौ रक्षकौ आह्वयति, ये गूढं सर्पद्गतिं हिंसां—अजकावं त्सरुं च—अपहन्तु; वृक्षेभ्यः, नदीभ्यः, ओषधीभ्यश्च सम्भूतं विषं च निवारयन्तु। प्रार्थना स्वात्मरक्षणात् आरभ्य व्यापकं शोधनं प्रति प्रवर्तते, अन्ते च आपो नद्यश्च यजमानस्य पथि सर्वथा शिवाः, अहिंसकाः, अनपद्रवाः भवन्त्विति आशीर्वादेन समाप्यते।
Sukta 51
Sukta 7.51
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तस्त्रिष्टुभः सूक्तः अदितिसहितान् आदित्यान् नित्यनूतनरक्षणाय, अनागस्त्वाय, ऋते यज्ञस्य ध्रुवप्रतिष्ठापनाय च आह्वयति। स मित्रम् आर्यमणं वरुणं च मुख्यादित्यान् उपासकान् पातुं, सोमं पातुं च याचते, येन तेषां बलवती सहायता भवेत्। ततः सर्वान् देवान् प्रति सार्वत्रिकं चिरस्थायि स्वस्त्यर्थं प्रार्थनां विस्तरयति।
Sukta 52
Sukta 7.52
वसिष्ठस्यायं लघुस्तोत्रः आदित्यान्—विशेषतः मित्रावरुणौ—स्थैर्याय, रक्षणाय, कुलपरम्पराणां संरक्षणाय च प्रार्थयते। पैतृकात् परकृताद् वा दोषात्/अघात् विमुक्तिं याचते। उपासकाः द्यावापृथिव्योरिव (द्यौः पृथिवी च) आधारभूताः स्युः इति प्रार्थयते। अन्ते अङ्गिरसां सवितुः निधिं प्राप्य दर्शनं, सर्वैश्च देवैः यजमानस्य आशीर्वादाय संमतिः, इति समाप्यते।
Sukta 53
Sukta 7.53
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तः सूक्तः द्यावापृथिव्यौ—द्यां च पृथिवीं च—युगपत् आह्वयति, यौ विस्तीर्णौ दिव्यौ जनितरौ इव ऋतं (विश्वव्यवस्थां) धारयतः। याचते च यत् तौ यज्ञे अग्रस्थानं गृह्णीताम्, दिव्यैः जनैः (सहायकैः शक्तिभिः) सह आगच्छेताम्, उपासकेभ्यः च बहूनि रत्नानि दीर्घकालिकं क्षेमं च प्रयच्छेताम्।
Sukta 54
Sukta 7.54
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तोऽयं सूक्तः वस्तोṣ्पतिं गृहस्याधिष्ठातृदेवतां आह्वयति—स गृहं परिचिनोतु, गृहप्रवेशं च मङ्गलं निरुपद्रवं करोतु। मनुष्यपशुभ्यः समं शान्तिं, आयुषः प्रजावृद्धिं समृद्धिं च याचते, तथा नित्यजीवने क्षेमेण च यथायोगेन (जीवनकर्मपूजासु सुव्यवस्थितेन संयोजनेन) दीर्घकालं रक्षणं प्रार्थयते।
Sukta 55
Sukta 7.55
ऋग्वेदे ७.५५ सूक्तं वस्तोṣ्पतये गृहशान्त्यर्थं स्तुतिरूपं; स निवासस्य पालकः प्रभुः सर्वासु “रूपेषु” गृहम् प्रविश्य दुःखोपद्रवान् अपहर्तुं प्रार्थ्यते। तस्य प्रार्थना रक्षणात् क्षेमात् च आरभ्य गृहजनानां बान्धवानां च परितः समुदायस्य च व्यापकशमनं यावत् प्रसार्यते, अन्ते च मन्त्रवत् शान्तिकरणेन गृहपरिसरं विश्रान्तशान्तौ निनाययति।
Sukta 56
Sukta 7.56
अस्मिन् वसिष्ठस्य सूक्ते मरुतः—रुद्रस्य युवानः शूराः स्तनयित्नवः—स्तूयन्ते। तेषां समवेतं प्रचण्डं प्रादुर्भावं, दीप्तान्याभरणानि, आयुधधारिणीं शक्तिं च विस्मयेन वर्णयति, या वृष्टिं जनयति नभश्च विशोधयति। तेषां रक्षणं क्षेमं च याचते, यत् तेषां घोरं तेजो यजमानस्य समुदायस्य च हिताय शिवं भवेत्। अन्त्ये मन्त्रे आशीर्वादः विस्तर्यते—इन्द्रं वरुणं मित्रम् अग्निम् आपः ओषधीः वनस्पतींश्च हविर्ग्रहणाय शान्तिदानाय च मरुतां शरणे आह्वयति।
Sukta 57
Sukta 7.57
अयं सूक्तः मरुतः मधुनामानः बलसम्पन्नाः वृष्ट्युद्गारिणो देवाः इति स्तौति—ये यज्ञे वेगेन प्रविशन्ति, द्यावापृथिवी च कम्पयितुं शक्नुवन्ति, निगूढान् च समृद्धिस्रोतांसि विमोचयन्ति। अत्र हर्षपूर्णा आह्वानवाणी मानुषदोषक्षमानिवेदनं च सह मिश्रिते; तेषां विद्युत् क्रोधश्च अस्मदन्तिकात् अपसार्यताम्, स्थिरा च तेषां सुमतिः उपासकान् रक्षतु इति याच्यते। अन्ते सर्वतो दिशः आगत्य मरुतः समुदायस्य नेतॄन् बलयन्तु, सर्वान् च दीर्घकालिकेन कल्याणेन गोपायन्तु इति आह्वानः।
Sukta 58
Sukta 7.58
अयं लघुः त्रिष्टुभः सूक्तः मरुतः स्तौति—यथा ते एकीभूताः संघातवातसेनाः स्वबलात् द्यावापृथिवी इव नुदन्ति, च जरातीतं दिव्यं लोकम् अपि प्राप्नुवन्ति। वसिष्ठः तान् प्रार्थयते यत् ते काव्यप्रेरणां रयिं च विजयीं शक्तिं च दद्युḥ या निरोधं भिनत्ति; अन्ते च द्वेषं दूरं नयन्तु, यजमानान् च स्थिरकल्याणेन पालयन्तु।
Sukta 59
Sukta 7.59
वसिष्ठस्यायं सूक्तो विश्वान् देवान्—विशेषतः अग्निं वरुणं मित्रम् अर्यमाणं मरुतश्च—क्रमशः परिरक्षणाय, सुरक्षितमार्गदर्शनाय, उपासकस्य परितः शान्त्याश्रयस्य सुसंस्थित्यै च आह्वयति। अन्ते प्रसिद्धां त्र्यम्बकप्रार्थनां (महामृत्युञ्जयम्) समारभ्य, मृत्युपाशात् विमोचनं याचते, अमृतत्वे (अमरणपूर्णतायाम्) प्रतिष्ठित एव।
Sukta 60
Sukta 7.60
अस्य सूक्तस्य वसिष्ठऋषिः सूर्यमुद्यन्तं सत्यस्य घोषकं स्तौति, तथा च आदित्यान्—विशेषतः मित्रावरुणौ, अर्यमाणम्, अदितिं च—उपासकान् देवत्रा दिव्ये पथि नेतुं प्रार्थयते। आदित्याः ऋतस्य रक्षिणो जागरूकाः विश्वव्यवस्थायाः पालयितार इव निरूप्यन्ते; तेऽप्रबुद्धमपि मनो नयन्ति, भयेषु ‘तीर्थम्’ इव तारकं ददति, भक्तं च क्लेशात् परं स्वस्त्यै वहन्ति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं रक्षणं, सम्यग्दिशा (देवत्रा) च, तथा वाक्कर्मणोः ऋतसत्याभ्यां समन्वयेन नैतिकेषु च सत्त्वगतिषु च ‘दुर्गेषु’ सुरक्षितं पारगमनम्।
Sukta 61
Sukta 7.61
अयं वसिष्ठस्य स्तोत्रः मित्रावरुणौ ऋतस्य रक्षिणौ प्रशंसति। तयोः सर्वदृक् ‘चक्षुः’ सूर्यः उदेति, लोकान् परिपश्यन् मनुष्याणां मनोवृत्तीन् विविच्य। तयोर्विपुलं सामर्थ्यं द्यावापृथिवी धारयति इति स्तौति, कालस्य नियतं प्रवाहं अयजमानस्य तु आपदं प्रति विप्रतिपद्यते, अन्ते च सर्वासु दुर्गमासु तीर्थेषु नः सुरक्षितं पारयितुं चिरस्थायि-कल्याणेन च रक्षितुं प्रार्थयते।
Sukta 62
Sukta 7.62
वसिष्ठस्य षडृचात्मकं सूक्तमिदं सूर्यस्य प्रतिदिनोदयम् ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) प्रत्यक्षचिह्नत्वेन स्तौति। स सर्वेषां मनुष्याणां जन्मानि कर्माणि च समदृष्ट्या प्रकाशेन पश्यति। ततः प्रार्थना आदित्यसम्बद्धा विस्तरति—अदितिं द्यावापृथिवी च, तथा धर्मनियन्तारौ मित्रावरुणौ आर्यमाणं च, अपराधात् त्राणाय, वरिवसः (विशालस्वातन्त्र्यस्य) प्राप्तये, आत्मनः सन्ततेश्च शुभसुरक्षितमार्गप्राप्तये च याचते।
Sukta 63
Sukta 7.63
वसिष्ठस्य षडृचात्मकं त्रिष्टुभं सूक्तमिदं सूर्यं सवितारं च उद्यन्तं विश्वस्य सर्वदृशं ज्योतिः स्तौति—यद् गूढं तमः प्रकाशयति, अपहन्ति च, येन मनुष्यकर्माणि ऋतं च प्रवर्तते। सूर्यः मित्रावरुणयोः “चक्षुः” इति प्रशस्यते; तेन आदित्याधिपत्यं सत्यं धर्मबुद्धिश्च सौरदर्शनस्य सह संबध्यते। अन्ते मित्रं वरुणं च अर्यमाणं च प्रति प्रार्थना—उरुं देशं, सुरक्षितान् पथः, चिरस्थायि कल्याणं च—समर्प्यते।
Sukta 64
Sukta 7.64
वसिष्ठस्य पञ्चर्चं त्रिष्टुभं सूक्तं मित्रावरुणौ आर्यमणा सह आदित्यान् आह्वयति—ये द्यावापृथिव्योरन्तरिक्षे च ऋतं धारयन्ति। तान् सम्राजौ हविर्ग्रहणाय प्रार्थयते, यजमानं “साधुतमाभिः पथिभिः” नयतामिति, द्वेषोऽपहन्यतामिति, नित्यं स्वस्तिं ददतां च, धियं च लक्ष्यसिद्धये वर्धयन्तामिति।
Sukta 65
Sukta 7.65
अयं संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः सूर्योदयकाले मित्रावरुणौ आह्वयति, तयोः पूतसंकल्पं सार्वभौमं च रक्षणं स्तौति, यत् सर्वासु जगतः पथ्यासु सञ्चरति। ऋतस्य यमौ तौ अनृतस्य प्रतिषेधाय सेतुभूतौ भवताम्, दुःखसङ्कटात् पारगमनाय च सुरक्षितं मार्गं ददाताम् इति प्रार्थयते; अन्ते चिरस्थायि कल्याणं रक्षां च याचते।
Sukta 66
Sukta 7.66
अस्य सूक्तस्य वसिष्ठ ऋषिः मित्रावरुणौ स्तौति—यौ यमावादित्यौ सत्येन धर्मेण च जागरूकया शासनशक्त्या च ऋतं धारयतः। तौ हविषो गृह्णीतामिति प्रार्थ्यते, सुमतिं वर्धयतां, यजमानान् रक्षतां, स्थैर्यं क्षेमं च सौहार्दपूर्णं सामाजिकं क्रमं च ददातामिति। सूक्तं नमस्कृत्या स्तुत्या आरभ्य ऋतधारणशक्तीनां सजीवचित्रैः प्रवर्तते, अन्ते च सोमपानायागत्य पिबतमिति स्पष्टं निमन्त्रणं करोति।
Sukta 67
Sukta 7.67
अस्मिन् त्रिष्टुभि सूक्ते वसिष्ठ ऋषिरश्विनौ नासत्यौ शीघ्रं रथेनागन्तुं हविर्ग्रहीतुं च आह्वयति, पुत्र इव पितरौ प्रति स्नेहेन संबोधयन्। स अन्तःकरणेन्द्रियाणां रक्षणं, अक्षतां प्रजाजननीं शक्तिं, पुत्रपौत्रादिसन्ततौ समृद्धिं, तथा देवप्रणीतं स्वस्तिलक्षणं पन्थानं याचते। अन्ते च धनानि, ऋषीणां परिपाकं, अश्विनोः कल्याणमय्या उपस्थित्या सततं परिरक्षणं च प्रत्यक्षं प्रार्थयते।
Sukta 68
Sukta 7.68
अयं सूक्तोऽश्विनौ—दीप्तौ यमौ भिषजौ—स्वस्वैः अश्वैः शीघ्रमागन्तुं, कवेरिमान् मन्त्रान् प्रतिगृह्य यज्ञे निषीदतामिति निमन्त्रयति। तयोः अद्भुतानि प्राणरक्षणानि दानानि स्मारयति, विशेषतः अत्रये कृतां सहाय्यं। अन्ते च गायकस्य समुदायस्य च प्रातःकाले ध्रुवं कल्याणं पुष्टिं पोषणं रक्षां च प्रार्थयते।
Sukta 69
Sukta 7.69
अयं सूक्तो वसिष्ठस्य प्रातःकालेऽश्विनौ प्रति आह्वानम्। स स्वर्णरथं तयोः शीघ्रम् आगन्तुं समाह्वयति—यः रथो द्यावापृथिवी युनक्ति—ऋजुतमेन पथा। तयोः घृतदीप्तं रश्मिमन्तं पन्थानं स्तौति, याचते च यत् तौ यज्ञं प्रविश्य शान्तिं स्वस्तिं रयिं च दद्याताम्, ऋषीणां यजमानानां च बलवर्धनं कुर्याताम्।
Sukta 70
Sukta 7.70
अस्मिन् लघु-सूक्ते वसिष्ठोऽश्विनौ “अस्मान् आगच्छतम्” इति आह्वयति—पार्थिवं सदः उपविश्यताम्, शीघ्रं भेषजं धनवद् उपकारं च आनयताम्। एते यमौ आपः ओषधीश्च अनुगच्छन्तौ अन्तरङ्ग-शक्ती इव स्तूयेताम्; भेषजानि, समृद्धिं, सम्यग्-नेतृत्वं च ददाताम्। कविः चिरस्थायि-स्वस्तये सुसंस्कृतां सुस्यूतां प्रार्थनां निवेदयति।
Sukta 71
Sukta 7.71
अश्विनौ प्रति अयं लघुस्तोत्रः रात्र्याः प्रभातायाः च सन्धौ, यत्र रात्रिः प्रभाताय स्थानं ददाति, तत्र सुस्पष्टं निबद्धः। वसिष्ठः दिव्यौ तौ युगलौ रथेन तेजस्विना शीघ्रमागन्तुं आह्वयति। स तौ रक्षकौ मन्यते, यौ दिवा नक्तं च अनिष्टं निवारयतः, तथा प्राणबलं धनं क्षेमं च ददातः। अन्ते सुसूत्रितं स्तोमं समर्प्य, स्वस्त्या नित्यं परिरक्षणं याचते।
Sukta 72
Sukta 7.72
वसिष्ठस्यायं लघुस्तोत्रोऽश्विनौ नासत्यौ शीघ्रमागच्छतामिति प्रार्थयते—दीप्तेन रथेन, युक्ताभिः शक्तिभिः परिवृतौ, सौन्दर्यं रक्षां समृद्धिं च वहन्तौ। तयोः आगमनं स्तुत्युद्बोधेनोषसा च संबध्यते; अन्ते च सर्वतो दिग्भ्यः उपासकं स्वस्तिना सर्वतः पातमिति युगलयोर्विश्वव्यापी रक्षणप्रार्थना समाप्यते।
Sukta 73
Sukta 7.73
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभ्-स्तोत्रः नासत्यौ अश्विनौ सर्वतो दिशः शीघ्रम् आगन्तुं आह्वयति—यजमानस्य रक्षकौ सन्तौ तमसः परं दूरतरं क्षेमतरं पारं नयताम् इति। वसिष्ठः सुश्लिष्टं स्तोमं प्रस्तौति, यज्ञे स्वपथेषु प्रवर्तमाने; स च युगल-भिषजौ पञ्चधा सर्वतः समृद्धिं सततं च रक्षणं दातुम् प्रार्थयते।
Sukta 74
Sukta 7.74
अयं संक्षिप्तः सूक्तः उषसः क्षणे अश्विनौ आह्वयति, यदा “उषोदीपयः” उद्यन्ति तथा च दीप्तस्वर्गस्य अन्वेषिणः तयोः शीघ्रं साहाय्यम् उपह्वयन्ति। अत्र यमयोः चलं जनजनं प्रति हितकारित्वं प्रतिपाद्यते—शीघ्राश्वैः दानशीलयजमानस्य गृहम् आगत्य—तौ च रक्षकौ इव निरूप्येते, यौ मानवीयां प्राणशक्तिं वर्धयतः समुदायांश्च क्षेमे प्रतिष्ठापयतः।
Sukta 75
Sukta 7.75
अस्मिन् उषःसूक्ते वसिष्ठः दिव्यजाताṃ ऋतनेत्रीṃ उषसं स्तौति। तस्या उदये महत्त्वं प्रकाशते, जगतः पन्थानः प्रवर्तन्ते, शत्रुतमं तमोऽपसर्पति। कविः तां सूर्यस्य दीप्तां वधूं, धनस्य प्राणबलस्य च दात्रीं मन्यते; अन्ते च यजमानाय यज्ञासन्दे च गोऽश्ववीरपुत्रसमृद्धिं तथा अखण्डं कल्याणं प्रार्थयते।
Sukta 76
Sukta 7.76
अस्य वसिष्ठस्य सूक्तस्य स्तुतिः उषसम् उद्दिश्य—सा जगतो विवर्त्री, दिव्येन संकल्पेन जाता ‘चक्षुः’ इव, या अमृतं विश्वं ज्योतिर् उद्यच्छति। तस्याः सहायकौ सविता वैश्वानरश्च विश्वप्रकाशकौ स्तः; ताभ्यां सह प्रभातः केवलं नित्यघटना न, अपि तु ऋतस्य (सत्य-व्यवस्थायाः) प्रादुर्भावः प्रबुद्धदृष्टेश्च प्रकाशः। कवयः पुरातनान् ऋषीन् पितॄंश्च स्मरन्ति ये गुह्यं ज्योतिर् अविन्दन्, सत्यैर्मन्त्रैः ‘उषसं जनयामासुः’ इव। अन्ते च धनं सुकीर्तिं दीर्घकालं रक्षणं च प्रार्थयन्ते।
Sukta 77
Sukta 7.77
वसिष्ठस्य संक्षिप्तेऽस्मिन् उषःसूक्ते उषाः स्तूयते—सा दीप्तिमती युवती गतिं प्राणं च नवीकृतं ऋतं च जनयन्ती, मनुष्यकर्मणां कृते विपुलं क्षेमं पन्थानं विवृणोति। उषस उदयः अग्नेः प्रज्वलनेन अविनाभावः—यथा प्रकाशो विस्तार्यते तथा तमो निवार्यते, यजमानश्च रयिं रक्षणं स्वस्तिं च प्रति नीयते।
Sukta 78
Sukta 7.78
अयं संक्षिप्त उषसः सूक्तः प्रातःप्रभायाः प्रथमदृश्यलक्षणानि स्तौति—यदा तस्याः रश्मिमत्यः आकृतयः प्रसार्यन्ते, जगच्च पुनः प्रकाशाभिमुखं वर्तते। उषसः सूर्यस्य प्रकाशनं, अग्नेः यज्ञस्य च पुनः प्रज्वालनं, अनिष्टतमसः अपनोदनं च प्रशंसति। कविः प्रार्थयते यत् दीप्ताः उषसः इष्टान् वरान् दद्युḥ, मोहान् विमोचयेयुः, गायकान् च दीर्घकालिकेन कल्याणेन रक्षेयुः।
Sukta 79
Sukta 7.79
अयं संक्षिप्तः प्रातर्हिम्नः उषसं स्तौति—या जीवनमार्गान् प्रसारयति, पञ्च मानुषीः जनाः प्रबोधयति, स्वच्छैः रश्मिभिः जगत् सम्यग्गतौ नियोजयति। कविः तस्याः उदयम् सूर्येण सह योजयति—यः उभे लोके विस्तृणोति; तथा च उषसं प्रार्थयते यत् सा अन्तर्दैव्यम्, सत्यां धियं, कल्याणं च प्रेरयेत्, येन कर्मसिद्धिः लाभश्च स्युः।
Sukta 80
Sukta 7.80
अयं संक्षिप्तो वसिष्ठसूक्तः उषसं (प्रातः) नमस्यति—या ऋषीणां प्रथमं प्रबोधयित्री, सर्वेषां लोकानां प्रकाशयित्री, उभे अन्तरिक्षपृथिव्यौ परिवर्तयन्ती भूतं दृश्यं करोति। सा नूतनं जीवनं पुनरुत्थापयति, तमो ज्योतिषा निह्नोति, चक्षुर्मनसी सूर्यं प्रति, अग्निं प्रति, यज्ञं प्रति च नयति इति स्तूयते। अन्ते प्रार्थ्यते—उषसः प्रतिदिनं शुभेनोदयेयुः, बलं तेजो वीर्यं च आनयन्त्यः, उपासकान् दीर्घकालिकेन कल्याणेन पालयन्तु।
Sukta 81
Sukta 7.81
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्त उषसः स्तोत्रः प्रातःकाले तस्याः साक्षात् प्रादुर्भावं स्तौति—सा नः पुरतः चक्षुषोः पुर एव आगच्छति, आपः प्रसारयति, दृश्यक्षेत्रं विस्तृणोति, रात्रेः तमसः स्थाने प्रकाशमयं ऋतं व्यवस्थापयति। कविः याचते यत् तस्याः प्रसन्नोदयः तेजस्वतो जगतः सुस्पष्टदर्शनं दद्यात्, तस्याः ‘निधीनां’ (समृद्धेः, बलस्य, यशसः) भागं प्रयच्छेत्, वक्रतां, विफलतां, अन्तर्बाधांश्च अपाकरोतु।
Sukta 82
Sukta 7.82
अयं वसिष्ठस्य सूक्तसारः इन्द्रावरुणयोः युगल-ऐश्वर्यं समाह्वयति, यज्ञाय जनाय च समुदायाय च “महि शर्म” (विपुलं रक्षणम्) प्रार्थयन्, तथा चिरस्थायिभ्यः शत्रुभ्यः विजयम् इच्छन्। अत्र शौर्यबलम् (इन्द्रः) धर्म-ऋत-नियमः च (वरुणः) इति परस्परं पर्यायशः प्रकाश्यते, तयोः सहकारः स्थैर्यस्य वृद्धेः सम्यग्-शासनस्य च आधार इति प्रतिपाद्यते। अन्ते तु आदित्य-परिषदं (मित्रम् अर्यमाणम् अदितिं) सवितारं च विस्तरेण समाह्वयति, ऋतं धारयन्तीं अखण्डां ज्योतिं याचमानः।
Sukta 83
Sukta 7.83
अयं सूक्तः संयुक्तं जयस्य ऋतस्य च बलं इन्द्रावरुणौ आह्वयति, तयोः स्तुत्या सुदासं तृत्सूंश्च दशराज्ञां प्रसिद्धे संग्रामे सहाय्यं स्मारयति। यथा तौ वृत्रसदृशान् अवरोधान् दासप्रतिरोधांश्च भिनत्तः इति स्मरन्, ततः स ऐतिहासिकं जयम् अन्तर्बाह्यसमृद्ध्यै, सत्यप्रदीप्तायै ज्योतिषे, विस्तीर्णाय शान्तये च प्रार्थनारूपेण परिवर्तयति।
Sukta 84
Sukta 7.84
अस्मिन् संक्षिप्ते त्रिष्टुभि सूक्ते वसिष्ठ ऋषिरिन्द्रावरुणौ सह “द्वौ राजानौ” इति समाह्वयति, श्रद्धया हविभिः सर्पिषः प्रज्वलितधारया च यज्ञं प्रति तौ प्रवर्तयति। स कविः समितिषु शोभमानयोर्मन्त्रकर्मणोः सम्यक् सिद्धिं समापिं च प्रतिपादयति, देवप्रेरितां समृद्धिं रक्षां सहाय्यं च, अपत्यस्य वंशस्य च कल्याणं प्रार्थयते। अन्ते गीतं देवताभ्यां प्राप्तमिति दृढं प्रत्ययमुपदर्श्य, स्वस्त्यर्थं तयोः सततं गोप्तृत्वं याचते।
Sukta 85
Sukta 7.85
वसिष्ठस्यायं संक्षिप्तः सूक्तः इन्द्रावरुणौ युगलदेवतौ सोमपानाय आह्वयति, यजमानं च “अध्वनि” रक्षतामिति—बहिः (सुप्रयाणं कल्याणं च) अन्तश्च (प्रजावृद्धिः अन्तर्बलवृद्धिश्च)। तयोः परस्परपूरकं सार्वभौमत्वं प्रकाश्यते—एकः जनान् ऋतं च ध्रुवयति धारयति, अपरः तु विघ्नान् प्रतिरोधांश्च हन्ति; आपोऽपि तौ दिव्याधिकारिणौ स्थापयन्तीव निरूप्यन्ते।
Sukta 86
Sukta 7.86
वसिष्ठस्यायं वरुणसूक्तः ऋतस्य धारकं विश्वाधिपतिं वरुणं स्तौति—येन द्यावापृथिव्यौ प्रतिष्ठापिते, विश्वं च सुव्यवस्थितं कृतम्। तस्माद् महतः सुव्यवस्थितस्य सृष्टिदर्शनात् कविः स्वान्तर्मुखो भूत्वा स्वकृतान् पैतृकांश्च दोषान् अभ्युपगच्छति, क्षमां मोक्षं च याचते; अन्ते च शान्त्यै रक्षणाय कल्याणाय च आशीर्भिः समापयति।
Sukta 87
Sukta 7.87
वसिष्ठेनोक्तोऽयं वरुणसूक्तः ऋतस्य धारकं देवं स्तौति—यः सूर्यस्य पन्थानं व्यदधात्, नदीश्च नियतमार्गेषु प्रवर्तयामास। ततः सृष्टिनियमनात् रहस्योपदेशं प्रति गच्छति—वरुणो ‘अहिंस्यां धेनुम्’ इति गुप्तं रहस्यं वाचः निगूढं पदं च प्रकाशयति—अन्ते च अदितेर्धर्मेषु तस्याधीनं दीर्घकालिकं कल्याणं, निर्दोषत्वं, दयां च याचते।
Sukta 88
Sukta 7.88
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः वसिष्ठस्य वरुणं प्रति आत्मीयः स्तुतिप्रार्थनारूपः। अत्र वरुणः ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) विशालः पूजनीयश्च धारयिता, बन्धानां च कृपया मोचयिता इति प्रशस्यते। ऋषेः प्रति तस्य विशेषानुग्रहः स्मार्यते—यत् स तम् “नौकायाम्” आरोपयामास, ऋषिं च अकरोत्। अन्ते प्रार्थ्यते यत् वरुणः पापबन्धान् शिथिलयतु, आदित्याश्च उपासकान् दीर्घकालिकेन कल्याणेन रक्षन्तु।
Sukta 89
Sukta 7.89
अयं लघुस्तोत्रो वसिष्ठस्य वरुणं प्रति त्वरितो दयायाचनः। स एनसः प्रमोचनं मृत्युरूपात् “मृण्मयगृहात्” परित्राणं च प्रार्थयते। मानुषदोषं स स्वीकुरुते—विपथितसंकल्पं च दैवधर्मस्य अनवधानकृतं लङ्घनं च—पुनः पुनश्च सार्वभौमं शुचिं वरुणं “प्रसीद” इति याचते।
Sukta 90
Sukta 7.90
अयं सूक्तः सोमाह्वानरूपः, मुख्यतः वायुम् उद्दिश्य, प्रायः इन्द्रवायू इति द्वयम् अपि, शीघ्रम् आगन्तुं युक्तैः रथैः/युग्यैः सह, अध्वर्युभिः सुसंस्कृतं मधुमन्तं पिष्टं सोमं पातुं च प्रेरयति। यज्ञाह्वानस्य सह कविः उषसं प्रकाशस्य च विस्तारं स्मारयति, देवानाम् आगमनं दीप्तानां देशानां विवृत्त्या अपां प्रवाहेण च संबध्नाति। अन्ते वसिष्ठाः बलं वृद्धिं यशः चिररक्षणं च स्वस्त्या प्रार्थयन्ते।
Sukta 91
Sukta 7.91
अस्य सूक्तस्य वसिष्ठ ऋषिः वायुम् इन्द्रवायू च सख्येनाभ्याह्वयति, सोमयागं प्रति तौ निमन्त्रयन् रक्षणं बलं क्षेमं च याचते। स प्राचीनान् अनवद्यान् देवान् स्मारयति ये निरोधकाले मनुम् उपास्थाय, सूर्येण सहोषसं स्थापयामासुः—एषा धर्मस्य पुनःस्थापनस्य मानवानां पथे चक्षुष्मत्त्वस्य च प्रतिमा। अन्ते कवयः (वसिष्ठाः) स्वकृतया सुश्लिष्टया स्तुत्या दीर्घकालिकां स्वस्तिं, सामञ्जस्ययुक्तं कल्याणं च प्रार्थयन्ते।
Sukta 92
Sukta 7.92
अयं वसिष्ठस्य संक्षिप्तो मन्त्रः वायुम् आह्वयति—स बहुभिर्नियुद्भिः शीघ्रम् आगच्छतु, यज्ञे निषीदतु, च ‘प्रथमपाः’ सोमं पिबतु। पुनःपुनः वायोः आगमनं हर्षं च प्रत्यक्षैः फलैः संयोजयति—धनैः, बलेन/वीर्येण, गोभिः, अश्वैः, तथा स्वस्त्या (कल्याणेन) निरन्तररक्षणेन। अस्य प्रयोजनं द्विविधम्—याज्ञिकं (सोमाभिषवे देवताम् आह्वानम्) च व्यावहारिकं (यजमानानां समृद्धिं क्षेमं च साधयितुम्)।
Sukta 93
Sukta 7.93
अयं सूक्तः इन्द्राग्नी युगलशक्ती वृत्रहन्तारौ समाह्वयति। नव्या शुचिना स्तोत्रेण तौ प्रीणयित्वा उपासकाय सद्यः बलं जयम् अभिवृद्धिं च ‘वाजम्’ दातुम् प्रार्थयते। यज्ञस्य जनसमितेः स्पर्धायाश्च मध्ये तयोः सहाय्यं स्थापयन्, देवद्रोहिणं नास्तिकविरोधं निहन्तुं, प्रजाः स्वस्त्या रक्षितुं च प्रेरयति। अन्ते विष्णुं मरुतश्च सहदेवान् स्मारयन्, यजमानो नोपेक्षितो भवत्विति संकेतयति।
Sukta 94
Sukta 7.94
इन्द्राग्नीप्रति अयं स्तोमः प्राचीनप्रेरणारूपं स्तुतिं वर्णयति—सा मेघादिव वृष्टिरिव प्रवहति। ततः प्रेरितां वाचं रक्षणविजययोः साधनभूतां याच्ञारूपेण प्रवर्तयति। पुनःपुनर् उभौ शक्ती—बलरूपम् इन्द्रं पावकं च अग्निं—सहायेनागन्तुं, जनानां मध्ये यजमानान् सुस्थिरान् कर्तुं, तथा शत्रुवाचं दुष्टसङ्कल्पं राक्षसविघ्नं च निहन्तुं प्रार्थयते।
Sukta 95
Sukta 7.95
अयं सूक्तः सरस्वतीं महतीं प्रेरयित्रीं नदीशक्तिं स्तौति, या सर्वा आपः अतिशेते, ध्रुवा “अयसि-प्रतिष्ठिता” इव, रथ इव वेगेन अग्रे धावति। ततः विश्ववर्णनात् यज्ञीयप्रार्थनां प्रति वर्तते—सा शृणोतु, उपसर्पतु, वसु बलं च ददातु, वसिष्ठाय तस्य सखिभ्यश्च “ऋतस्य द्वाराणि” (सत्य-नियमस्य) विवृणोतु।
Sukta 96
Sukta 7.96
वसिष्ठस्य षडृचात्मकः स्तोत्रोऽयं सरस्वतीं सार्वभौमां प्राणदायिनीं नदीं स्तौति—यस्या धीतिप्रेरितः प्रवाह उभे लोके विस्तृणोति, वाचं बलं श्रीं च पोषयति। कविः सरस्वतीं सरस्वन्तं च प्रजननशक्त्यै—प्रजायै वृद्ध्यै धारणीयान्नाय च—आह्वयति; तां प्रत्यक्षां परिप्लुतां धेनुमिव कल्पयन् यस्याः पयः समुदायः सहभागी भवेत्। समग्रतः शुद्धिकरप्रवाहाधीनं सौभाग्यं सम्यगुक्तिं च फलवतीं सन्ततिं च याचमानं स्तवनमिदम्।
Sukta 97
Sukta 7.97
अयं वसिष्ठस्य स्तोत्रः बृहस्पतिं ब्राह्मणस्पतिं च देवं सखायं यज्ञस्य पुरोहितशक्तिं च आह्वयति—यः यज्ञं सफलं करोति, वाचं पवित्रयति, रयिं प्रति पन्थानं विवृणोति। सोमाभिषवेऽस्मिन् स्तुतिः स्थाप्यते, यत्रेन्द्रोऽपि स्वागतः; उदारदातुः पुरो यजमानाः ‘अनपवादाः’ स्युः, बलं हर्षं च सम्यग्नीतिं च लभेरन् इति प्रार्थ्यते।
Sukta 98
Sukta 7.98
अयं सूक्तोऽध्वर्यून् प्रेरयति यत् ते अरुणं दुग्धं सोमं इन्द्राय जुह्वताम्—स सदा पुनरागच्छन् पिष्टस्य पानस्य अन्वेष्टा, जनानां वृषभो नेता च। ततः इन्द्रस्य रणसहाय्यं वर्ण्यते—स्वयं ‘महान्तः’ इति मन्यमानान् प्रतिद्वन्द्विनोऽभिभूय। अन्ते इन्द्रं बृहस्पतिं च सह आह्वयति—रयिं यशः दीर्घकालिकं स्वस्तिं च दातुम्।
Sukta 99
Sukta 7.99
अयं सूक्तो विष्णुं स्तौति—सः अपरिमेयः सर्वव्यापी च, यस्य महिमानं कश्चन पूर्णतया न प्राप्नुयात्, यः परं पदं वेद। तस्य लोकव्यवस्थापनकर्माणि स्मारयति—यज्ञाय विस्तीर्णं स्थानं कृत्वा, सूर्यं उषसं अग्निं च प्रतिष्ठाप्य, शत्रूणां कपटमायाः पराजित्य। अन्ते च स्थिररक्षणाय कल्याणाय च औपचारिकं वषट्काराह्वानं करोति।
Sukta 100
Sukta 7.100
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः सर्वव्यापिनं विष्णुं स्तौति—यः पृथिवीं विक्रम्य मनुष्यजीवनाय यज्ञकर्मणे च विस्तीर्णं ध्रुवं क्षेत्रं प्रतिष्ठापयति। वसिष्ठः पूजां प्रयोजनवतीं समीपगमनरूपां दर्शयति—दानेन स्तुत्या च वषट्कारैश्च—विष्णोः संरक्षणं स्वस्तिं क्षेमं च सुरक्षितं निवासस्थानं च याचमानः।
Sukta 101
Sukta 7.101
अयं पर्जन्यसूक्तः स्तनयित्नुं वृष्टिशक्तिं पर्जन्यं वृषभं (रेतोदं) स्तौति—यस्य रेतोबलं वनस्पतीः प्रबोधयति, जगत् माधुर्येण पूरयति, प्रजां च स्थापयति। वसिष्ठः वृष्टिं विश्वस्य आपां रसांश्च वितरणं मन्यते—गतिरूपयोस्त्रिधा प्रवृत्ताम्—अन्ते च प्रार्थयते यत् ऋतं स्वस्तिश्च उपासकं दीर्घायुषे रक्षताम्।
Sukta 102
Sukta 7.102
अयं संक्षिप्तो गायत्रीस्तोत्रः पार्जन्यं ‘द्यौःसूनुं’ उदाह्वयति—स उदारो वृष्टिदः, यः चरागाहं प्रबोधयति, ओषधीन् वनस्पतींश्च, गवाश्वयोः प्रजननं च। तस्य प्राणदायिनीं शक्तिं स्तौति; अनन्तरं प्रत्यक्षं यज्ञविधानं वदति—पार्जन्याय मधुरां हविर्दत्त, यथा स इळां (ऋतबद्धां वृद्धिं) क्षेमं च दद्यात्।
Sukta 103
Sukta 7.103
ऋग्वेदस्य ७.१०३ (माण्डूकसूक्ते) माण्डूकाः व्रतधारिणो “ब्राह्मणाः” इव ग्रीष्मे शुष्ककाले दीर्घं मौनं धारयन्ति; अथ पर्जन्यस्य वर्षाभिः प्रबुद्धाः नानास्वरैः सहसा वाचं विसृजन्ति इति चित्रं निरूप्यते। अनेन प्रावृषि-दृश्येन सूक्तं वर्षस्य प्राणदायिनीं शक्तिं स्तौति, माण्डूकानां कोलाहलं च यज्ञीयपाठेन सोमाभिषवेन च संबध्नाति, धनं दीर्घायुष्यम् च प्रार्थयते।
Sukta 104
Sukta 7.104
ऋग्वेदस्य ७.१०४ सूक्तं इन्द्रसोमयोः प्रति रक्षार्थं महत् स्तोत्रम्। अत्र रक्षांसि यातवः च अन्तःस्थिताः ‘भक्षकाः’ ये सम्यग्दर्शनं यज्ञं च बाधन्ते, तेषां दाहनं निवारणं च प्रार्थ्यते। आह्वानं सह तीव्रैः आज्ञापदैः—पश्यत, प्रबुध्यत, जहित—सत्यं प्रसादः च यज्ञमार्गः अबाधितः स्यात् इति। नैतिकाध्यात्मिक-ऋतव्यवस्थां च निरूपयति—मृषावाक्यं कुटिलाशयः च इन्द्रस्य नियोजितेन बलेन पतन्ति, सोमः तु ऋजुं दीप्तिमन्तं च पन्थानं समर्थयति।
Frequently Asked Questions
Mandala 7 is a ‘family book’ attributed to the Vasiṣṭhas, whose hymns share a distinctive priestly voice focused on protecting and empowering the soma sacrifice through brahman (inspired, effective speech) and loyal ritual solidarity.
The Dāśarājña narrative (most famously RV 7.18) remembers a major inter-tribal conflict in which Indra’s victory is framed as being won and secured through correct ritual leadership and the patron’s alliance with the Vasiṣṭha priestly tradition.
Indra and Agni dominate the book: Indra embodies victory, protection, and the securing of patrons, while Agni anchors the rite as messenger and sacrificial fire. The Maruts appear as a unified storm-host granting force and inspiration, and Varuṇa (often with Mitra) introduces a profound ethical-psychological register of bonds, guilt, and release.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.