Sukta 33

Mantra 1

श्वित्यञ्चो मा दक्षिणतस्कपर्दा धियंजिन्वासो अभि हि प्रमन्दुः । उत्तिष्ठन्वोचे परि बर्हिषो नॄन्न मे दूरादवितवे वसिष्ठाः ॥

दीप्तिमान, उजवीकडे बांधलेल्या कपर्द (जटा-गुच्छ) असलेले ते, धिय् (विचार-शक्ती) पोसत आनंदाने माझ्या जवळ येऊन प्रमुदित झाले. मी उठून वचन बोलतो—बर्हिष् (यज्ञतृण) भोवती असलेल्या नरांना वेढत: हे वसिष्ठांनो! रक्षणासाठी माझ्यापासून दूर राहू नका.

Mantra 2

दूरादिन्द्रमनयन्ना सुतेन तिरो वैशन्तमति पान्तमुग्रम् । पाशद्युम्नस्य वायतस्य सोमात्सुतादिन्द्रोऽवृणीता वसिष्ठान् ॥

दूरूनच त्यांनी पिळलेल्या सोमाने इंद्राला इथे आणले—वेढा घालणाऱ्या शक्तींच्याही पलीकडे, रक्षित व उग्र (अडथळ्यां)च्याही पलीकडे. पाशद्युम्न वायताने पिळलेल्या सोमातून इंद्राने वसिष्ठांना निवडले—कर्मासाठी त्यांना आपले करून.

Mantra 3

एवेन्नु कं सिन्धुमेभिस्ततारेवेन्नु कं भेदमेभिर्जघान । एवेन्नु कं दाशराज्ञे सुदासं प्रावदिन्द्रो ब्रह्मणा वो वसिष्ठाः ॥

यांच्याच (सहाय्यकां)सह त्याने नदी पार केली; यांच्याचसह त्याने भेदाला पराभूत केले. आणि दहा राजांच्या संग्रामात, हे वसिष्ठांनो, तुमच्या ब्रह्माने—प्रेरित वाणीच्या शक्तीने—इंद्राने सुदासाचे रक्षण केले.

Mantra 4

जुष्टी नरो ब्रह्मणा वः पितॄणामक्षमव्ययं न किला रिषाथ । यच्छक्वरीषु बृहता रवेणेन्द्रे शुष्ममदधाता वसिष्ठाः ॥

हे नरांनो, पितरांच्या ब्रह्मामुळे तुम्ही प्रिय ठरलात; तुम्ही खरोखरच अविनाशी अक्ष—स्थिर ऋत—याला इजा केली नाही. जेव्हा शक्वरी छंदांत, विशाल नादासह, हे वसिष्ठांनो, तुम्ही इंद्रात शुष्म—बल—स्थापिले.

Mantra 5

उद्द्यामिवेत्तृष्णजो नाथितासोऽदीधयुर्दाशराज्ञे वृतासः । वसिष्ठस्य स्तुवत इन्द्रो अश्रोदुरुं तृत्सुभ्यो अकृणोदु लोकम् ॥

जणू स्वर्गापर्यंत उंचावल्याप्रमाणे—तृष्णेतून जन्मलेले, आश्रय शोधणारे—दाशराज्ञ (दहा राजे) यांच्या संग्रामात आपला तेज (प्रयत्न-अग्नी) प्रज्वलित करू लागले. स्तुती करणाऱ्या वसिष्ठाचे स्तोत्र इंद्राने ऐकले, आणि तृत्सूंकरिता विशाल लोक—मोकळे, मुक्त अवकाश—निर्मिले.

Mantra 6

दण्डा इवेद्गोअजनास आसन्परिच्छिन्ना भरता अर्भकासः । अभवच्च पुरएता वसिष्ठ आदित्तृत्सूनां विशो अप्रथन्त ॥

दांड्यांसारखे दृढ, गो-अजन (गौ-जन्य, प्रकाशमय किरणांतून उत्पन्न) भरत—अजून बाल्यसदृश वाढीत—घट्ट, एकमेकांत गुंफलेले उभे होते. वसिष्ठ त्यांचा अग्रणी ‘पुरएता’ झाला; तेव्हा तृत्सूंच्या प्रजा खरोखरच पसरल्या आणि सुव्यवस्थित सामर्थ्यात वाढल्या.

Mantra 7

त्रयः कृण्वन्ति भुवनेषु रेतस्तिस्रः प्रजा आर्या ज्योतिरग्राः । त्रयो घर्मास उषसं सचन्ते सर्वाँ इत्ताँ अनु विदुर्वसिष्ठाः ॥

तीन जण भुवनांत ‘भव’ (होणे/उद्भव) याचे बीज स्थापतात; तीन आर्य प्रजा—ज्यांचा अग्रशीर्ष ज्योती आहे. तीन ‘घर्म’ (तप-उष्णता) उषेसोबत चालतात. हे सर्व वसिष्ठ जाणतात आणि सम्यक् बोधाने त्यांचे अनुसरण करतात.

Mantra 8

सूर्यस्येव वक्षथो ज्योतिरेषां समुद्रस्येव महिमा गभीरः । वातस्येव प्रजवो नान्येन स्तोमो वसिष्ठा अन्वेतवे वः ॥

जसा सूर्य यांचा प्रकाश धारण करून पुढे नेतो, जसा समुद्राचा महिमा गहन व विशाल आहे, जसा वायू अजेय वेगाने धावतो—तसाच हा स्तोम, हे वसिष्ठांनो, अन्य कोणत्याही मार्गाने नव्हे, तुम्हांला शोधत तुमच्यापर्यंत पोहोचो.

Mantra 9

त इन्निण्यं हृदयस्य प्रकेतैः सहस्रवल्शमभि सं चरन्ति । यमेन ततं परिधिं वयन्तोऽप्सरस उप सेदुर्वसिष्ठाः ॥

ते हृदयाच्या गुप्त स्थानी आपल्या ‘प्रकेत’—दीप्त विवेक-शक्तींनी—विचरतात; सहस्र-शाखांनी पसरलेल्या वाढीला वेढून धरतात. यमाच्या नियमाने ताणलेल्या परिघ-बंधाला विणत विणत, वसिष्ठ अप्सरांच्या सान्निध्यात येऊन बसले आहेत.

Mantra 10

विद्युतो ज्योतिः परि संजिहानं मित्रावरुणा यदपश्यतां त्वा । तत्ते जन्मोतैकं वसिष्ठागस्त्यो यत्त्वा विश आजभार ॥

मित्र-वरुणांनी तुला विद्युत्-ज्योतीसारखा, स्वतःभोवती ‘संजिहान’—एकवटत जाणारा—प्रकाश म्हणून पाहिले, हे वसिष्ठा, ते तुझे एक जन्म होते. आणि दुसरे तेव्हा, जेव्हा अगस्त्याने तुला जनांसाठी पुढे आणून प्रकट केले.

Mantra 11

उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्वश्या ब्रह्मन्मनसोऽधि जातः । द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्येन विश्वे देवाः पुष्करे त्वाददन्त ॥

आणि हे वसिष्ठा, तू मैत्रावरुण (मित्र‑वरुणांचा ऋत्विज) आहेस; हे ब्रह्मन्, उर्वशीपासून, मनाच्या अंतःस्थानी जन्मलेला आहेस. दैवी ब्रह्म (वाणी) ने सांडलेला तो थेंब—सर्व देवांनी तुला पुष्कर (कमळ‑तळे) येथे प्रतिष्ठित केले.

Mantra 12

स प्रकेत उभयस्य प्रविद्वान्त्सहस्रदान उत वा सदानः । यमेन ततं परिधिं वयिष्यन्नप्सरसः परि जज्ञे वसिष्ठः ॥

तो प्रकेत (प्रकाशमान विवेचक), उभय बाजूंचा जाणकार, सहस्र‑दान (हजारो दानांचा दाता) आणि सदा‑धारकही—यमाने ताणलेल्या परिधी‑बंधाला विणण्याची इच्छा धरून, अप्सरांना परितः वेढून वसिष्ठ जन्मला.

Mantra 13

सत्रे ह जाताविषिता नमोभिः कुम्भे रेतः सिषिचतुः समानम् । ततो ह मान उदियाय मध्यात्ततो जातमृषिमाहुर्वसिष्ठम् ॥

सत्रात (यज्ञ‑सत्रात), जन्मकाळी नमस्कारांनी प्रेरित होऊन, त्यांनी एकच समान रेतः (बीज) कुंभात ओतले. तेथून मध्यातून प्राण‑स्वरूप ‘मान’ वर उचलला; तेथूनच जन्मलेल्याला ऋषी म्हणतात—सत्यात प्रतिष्ठित वसिष्ठ.

Mantra 14

उक्थभृतं सामभृतं बिभर्ति ग्रावाणं बिभ्रत्प्र वदात्यग्रे । उपैनमाध्वं सुमनस्यमाना आ वो गच्छाति प्रतृदो वसिष्ठः ॥

तो उक्थ (स्तुती-हिम्न) धारण करतो, तो साम (गान)ही धारण करतो; ग्रावा (सोम-पेषण-दगड) उचलून तो अग्रभागी उच्च स्वराने बोलतो. प्रसन्न व संमतीच्या मनाने त्याच्याजवळ जा; मार्ग उघडणारा/मार्ग-भेदक वसिष्ठ तुमच्याकडे येतो.