Mandala 9
मण्डल 9
The Soma Mandala
मंडल ९—सोम मंडल—पूर्णतः सोम पवमानाला अर्पित आहे: पिळलेला सोमरस लोकरच्या गाळणी (पवित्र) मधून वेगाने वाहत यज्ञासाठीच्या कुंडांत/पात्रांत पडताना स्वतःच स्वतःला शुद्ध करतो. या सूक्तांमध्ये सोमाचे स्तवन तेजस्वी, स्वयंचलित प्रवाह म्हणून केले आहे—तो स्वच्छ, उज्ज्वल दीप्तीत रूपांतरित होतो; इंद्राला स्फूर्ती देतो आणि देव, ऋत्विज व यज्ञाचा ऋत-क्रम यांना धारणा देतो. काव्य वारंवार शुद्धीला परिवर्तनाशी जोडते: कच्च्या वनस्पती-रसापासून प्रकाशमान, सामर्थ्यवान पेयापर्यंत—जे प्रेरित वाणी जागवते.
Suktas in Mandala 9
Sukta 1
Sukta 9.1
सोम पवमान मंडळातील हे आरंभीचे सूक्त, पिळला व गाळला जात असलेल्या सोमाचे आवाहन करते; इंद्राच्या पानासाठी तो परम मधुर, उत्साहवर्धक प्रवाह म्हणून वाहावा अशी प्रार्थना करते. मंत्रांमध्ये गाळणीमधून सोमाचे शुद्धीकरण, त्याचे तेजस्वी सामर्थ्यात स्पष्ट होणे, आणि त्यातून वृत्रादी अडथळे फोडून समृद्धी आणणारी इंद्राची विजयशक्ती उफाळून येणे यांचे वर्णन आहे.
Sukta 2
Sukta 9.2
ऋग्वेद ९.२ हे सोमपवमान सूक्त आहे. यात ऋषी सोमाला पवित्र (गाळणी) मधून प्रवाहित होऊन शुद्ध, तेजस्वी, बलवान आणि हविर्भाग म्हणून अर्पणास योग्य होण्यास उद्युक्त करतो. सोम शुद्ध होत असताना त्याला “इंद्रामध्ये प्रवेश कर” असे आमंत्रित केले जाते, ज्यायोगे दैवी शौर्य, विजय आणि यज्ञकर्माला सामर्थ्य प्राप्त होते. सूक्ताचा शेवट सोमाला यज्ञाचा प्राचीन अंतःस्वरूप आत्मा, अर्पण प्रभावी करणारी अनिवार्य शक्ती म्हणून स्तुती करून होतो.
Sukta 3
Sukta 9.3
हे पवमान सोमसूक्त पिळलेल्या सोमरसाचे अमर, पंखधारी सामर्थ्य म्हणून स्तवन करते; तो वेगाने कुंडांकडे व निवासस्थानी धाव घेतो आणि शुद्ध होण्यासाठी जलांत झेपावतो. सोम सतत धारेने वाहत असताना, तो उत्साहवर्धक प्रेरणा (इषः) उत्पन्न करतो व यजमानाला धन-वैभव वितरित करतो, असे त्याचे गुणगान केले आहे; त्यामुळे विधीशुद्धीचा संबंध समृद्धीशी व प्रेरित ऊर्जेशी जोडला जातो.
Sukta 4
Sukta 9.4
हे पवमान सोमसूक्त पिळला व गाळला जात असताना शुद्ध होणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो वारंवार विजय मिळवो, महान कीर्ती प्राप्त करो, आणि उपासकांना अधिक उत्तम व अधिक तेजस्वी अवस्थेत रूपांतरित करो, अशी प्रार्थना आहे. प्रत्येक विनंतीला “अथा नो वस्यसस् कृधि” हा ध्रुवपदाचा आधार आहे: दीर्घायुष्य व सूर्यदर्शन, तेजस्वी धन, आणि सोमाच्या इच्छेने व सहाय्याने टिकणारी समृद्धी.
Sukta 5
Sukta 9.5
हे सोम पावमान सूक्त स्वतः शुद्ध होणाऱ्या सोमाची स्तुती करते. तो तेज व सामर्थ्याने प्रज्वलित होऊन शुद्धीकरणाच्या प्रवाहातून जाताना प्राणशक्तींना जागृत करतो. रात्र व उषा यांसारखी त्याची प्रकटता आलटून-पालटून होत राहते, आणि आनंद देणारा, महाबलवान असा सोम येथे वर्णिला आहे. शेवटी, स्वाहा-घोषाने सामर्थ्यवान झालेल्या सोमयागातील अर्पणाकडे देवतागणाला आमंत्रित करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 6
Sukta 9.6
हे पवमान सोमसूक्त, देवांसाठी अर्पणयोग्य होण्यासाठी शुद्ध होत असताना सोमाचा लोकरच्या गाळण्यांतून आनंदाने व बलपूर्वक होणारा प्रवाह स्तवते. यात सोमाला शक्तिमान “वृषभ” आणि वेगवान अश्व असे रूप दिले आहे; यज्ञकर्मातील शुद्धीकरण करणाऱ्या साधनांनी तो निर्मळ होतो, प्रेरित वाणी उत्पन्न करतो आणि विशेषतः इंद्राला प्रिय असलेला उन्मादक परमानंदाचा रस प्रदान करतो.
Sukta 7
Sukta 9.7
हे लघु पावमान सोमसूक्त, सोमबिंदू ऋताच्या नियोजित मार्गाने पुढे जातात आणि गाळणी (पवित्रक) मधून शुद्ध होताना तेजस्वी होतात, असे गौरविते. शुद्धीनंतर “आसन घेणारी” चेतन, पिंगटवर्ण शक्ती म्हणून सोमाचे चित्रण केले आहे; गायकाची प्रेरित धिया त्याच्या सेवेसाठी त्याच्याकडे वळते. सूक्त पुढे एकत्रित विजयासाठीच्या प्रार्थनेत विस्तारते—संपत्ती, माधुर्य, कीर्ती आणि टिकाऊ खजिने—जे द्यावा व पृथ्वी यांच्या आधाराने दृढ राहोत.
Sukta 8
Sukta 9.8
हे पवमान सोमसूक्त नव्याने शुद्ध झालेल्या सोमधारांचे स्तवन करते; त्या इंद्राच्या प्रिय इच्छेकडे वाहत जाऊन त्याचे वीर्य (वीरशक्ती) बळकट करतात आणि दैवी उन्माद/आनंद प्रदान करतात. देवांच्या आनंदासाठी मुक्त झालेला सोम वेगवान, प्रबळ शुद्धिकर्ता म्हणून वर्णिला आहे; तो मनुष्यांसाठी संतती, जीवनशक्ती आणि परिपूर्ती या रूपांनी पोषण ठरतो.
Sukta 9
Sukta 9.9
हे पवमान सोमसूक्त दाबून काढलेल्या व प्रवाही सोमाचे स्तवन करते—तो दोन लोकांतून संचार करणारी तेजस्वी ऋषि-शक्ती आहे आणि शुद्धीकरणाने देवांस योग्य होतो. सोमाची निर्मळ धारा प्रेरित वाणीशी, ऋताशी (सत्य-धर्माचा क्रम), तसेच इंद्राच्या विजयधर्माशी जोडली आहे; आणि शेवटी चिरस्थायी कीर्ती, बळ, बुद्धी व स्वः (प्रकाशमय लोक) यांची याचना केली आहे.
Sukta 10
Sukta 9.10
हे सोम पावमान सूक्त पिळला जाऊन, गाळला जाऊन, स्वयंस्फूर्त वेगाने धावणाऱ्या शुद्ध सोमधारेचे स्तवन करते; ती रायी (समृद्धी, धन, अस्तित्वाची परिपूर्णता) यांकडे प्रवाहित होते. सोम उजळत जातो तसा, त्याचा प्रवाह सौर तेज (विवस्वत), उषस्–भग यांचे आशीर्वाद, आणि ऋषीच्या अंतःचक्षूला दिसणाऱ्या गुप्त दिव्य स्थानाशी जोडला जातो—यातून विधीतील शुद्धीकरण हे चैतन्याच्या आरोहणाचे प्रतिबिंब आहे, असे सूचित होते.
Sukta 11
Sukta 9.11
हे पवमान सोमसूक्त शुद्ध इंदूला स्तुतीने आवाहन करते—तो गाळण्यांतून प्रवाहित होत देवांकडे वेगाने धावतो आणि दैवी शक्ती उपलब्ध करून देतो. सोमाच्या मधुरतेचे व चेतना-ऊर्जा देणाऱ्या सामर्थ्याचे स्तवन करून, संपत्ती, वीर्य-पराक्रम आणि विजयदायी सोबत—विशेषतः इंद्रासह ऐक्यात—देण्याची याचना करते.
Sukta 12
Sukta 9.12
हे पवमान सोमसूक्त पिळलेल्या सोमबिंदूंना गौरविते: ते शुद्धीकरणाच्या गाळणीतून वेगाने वाहत ऋत (विश्वव्यवस्था)च्या आसनात पोहोचतात आणि इंद्राच्या बळवर्धनासाठी अत्यंत मधुर व तेजस्वी होतात. सोमाचे घटांमध्ये आणि गाळणीत होणारे स्वच्छीकरण वर्णिले आहे; आणि शेवटी अशी प्रार्थना होते की शुद्ध इंदू उपासकात स्वयंपोषक, सहस्रकिरणांची समृद्धी (रयी) प्रतिष्ठित करो.
Sukta 13
Sukta 9.13
हे पवमान सोमसूक्त स्वतः शुद्ध होणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते—तो लोकरच्या गाळणीतून “हजार धारांनी” वेगाने वाहत देवांस योग्य होतो. विशेषतः, शुद्ध झालेला सोमरस वायू आणि इंद्र यांच्यासाठी सिद्ध केलेल्या हविर्भागाप्रमाणे मांडला आहे; वाहणाऱ्या इंदु-शक्तींनी विपुल धन, वीर्य/पराक्रम, आणि शत्रुबलांचा पराभव द्यावा अशी प्रार्थना आहे. सूक्ताचा शेवट सोम “ऋताच्या गर्भात” स्थिरावतो, आणि त्यामुळे पवित्रता, योग्य व्यवस्था (ऋत), व तेजस्वी दृष्टी प्रस्थापित होते, असा भाव व्यक्त करतो.
Sukta 14
Sukta 9.14
हे सोम पावमान सूक्त शुद्ध झालेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो विश्वजलांवरून प्रवाहित होणारी, ऋषिसदृश द्रष्टा-शक्ती आहे. तो प्रेरित वाणी धारण करून स्वर्गीय व पार्थिव लोकांना जागृत करतो. वारंवार शुद्धीकरणाने सोम तेजस्वी होतो, ‘गायी’ (किरण/प्रकाशदायक शक्ती) जिंकतो, आणि यजमानाकडे यज्ञस्थानी येऊन वसु—प्रकाश, बल व कल्याणरूप संपत्ती—अर्पण करावी अशी त्याला आमंत्रणा दिली आहे.
Sukta 15
Sukta 9.15
हे पवमान सोमसूक्त गाळण्यांतून शुद्ध होत वेगाने धावणारा, तेजस्वी किरणांनी झळकणारा आणि विजयशक्तीच्या इंद्राच्या “उघड्या क्षेत्रा”कडे जाणारा सोम स्तवते. येथे सोमाचे शोधन केवळ यज्ञकर्म नसून विश्व–आध्यात्मिक प्रक्रिया म्हणूनही मांडले आहे: तो प्रकाशमान रस बळ व आनंद बनतो आणि विजय व योग्य कर्मासाठी मार्ग मोकळा करणारे अंतःस्थ शस्त्र ठरतो.
Sukta 16
Sukta 9.16
हे पवमान सोमसूक्त दगडांवर पिळलेला सोम दगडांतून उसळून बाहेर येतो व लोकरच्या गाळणीतून धावून जाऊन देवांस योग्य असा तेजस्वी, मादक (प्रेरक) रस बनतो—याचे स्तवन करते. सोमाच्या वेगवान, प्रवाही गतीचा संबंध अंतःशक्तीच्या जागृतीशी—विशेषतः इंद्राच्या बळाशी—आणि उपासकाच्या अंतर्दृष्टीच्या तीक्ष्णतेशी व प्राणशक्तीच्या वृद्धीशी जोडला आहे.
Sukta 17
Sukta 9.17
हे पवमान सोमसूक्त पिळलेला सोम नदीसारखा वेगाने पुढे धावतो, अडथळे चुरडतो आणि देवांकडे जाताना मार्गात गाळणी (पवित्रक) मधून स्वतःला शुद्ध करतो, असे गौरवते. सोम “तीन प्रकाशमय लोकां” पलीकडे उर्ध्वगामी होतो आणि सूर्यसदृश प्रेरणेने प्रकाश व जीवनशक्ती पुढे ढकलत तेजस्वी होतो, अशी स्तुती केली आहे. शेवटी, मधुर व सामर्थ्यवान हा प्रवाह सामायिक यज्ञस्थानी आपले आसन घेऊ दे, असे आमंत्रण दिले जाते—ऋत (सत्य/व्यवस्था) साठी रम्य आणि देवांच्या पानास योग्य.
Sukta 18
Sukta 9.18
हे लघु पावमाना स्तोत्र, सोम पिळला जाऊन गाळणीमधून शुद्ध होत, पर्वतावरील स्रोतापासून यज्ञासाठी सज्ज केलेल्या पात्रांत प्रवाहित होतो—याचे स्तवन करते. प्रत्येक ऋचा “madeṣu sarvadhā asi” या ध्रुवपदाकडे परत येते आणि प्रत्येक उन्नत अवस्थेत व प्रत्येक पवित्र उन्मादात सोमाची सर्वव्याप्त उपस्थिती अधोरेखित करते. या स्तोत्राचा हेतू याज्ञिक (प्रवाहित सोमाचे पावित्रीकरण) तसेच आध्यात्मिक (शुद्ध साराद्वारे स्पष्टता, बळ आणि समृद्धीचे आवाहन) असा दुहेरी आहे.
Sukta 19
Sukta 9.19
हे लघु सोम-पवमान सूक्त गाळणीतून शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते आणि त्याने स्वर्ग व पृथ्वी या दोन्हीकडून “तेजस्वी धन” आणावे अशी प्रार्थना करते. वाहणारा, स्वच्छ झालेला रस आणि त्याच्या पोषणशक्तीचे यज्ञीय चित्रण येथे आहे; तसेच एक व्यावहारिक विनंतीही आहे: शुद्ध सोमाचे सामर्थ्य जवळचे वा दूरचे शत्रूही दडपून टाकावे.
Sukta 20
Sukta 9.20
हे लहान गायत्री सूक्त, लोकरच्या गाळणीमधून (पवित्र) वेगाने धावणाऱ्या, देवांच्या आस्वादासाठी सिद्ध झालेल्या ऋषिसदृश प्रवाहरूप सोम पावमानाचे स्तवन करते. कवी शुद्ध झालेल्या सोमास सर्व विरोधी शक्तींवर मात करून, स्थिर संपत्ती (ध्रुव रयि), वाढीसाठीचे पोषण/प्रेरणा (इष्), आणि वीर्यशक्ती (सुवीर्य) हे या स्तोत्रात व यजमानाच्या जीवनात आणावे अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 21
Sukta 9.21
हे लघु पवमान स्तोत्र गाळणी (पवित्र) मधून वेगाने धावणाऱ्या सोमधारांचे स्तवन करते; त्या उजळ, प्रबळ होऊन इंद्राच्या उन्मादक आनंदासाठी व विजयासाठी योग्य ठरतात. ऋचा सोमाच्या शुद्धीकरणात्मक गतीवर, ‘स्वर’ (सूर्यलोक) प्रकाश व धनसंपत्ती जिंकण्याच्या सामर्थ्यावर, तसेच सत् (यथार्थ) मधून प्रेरित विचार (मति) प्रकट/प्रसूत करण्याच्या क्षमतेवर भर देतात. विधीत आणि अंतर्मनातील अर्थानेही, हे स्तोत्र स्पष्ट झालेल्या आनंदाला इंद्रसदृश शक्ती व तेजस्वी ज्ञान यांचा ऊर्जादाता म्हणून उत्सवपूर्वक गौरवते.
Sukta 22
Sukta 9.22
हे सोम पावमान सूक्त पिळलेल्या सोमरसाचे स्तवन वेगवान, गर्जणाऱ्या प्रवाहांप्रमाणे करते—रथांसारखे उसळत यजमानाला बळ, समृद्धी आणि प्रेरित दृष्टी देणारे. गाळणी/पवित्रातून वाहत सोम शुद्ध होतो; ‘स्पष्टदर्शी’ बनून दृष्टी निर्मळ करतो आणि धी (प्रेरित विचार) जागवतो—हा त्याचा शोधन व प्रकाशक गुण अधोरेखित केला आहे. तसेच पणींनी लपवलेले धन परत मिळवणारा, आणि यज्ञकर्म व अनुभूतीची अखंडता दर्शविणाऱ्या ‘ताणलेल्या तंतू’ला दृढ करणारा म्हणूनही सोमाचे गुणगान केले आहे.
Sukta 23
Sukta 9.23
हे सोम पावमान सूक्त वेगाने धावणाऱ्या, मधुधारांनी स्रवणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो शुद्ध होऊन प्रवाहात सोडला जातो तेव्हा प्रेरित काव्य (काव्य) जागृत करतो आणि यजमानात बळ स्थापन करतो. सोमाला इंद्राच्या शक्तीचा/पराक्रमाचा रस (इंद्रिय रस) वाहून आणणारा म्हणून गौरविले आहे: इंद्र जेव्हा हे उन्मादमय आनंदरस पितो, तेव्हा तो अडथळा निर्माण करणाऱ्या वृत्र-शक्तींवर वारंवार विजय मिळवतो. तसेच सोम उपासकाचे शत्रुत्वपूर्ण वाणीपासून व हल्ल्यापासून संरक्षण करतो.
Sukta 24
Sukta 9.24
हे लघु पावमाना स्तोत्र, सोम जलांतून व गाळण्यांतून वेगाने धावत पुढे येतो, स्वतःला शुद्ध करून यज्ञकर्मास योग्य होतो, अशी त्याची स्तुती करते. शुद्ध झालेला सोम मनुष्यांना आनंदित व बळकट करो, लोकांसाठी विजय मिळवो, आणि आपल्या तेजस्वी, मधुर, पिळलेल्या रससाराने शत्रुत्वाची वाणी व अंधार दूर करो, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 25
Sukta 9.25
हे लघु पावमान सोमसूक्त सोमानें पवित्र (गाळणी) मधून स्वतःला शुद्ध करून देवांसाठी—विशेषतः मरुतांसाठी आणि वायूसाठी—उत्साहवर्धक पेय व्हावे, असे आवाहन करते. गाळला जात असताना सोमाची स्तुती प्रेरित विवेक (दक्ष) साध्य करणारा, “सर्व रूपांमध्ये” व्यापणारा आणि अमर जिथे वास करतात त्या लोकाकडे गती करणारा अशी केली जाते. या सूक्ताचा हेतू विधीपर—अर्पणासाठी पिळलेल्या सोमाचे संस्कार करून त्याला पवित्र करणे—आणि गूढपर—पवित्र स्तुतीगीताच्या (अर्क) तेजस्वी गर्भात सोमाच्या आरोहणाचे वर्णन करणे—असा दोन्ही आहे.
Sukta 26
Sukta 9.26
हे लघु पावमान सोमसूक्त शुद्ध होत असलेल्या पवित्र सोमरसाचे स्तवन करते—ऋषींच्या प्रेरित द्रष्टिदर्शनातून तो गतिमान होऊन पुढे धावतो. तो असीम ऋत-व्यवस्था, अदितीच्या “अंकी” शुद्ध केला जातो असे वर्णन आहे. विवस्वत्च्या सौर तेजाने आच्छादित होऊन सोम पुढे नेला जातो; पवित्र वाणी (वाच्)चा अचूक, अढळ अधिपती म्हणून गौरविला जातो; आणि अखेरीस इंद्रासाठी अभिप्रेत असलेल्या उन्माद-आनंदात प्रवर्तित केला जातो. या सूक्ताचा हेतू विधीपर—सोमपिळणी व गाळणी यांचे पावित्रीकरण—आणि चिंतनपरही आहे; शुद्धीकरणाला सत्य, वाणी आणि विश्वसमग्रतेशी जोडतो.
Sukta 27
Sukta 9.27
हे लघु पावमान स्तोत्र सोमाचे स्तवन करते: तो पवित्र (पवित्र) वरून वाहत शुद्धीकरणाच्या क्रियेमुळे तेजस्वी व सामर्थ्यवान होतो. प्रेरित “कवी” म्हणून सोम वाकडेपणा व अपाय दूर करतो, तेजस्वी “कळप” (किरण/संपत्ती) शोधतो, आणि मध्यप्रदेशातून वेगाने इंद्राकडे धाव घेतो—विजयी दैवी कृतीला बळ देण्यासाठी.
Sukta 28
Sukta 9.28
हे लघु पावमान स्तोत्र, मानवी हातांनी व शक्तींनी चालना मिळालेला सोम लोकरच्या गाळणीतून वेगाने धावून देवांसाठी स्वच्छ, निवडलेला प्रवाह होतो, अशी त्याची स्तुती करते. सोम सर्वज्ञ, मनाचा अधिपती, “दहा सगोत्र शक्तीं”नी प्रेरित वृषभसदृश बल म्हणून गौरविला आहे; अर्पणासाठी सिद्ध केलेली पात्रे तो भरून टाकतो. स्तोत्राचा शेवट सोमाच्या अजेय शुद्धिकर प्रवाहाने होतो—तो दैवी वीरत्व देतो आणि हानिकारक, खोटी वाणी (अघशंस) नष्ट करतो.
Sukta 29
Sukta 9.29
हे लघु पावमान सूक्त सोमाचे स्तवन करते—तो महाबलवान, स्वयंपवित्र होणारा प्रवाह आहे; त्याची वाहती प्रभा देवतांच्या मागोमाग जाते व दैवी कर्माला बळ देते. सोमाने भौम व दिव्य अशा “सर्व संपत्ती” जिंकून द्यावी; वैरभाव व अंतर्गत प्रतिकार दूर करावा; आणि विजय व उन्नतीसाठी द्युमत् शुष्म—तेजस्वी सामर्थ्य—प्रदान करावे, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 30
Sukta 9.30
हे लघु पावमान सूक्त सोमाची स्तुती करते: तो गाळणीतून सामर्थ्यवान प्रवाहांनी धावतो, शुद्ध होतो आणि उपासकांमध्ये प्रेरित वाणी (वाच) जागवतो. यात सोमाच्या विधीय गतीचा मागोवा आहे—वाहत्या शुद्धीकरणापासून कुंडांत त्याच्या “आसन”स्थापनेपर्यंत—आणि शेवटी इंद्रासाठी सर्वात मधुर सोम पिळण्याची स्पष्ट आज्ञा येते, ज्यामुळे देवसमूहाला उन्माद व बळ प्राप्त होईल.
Sukta 31
Sukta 9.31
हे लघु पावमान सूक्त शुद्धीकरणाच्या क्रियेत सोम “पुढे निघून जातो” असे स्तुतिपूर्वक सांगते—तो जिवंत प्रवाहांसारखा वाहत जागृत, चेतन संपत्ती (चेतना रयी) आणतो. सर्व बाजूंनी संचित झालेल्या सामर्थ्याने सोम फुगून वाढावा आणि वाज (विजयी शक्ती) यांच्या सभेत उपस्थित राहावा अशी प्रार्थना आहे; शेवटी, होणे आणि लोकांना धारण करणारा प्रभू इंदू याच्या मैत्रीची याचना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 32
Sukta 9.32
ही लघु सोम पवमान सूक्ती पिळलेला सोम उन्मेषक सामर्थ्याने प्रवाहित होत यज्ञसभेत प्रवेश करतो आणि यजमान व गायकांना कीर्ती, प्रेरित श्रवण, तसेच उन्नती प्रदान करतो, असे गौरविते. सोमाला तेजस्वी शक्ती म्हणून स्तुती केली आहे—जो दोन्ही लोकांना प्रकाशित करतो, वेगवान प्राण्यासारखा धावतो, आणि अखेरीस ऋत (विश्वव्यवस्था) यांच्या गर्भात ‘आसन’ घेतो. सूक्ताचा शेवट थेट विनंतीने होतो: उपासकांमध्ये प्रकाशमान गौरव स्थापन करावा, वाढ, मेधा (बुद्धिमत्ता), आणि चिरस्थायी यश (श्रवस्) प्राप्त करून द्यावे.
Sukta 33
Sukta 9.33
हे लघु पावमान सूक्त शुद्ध होत असताना व प्रवाहात सोडला जाताना सोमाच्या अनेक वाहत्या धारांचे स्तवन करते. तो पाण्याच्या लाटांसारखा चालित होतो आणि वृषभांसारखा जोराने पुढे झेपावतो. गाळणी व अर्पण (लिबेशन) या बाह्य यज्ञकर्मांना ते अंतःप्रकाशाशी जोडते—सोमाची ‘पिंगट’ ऊर्जा, प्रेरित वाणीचा उदय, आणि विशाल, चतुर्विध समृद्धीचे वरदान.
Sukta 34
Sukta 9.34
हे लघु पावमान सूक्त सोमाची स्तुती करते—तो पिळला जातो, शुद्ध होतो आणि स्थिर प्रवाहात वाहू लागतो; स्वाभाविक सामर्थ्याने तो प्रतिरोधांना भेदून पुढे जातो. गाळणीच्या बाह्य विधीला हे अंतःप्रेरणेशी जोडते: सोम ‘मार्ज्य’—शुद्ध करणारा, आणि इंद्राच्या वीर-उन्मादाला जागवणारा ठरतो; तसेच स्तोत्रेही दुभत्या गायीच्या हंबरड्यासारखी त्याच्याकडे ओघाने वाहत जातात.
Sukta 35
Sukta 9.35
हे लघु पावमान सोमसूक्त शुद्ध झालेल्या सोमाला बलवान प्रवाहाने यजमानांकडे वाहत येण्याचे आवाहन करते; व्यापक रयी (समृद्धी) आणि प्रकाशाचे ज्ञान देण्याची प्रार्थना करते. यात सोम (इंदु) पुढे ढकलणारी प्रेरक शक्ती म्हणून वर्णिला आहे—तो द्रष्ट्याला विजयकारी कर्मासाठी समर्थ करतो आणि आपल्या शुद्धीकरणाच्या व्रताने प्राणिमात्रांना धर्मात स्थिर करतो.
Sukta 36
Sukta 9.36
हे लघु पावमाना सूक्त सोमाचे स्तवन करते: पिळणीतून मुक्त होऊन तो लोकरच्या गाळणीत प्रवेश करतो आणि जुळ्या पात्रांत प्रवाहित होतो; शुद्ध होऊन देवांसाठी सामर्थ्यवान बनतो. ऋत (क्रमबद्ध सत्य) अनुसरणारा त्याचा सत्यशोधी प्रवाह, बळ वाढविणारी त्याची शक्ती, आणि स्वर्गलोकाकडे त्याची उन्नती यांचे मंत्र गौरव करतात; यजमानाला उत्साह, प्रकाश आणि वीरबल प्रदान करतात.
Sukta 37
Sukta 9.37
हे लघु पावमान स्तोत्र, ताजा पिळलेला सोम पवित्र (गाळणी) मधून वेगाने वाहत कुंडांकडे धावतो आणि देवांना पिण्यास योग्य ठरतो, अशी स्तुती करते. सोम हा दिव्य, सत्य उघड करणारा शुद्धीकारक म्हणून गौरविला आहे; तो रक्षस्सारख्या विरोधी शक्तींना भेदून टाकतो आणि आपल्या समकक्ष तेजस्वी शक्तींशी संधान करून प्रकाश प्रकट करतो—अखेर इंद्राला ऊर्जा देणारे आपले दान अर्पण करतो.
Sukta 38
Sukta 9.38
हे लघु पावमान सूक्त सोमाची स्तुती करते—तो पिळला जाऊन शुद्ध होत असताना, समृद्धी व बळाकडे नेणाऱ्या सामर्थ्यवान वृषभ-रथासारखा पुढे प्रवाहित होतो. मंत्रांमध्ये सोमाचा वेगवान प्रवास मानवी क्षेत्रात येणे आणि “प्रिय गर्भा”कडे त्याची अंतरंग जवळीक—जिथे तो स्थिर होऊन अर्पण व पानासाठी योग्य ठरतो—असे वर्णन आहे. याचा हेतू शुद्धीकरण-प्रवाहाला पवित्र ठरवणे आणि यज्ञकर्मात सोमाची चेतनादायी, जीवनधारक शक्ती आमंत्रित करणे हा आहे.
Sukta 39
Sukta 9.39
हे लघु पवमान स्तोत्र, गाळणीतून शुद्ध होत वेगाने वाहणाऱ्या, स्वयंज्योती सोमधारेचे स्तवन करते; ती देवपदाकडे नेली जाते, जिथे देव नित्य सत्याची (शाश्वत तत्त्वाची) पुष्टी करतात. यात सोमाचे अवतरण आणि महा नदी-लाटेसारखा त्याचा उफाळून वाहणारा प्रवाह चित्रित होतो; आणि यज्ञ व विश्वाला धारण करणाऱ्या सुव्यवस्थित सत्याच्या—‘ऋताच्या गर्भा’त—त्याच्या सिंहासनारोहणाने हे स्तोत्र परिपूर्ण होते.
Sukta 40
Sukta 9.40
हे लघु पावमान स्तोत्र पिळणी व गाळणीमध्ये शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते. तो सर्व शत्रुत्वपूर्ण शक्तींना ओलांडून जातो आणि प्रेरित विचारांनी “अलंकृत” होतो. कवी तेजस्वी इंदूला विनवतो की विजय-सिद्धीसाठी द्युम्न (प्रकाशमय यशशक्ती), हजारपटींनी पोषण देणाऱ्या इषः (पोषक प्रेरणा), आणि लौकिक कल्याण व अंतःउन्नती—दोन्ही टिकवून धरणारी “दुहेरी-आधार” समृद्धी प्रदान करावी.
Sukta 41
Sukta 9.41
हे लघु पावमान स्तोत्र गाळणीतून वेगाने वाहणाऱ्या, शुद्ध झालेल्या सोमाचे स्तवन करते. तो अज्ञानाच्या ‘काळ्या त्वचे’चा त्याग करून तेजस्वी, अथक सामर्थ्य प्रकट करतो. यजमानांकडे विपुल पोषण घेऊन—गोधन, सुवर्णसदृश प्रभा, अश्व, आणि विजयदायी बळ—प्रवाहमान व्हावे, तसेच शांतिदायी संरक्षणाने त्यांना वेढून ठेवावे, अशी सोमाची प्रार्थना केली आहे. या स्तोत्राचा हेतू विधीगत (सोमपिळणीला सामर्थ्य देणे) आणि आध्यात्मिक (सोमरसाद्वारे चेतनेचे निर्मलीकरण/स्पष्टीकरण) असा दोन्ही आहे.
Sukta 42
Sukta 9.42
हे लघु पावमान सोमसूक्त पिळला जाऊन गाळणीतून शुद्ध होत असलेल्या तांबूस (हरित) सोमाचे स्तवन करते. तो स्वर्गातील तेजस्वी अवकाश निर्माण करतो आणि “जलांत”च सूर्यालाही उत्पन्न करतो, असे वर्णन आहे. सोम गाळण्याची यज्ञक्रिया ही विश्वातील प्रकाशप्रसार व जीवनदायी प्रवाह या महाक्रियेचीच प्रतिमा आहे, असे ते जोडते; आणि शेवटी यजमानांसाठी सोमाने स्वतःला शुद्ध करून विपुल पोषण, गोधन, वीर, अश्व आणि बल प्रदान करावे, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 43
Sukta 9.43
हे लघु पावमान सोमसूक्त गाळणीत शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते. तो तेजस्वी ‘गायीं’ (किरणां)नी स्वच्छ केलेल्या वेगवान अश्वासारखा मानला आहे आणि नंतर कवींनी रचलेल्या स्तोत्रांनी अलंकृत होतो. हे उज्ज्वल इंदू (सोम) दिव्य संपत्ती (रयी), अनेक-किरणी तेज, आणि जप करणाऱ्या ऋषीस विजयदायी बळ व श्रेष्ठ वीर्य-ऊर्जा (सुवीर्य) प्रदान करो, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 44
Sukta 9.44
हे लघु पवमान स्तोत्र शुद्धीकरणात प्रवाहित होत पुढे धावणाऱ्या सोमाचे आवाहन करते; तो जीवनशक्तीच्या लाटेसारखा उफाळून देवांकडे झेपावतो व त्यांच्या उपस्थितीस आमंत्रित करतो असे वर्णन आहे. ऋचा सोमाच्या स्वच्छ प्रवाहाला “सुंदर यज्ञ” (अध्वर) याच्याशी जोडतात; पवित्र आसन स्थापन करावे, तसेच बळ, योग्य मार्गदर्शन आणि व्यापक कीर्ती प्रदान करावी अशी प्रार्थना करतात.
Sukta 45
Sukta 9.45
हे लघु पावमान स्तोत्र सोम (इंदु) याला चलणीतून शुद्ध होऊन, देवांना आवाहन करणारा मादक व अंतर्दृष्टी देणारा आनंदरस म्हणून प्रवाहित होण्यास उद्युक्त करते. मंत्रांमध्ये चलणीपलीकडे पुढे झेपावणाऱ्या सोमाच्या वेगावर, तो विशेषतः इंद्राकडून पान केला जातो यावर, आणि त्या पानामुळे उपासकांच्या स्तुतिगानाला दर्शनाचा विस्तार व वीरशक्तीची वाढ मिळते यावर भर दिला आहे.
Sukta 46
Sukta 9.46
हे लघु पावमान स्तोत्र शुद्धीकरणाच्या क्रियेत सोम उफाळून पुढे धावतो, देवांच्या आनंदासाठी वेगाने वाहतो आणि प्रवाहात तेजस्वी सामर्थ्य प्राप्त करतो—याचे स्तवन करते. यात पिळणी व स्वच्छता यांचे जिवंत चित्रण आहे—मंथनदंडाने उजळ सोम पकडणे, त्याला “गायीं” (किरण/दूध) बरोबर मिसळणे, आणि विशेषतः इंद्रासाठी त्याची उन्मादक शक्ती सिद्ध करणे. उद्देश विधीगतही आहे आणि प्रतीकात्मकही: यज्ञाला बळ देणे व शुद्ध, उन्नत चेतनेचे प्रकटीकरण करणे.
Sukta 47
Sukta 9.47
हे लघु पावमान सूक्त सोमाच्या शुद्धीकरणाचे व यज्ञार्पणास योग्य होण्याचे स्तवन करते; तो “सत्कर्म” (ऋताचे पालन) यामुळे सामर्थ्यात वाढतो आणि उत्साहवर्धक शक्तीने उफाळून पुढे धावतो. यात इंद्राची वीरशक्ती (इंद्रिय) उत्पन्न करण्याची सोमाची क्षमता, तसेच स्तुती जन्माला येताना उद्भवणारे वज्रसदृश बळ यांचा उल्लेख आहे; आणि स्पर्धांमध्ये धन व विजय देणारा दाता म्हणूनही सोमाचे चित्रण केले आहे.
Sukta 48
Sukta 9.48
हा लघु पावमाना सूक्त शुद्ध होत असलेल्या आणि पवित्र आसनांवर प्रतिष्ठित होणाऱ्या सोमाची स्तुती करतो. वीरशक्ती व सौंदर्य धारण करणारा सोम यशस्वी, “सुयोग्यरीत्या पार पडलेल्या” यज्ञकर्माला आधार देतो. त्याला राजस आणि स्वर्गजन्मा असे संबोधले असून तो धन व बळ प्रदान करतो; आणि प्रेरित झाल्यावर तो अधिक महान “इंद्र-शक्ती”मध्ये वाढून, इच्छित सहाय्य व व्यापक पराक्रम देतो.
Sukta 49
Sukta 9.49
हे लघु पावमान सोमसूक्त सोमााच्या स्वशुद्धीचे आवाहन करते—ती विश्वव्यापी तसेच यज्ञातील शुद्धीकरण आहे; तिच्यामुळे पावसासारखे पोषण आणि बलवान, आरोग्यदायी प्रेरणा उपासकांना मिळतात. सोमा यज्ञातून स्वच्छ, तुपासारख्या धारेने प्रवाहित होवो, शत्रुत्वकारी शक्तींना परतवो आणि सत्य व ऋत यांच्या प्राचीन प्रकाशांना पुन्हा प्रज्वलित करो, अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 50
Sukta 9.50
हे लघु पवमान स्तोत्र, लोकरसातून पिळून काढून लोकरच्या गाळणीतून शुद्ध होत असताना सोम नदीच्या लाटेसारखा शक्ती व नादाने उफाळून वाहतो, याचे स्तवन करते. सोमाचा मधुर, हर्षोत्पादक रस आणि इंद्रासाठी पेय म्हणून त्याची तत्परता—ज्यामुळे विजयदायी पराक्रम व प्रेरित वाणी बळकट होते—यावर ते प्रकाश टाकते.
Sukta 51
Sukta 9.51
हे लघु पावमान स्तोत्र अध्वर्यूस उद्देशून सांगते की दगडाने पिळलेला सोमरस गाळणीत सोडावा, जेणेकरून तो विधीने व आध्यात्मिकरीत्या शुद्ध होऊन इंद्राच्या पानासाठी योग्य ठरेल. देवांना (मरुतांसह) प्रिय असलेल्या मधुर साररूप सोमाचे स्तवन करून, हा स्वच्छ झालेला प्रवाह यजमानाला बळ (वाज) आणि दीर्घकाळ टिकणारी कीर्ती (श्रवस्) देओ अशी प्रार्थना करते.
Sukta 52
Sukta 9.52
हे लघु पावमान सोमसूक्त ताज्या पिळलेल्या सोमाला पवित्र (गाळणी) कडे वाहण्याचे आवाहन करते—तो तेजस्वी व धनदायक होवो. उपासकांना प्राचीन समृद्धी व बळाने वेढून टाकावे अशीही विनंती आहे. सोमाला दानशीलतेत अढळ, आणि हिंसक आक्रमकाला ‘हलवून खाली पाडणारा’ रक्षक म्हणून दाखवले आहे. शेवटी शंभरपटीने किंवा हजारपटीने सहाय्ये मिळावीत व रयी (समृद्धी) वाढावी अशी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 53
Sukta 9.53
हे लघु पावमान स्तोत्र, पिळला जाऊन शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे आवाहन करते; त्याच्या उफाळणाऱ्या शक्तींनी रक्षसांना (दैवी-विरोधी अडथळ्यांना) चिरडावे आणि शत्रुत्व करणाऱ्या प्रतिस्पर्ध्यांना दूर हाकलावे, असे उद्युक्त करते. शुद्ध करणाऱ्या सोमाची अभंग “व्रते” (स्थिर नियम) अतिक्रमण-अशक्य आहेत, असे ते प्रतिपादित करते. शेवटी, तांबूस-पीत इंदू नदीच्या प्रवाहासारखा वेगाने धावून, रणात व विजयात इंद्राला उन्मादक सामर्थ्य देणारा बळ बनतो, या प्रतिमेने ते समाप्त होते.
Sukta 54
Sukta 9.54
हे लघु पावमान सूक्त शुद्धीकरणाच्या क्रियेतच असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो तेजस्वी, प्राचीन शक्ती आहे; त्याचे “दूध” (सार) अथक हातांनी काढले जाते व देवांस योग्य केले जाते. सोम सूर्याप्रमाणे सर्व लोकांवर उभा राहणारा, प्रकाशमय ऋत/व्यवस्था स्थापन करणारा म्हणून गौरविला आहे. देवांच्या आनंदासाठी तो प्रवाहित व्हावा अशी प्रेरणा देत, तेजस्वी “गायीं” (किरणे/संपत्ती) मधून बळ (वाज) व समृद्धी आणावी अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 55
Sukta 9.55
हे लघु पावमान स्तोत्र वारंवार प्रवाहित होणाऱ्या, स्वतःला शुद्ध करणाऱ्या साररूप सोमाचे आवाहन करते; यजमानाला पोषण, समृद्धी आणि पूर्ण कल्याण देण्याची विनंती करते. सोमाने आपल्या उत्साहवर्धक शक्तीसह वेगाने धावून यावे, “गायी” (किरणे/संपत्ती) आणि “घोडे” (ऊर्जा) प्रकट करावेत, आणि अंतर्गत व बाह्य शत्रूंना पराभूत करणारे अजेय बळ व्हावे, अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 56
Sukta 9.56
हे लघु पावमान सूक्त सोमाची स्तुती करते: तो पवित्र (गाळणी) मधून वेगाने धावतो, ‘ऋतं बृहत्’ या विशाल विश्वनियमाशी अनुरूप होतो आणि रक्षस्/विघ्नरूप अडथळे फोडून टाकतो. तसेच ‘दहा कन्या’ (तयारीतील बोटे/प्रवाह) सोमाला शुद्ध करतात, त्यामुळे तो मधुर होऊन इंद्र व विष्णूस योग्य ठरतो—ही पारंपरिक प्रतिमा येथे येते. सूक्ताचा शेवट संरक्षणप्रार्थनेने होतो: शुद्ध झालेला सोम गायकांना पाप व क्लेशापासून वाचवो.
Sukta 57
Sukta 9.57
हे लघु सोम पवमान सूक्त, गाळणी (पवित्र) मधून अखंड धारांनी वाहणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते—जणू स्वर्गातून उतरता पाऊस, विपुल वाज (बल/समृद्धी) कडे धावणारा. रस शुद्ध होऊन ‘पॉलिश’ होत असताना सोमाला राजस, ऋतपालक/धर्मनिष्ठ आणि वेगवान असे पाहिले जाते—धनावर येऊन बसणाऱ्या बाजासारखा. उपासकांसाठी स्वर्ग व पृथ्वी येथून सर्व प्रकारची संपत्ती आणावी, अशी त्याच्याकडे प्रार्थना केली आहे.
Sukta 58
Sukta 9.58
हे लघु पावमाना स्तोत्र गाळणीतून धाव घेत शुद्ध होत उन्मत्तपणे वाहणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते; तो सर्व अडथळे “ओलांडून व जिंकून” पुढे जातो. सोमाच्या वेगवान, विजयशाली प्रवाहाला समृद्धीशी—“हजारो” लाभांशी—जोडले आहे; दोन तेजस्वी धारांतून ते लाभ येतात असे सांगून, शेवटी सोमाच्या गतिमान शक्तीने व्यापक वाढ व स्थैर्य/स्थापना यांचा भाव प्रकट होतो.
Sukta 59
Sukta 9.59
हा लघु पावमान सोमसूक्त, गाळणीतून शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे आवाहन करतो. सर्वांवर विजय मिळविणारी शक्ती म्हणून त्याची स्तुती करून, यजमानासाठी प्राणशक्ती, समृद्धी आणि आनंद जिंकून देण्याची विनंती करतो. संततिसमृद्ध असा खजिना दे, उपासकाला सर्व संकटांवरून पार ने, आणि प्रेरित काव्यबुद्धी यज्ञकर्मात तसेच अंतःचेतनेच्या अंतर्वेदीवर स्थिर कर, अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 60
Sukta 9.60
हे संक्षिप्त पवमान स्तोत्र गायकांना गायत्री छंदाने सोमाची स्तुती करण्यास आवाहन करते; तेजस्वी थेंब (इंदु) याला अनेक नेत्रांचा, सर्वज्ञ-परिज्ञाता असा सामर्थ्यस्वरूप मानते. गाळण्यांपलीकडे धाव घेत कलशांत शिरणाऱ्या सोमाच्या यज्ञगतिचा मागोवा घेत, त्या शुद्ध प्रवाहाला इंद्राच्या अंतःसुखाशी व बळाशी जोडते. शेवटी, सोम शांतीरूपाने शुद्ध होवो आणि प्रजावंत रेतः—संतती व समृद्धी धारण करणारी सर्जनशील, फलदायी शक्ती—प्रदान करो, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 61
Sukta 9.61
ऋग्वेद ९.६१ हे पावमान सोमसूक्त आहे. गाळणी (पवित्र) मधून प्रवाहित होत सोमाचे शुद्धीकरण घडते, याचे ते स्तवन करते; अपार सामर्थ्याच्या प्रवाहांसह तो अवतरावा आणि यजमानांना प्रेरित उन्माद/आनंद (मद) यांनी परिपूर्ण करावा, अशी त्याची आवाहने करते. सोम स्पष्ट होत असताना तो विशाल प्रकाशाचा दाता म्हणून गौरविला जातो—स्वर्गीय विजेसारखा आणि महान वैश्वानर तेजासारखा—तसेच निंदा व शत्रुत्वपूर्ण नकार यांना दूर लोटणारा उग्र रक्षक म्हणूनही त्याची विनंती केली जाते.
Sukta 62
Sukta 9.62
हे पवमान स्तोत्र सोमाला पिळून काढल्यावर तो मुक्त होऊन पवित्र (गाळणी) मधून वाहत शुद्ध होत, तेजस्वी बनून देवांस योग्य ठरतो—याचे स्तवन करते. मंत्रांमध्ये वारंवार सोमाच्या शुद्धीकरणाचा संबंध गायक व यजमानांना सौभाग्य (शुभफल), वाज (बळ/समृद्धी) आणि सुवीर्य (उच्च वीरशक्ती) प्राप्त होण्याशी जोडला आहे.
Sukta 63
Sukta 9.63
ऋग्वेद ९.६३ हे पावमान (स्वतः शुद्ध होणाऱ्या) सोमाचे स्तोत्र आहे. सोम पिळून ‘पवित्र’ (गाळणी)तून गाळण्याच्या विधीसोबत हे गायिले जाते; सोमाच्या मधुर उन्माद/उत्साह (मद)ाचे आणि तो समृद्धी (रयि), कीर्ती (श्रवस्) व वीरबल (सु-वीर्य) देण्याच्या सामर्थ्याचे स्तवन करते. गायत्रीछंदाच्या लयीमध्ये स्तोत्र वारंवार सोमाला यजमानाकडे ‘प्रवाहमान हो’ असे आवाहन करते, दैवी शक्ती मानवी जीवनात आणून देण्याची विनंती करते. शेवटी, सोमाच्या शुद्ध प्रवाहातून स्वर्गीय व पार्थिव अशा सर्व इष्ट संपत्ती मिळाव्यात अशी सर्वसमावेशक प्रार्थना करून स्तोत्र समाप्त होते.
Sukta 64
Sukta 9.64
ऋग्वेद ९.६४ सूक्तात सोम पवमानाची स्तुती केली आहे: तो पिळला जातो, गाळला जातो आणि तेजस्वी होऊन उजळतो—ऋत (सत्य-नियमित व्यवस्था) स्थापन करणारी व स्पष्ट दृष्टी जागवणारी उत्साहवर्धक “वृषभ” शक्ती म्हणून. हे स्तोत्र शुद्धीकरणातून सोमबिंदूंची त्यांच्या विशाल ध्येयाकडे (त्या “समुद्रा”कडे) होणारी गती दाखवते आणि ही निर्मळ आनंदरसता यजमानांसाठी प्रकाश, बळ आणि कल्याण ठरो अशी प्रार्थना करते.
Sukta 65
Sukta 9.65
हे पवमान सोमसूक्त, सोमाला पिळून, गाळून, तेजस्वी करून वाहणाऱ्या जिवंत प्रवाहरूपाने गौरवते—तो लोकांमध्ये संचार करणारी राजस सत्ता आहे आणि मानवमनात प्रेरित स्पष्टता स्थापन करणारा आहे. मंत्रांत वारंवार सोमाचे “आप्त” (पिळणारे दगड, जल, आणि शुद्धीकरणाचे प्रवाह) त्याला पुढे ढकलत असल्याचे चित्रण येते; आणि त्याचा शुद्ध प्रवाह यजमान व समुदायाला रयी (समृद्धी), संरक्षण, आणि उन्नती प्रदान करतो.
Sukta 66
Sukta 9.66
हे पवमान सोमसूक्त लोकरसातून गाळून घेताना स्वतः शुद्ध होत वाहणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते; देवांसाठी योग्य असा तो बनविला जातो. सोमाला मित्रांचा प्रिय, उग्रांमध्ये पराक्रमी ज्येष्ठ असा आवाहन केले आहे; स्वर्गातून आणलेले त्याचे तेजस्वी ‘दूध’ बल, विजय आणि जीवन टिकविणारी कृपा प्रदान करते. या सूक्ताचा हेतू विधीपर—सोमपेषणाला उर्जा देणे—आणि आध्यात्मिक—सोमाला प्रेरित वाणी व प्राणशक्ती म्हणून गौरवणे—असा दोन्ही आहे.
Sukta 67
Sukta 9.67
हे पवमान सोमसूक्त पिळलेला सोम गाळणी (पवित्र) मधून धावत जाऊन तेजस्वी, बलवान होतो आणि यज्ञात देवांच्या पानासाठी योग्य बनतो, असे स्तुतिपूर्वक सांगते. मंत्रांमध्ये सोमाच्या वेगवान धारांचा, धन–वीर्य–प्रेरित परिपूर्णता देणाऱ्या सामर्थ्याचा, तसेच ऋषींनी संकलित केलेल्या परिष्कृत साररूप ‘रस’ म्हणून त्याच्या भूमिकेचा गौरव आहे. शेवटी फलश्रुती येते—पवमानी मंत्रांचे पठण करणाऱ्यास सरस्वती दूध, तूप, मध आणि पाणी यांनी पोसते; ही प्रेरित समृद्धीची प्रतीके आहेत.
Sukta 68
Sukta 9.68
हे पवमान सोमसूक्त देवांकडे धावणाऱ्या मधुर सोमबिंदूंचे स्तवन करते; ते गाळण्या व जलप्रवाहांतून वाहत शुद्ध होत जातात. “दूरपलीकडून” सोम प्राप्त झाल्याची पुराणकथा ते स्मरते आणि सोमाला तेजस्वी, स्तुत्य शक्ती म्हणून शुद्ध करून प्रतिष्ठित करण्यात ऋषींच्या भूमिकेचे गौरव करते. शेवटी, सोमाची ही शुद्धी उपासकांत प्राणशक्ती, द्यावापृथिवीशी सुसंवाद, आणि वीरबलाने समृद्ध असे धन स्थापन करो, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 69
Sukta 9.69
हे पवमान सोमसूक्त दाबला व गाळला जात असताना वेगाने धावणाऱ्या, स्वतःला शुद्ध करणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो उजळ प्रवाहांतून पुढे उसळून देवांना—विशेषतः इंद्राला—बल देतो असे वर्णन आहे. बाण, वासरू, सूर्यकिरण अशा जिवंत उपमांनी, गाळणीच्या ‘धाग्यां’मधून शिस्तबद्ध रीतीने जाणाऱ्या सोमाच्या गतीचे चित्रण करून, तेजस्वी संपत्ती, संरक्षण आणि यज्ञकर्माची यशस्वी पूर्णता यासाठी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 70
Sukta 9.70
हा पवमान सोमसूक्त शुद्ध इंदूचे स्तवन करतो—तो पिळला, गाळला आणि तेजस्वी झालेला; ऋत (विश्वाचा सत्य-नियम) आणि देवांना व जगांना पोसणाऱ्या खऱ्या आनंदाचा साक्षात् अवतार. यात सोमाची उर्ध्वगती व विस्तारती शक्ती चित्रित होते: ‘सात’ पोषणकारी शक्तींनी त्याचे दोहन होते, तो तेजस्वी लोकांना वस्त्रासारखे परिधान करतो, आणि अखेरीस अश्वासारखा धावून इंद्राच्या उदरात प्रवेश करून बल, मार्गदर्शन आणि निंदेपासून संरक्षण प्रदान करतो.
Sukta 71
Sukta 9.71
हे सोम-पवमान सूक्त सोमाचा पिळून व गाळून शुद्ध होण्याचा गौरव करते—तो जागरूक, तेजस्वी शक्ती बनून यज्ञकर्माला विकृती (द्रुह्) व शत्रुत्वकारी शक्ती (रक्षस्) यांपासून रक्षण करतो. सोमाच्या शुद्धीकरणाला दक्षिणा (यथोचित अर्पण/कौशल्य) आणि ब्रह्मन् (मंत्रशक्ती) यांच्याशी जोडून, स्वच्छ झालेला सोम स्वतःला तेजाने आच्छादित करीत, दैवी रीतीने सिद्ध केलेल्या गुप्त ‘पद’ किंवा प्रकाश-स्थानाकडे गती करतो, असे वर्णन करते.
Sukta 72
Sukta 9.72
हे सोम पावमान सूक्त शुद्ध होत असलेल्या, पिळल्या जाणाऱ्या आणि दुधासह पात्रात ओतल्या जाणाऱ्या शुद्ध सोमाची स्तुती करते; तेथे तो तेजस्वी, प्रेरणादायी शक्ती म्हणून प्रकटतो. सोमाला वाणी व विचार जागविणारा, ऋत (विश्व-नियम) यांच्या आसनात जीवन नवे करणारा, तसेच उपासकाला विपुल धन व कल्याण-समृद्धी देणारा म्हणून गौरविले आहे.
Sukta 73
Sukta 9.73
हे पवमान सोमसूक्त, पवित्रातून गाळून वाहणाऱ्या सोमाच्या शुद्ध प्रवाहाचे स्तवन करते; तो तेजस्वी प्रेरणा उत्पन्न करतो आणि इंद्राची शक्ती वाढवतो. सूक्तात वारंवार सोमाच्या स्पष्टतेचा संबंध वाच् (प्रेरित वाणी) यांच्या स्पष्टतेशी, तसेच वरुण व ऋत यांच्या अधीन व्रत (पवित्र नियम/आचरण) यांच्या संरक्षणाशी जोडला आहे; त्यामुळे शुद्धीकरण हे केवळ यज्ञकर्म नसून विश्व-नैतिक व्यवस्थेचे स्थापन म्हणूनही दर्शविले आहे.
Sukta 74
Sukta 9.74
हे पवमान सोमसूक्त पिळलेल्या सोमरसाचे स्तवन तेजस्वी, नवजात शक्ती म्हणून करते; तो स्वः (प्रकाश) याकडे वेगाने धावतो, लोकरच्या गाळणीतून गर्जत वाहतो आणि जलांमध्ये मिसळतो. सोमाला स्वर्गाचे बीज आणि अदितीची गर्भशक्ती असे वर्णन करून, यजमानासाठी समृद्धी—दूध, बळ, संतती—वाढवितो असे सांगितले आहे. सूक्ताचा शेवट सोमाच्या अंतिम शुद्धीकरणाने होतो आणि इंद्राच्या पानासाठी तो मधुर व उन्मादक/उत्साहवर्धक होवो अशी स्पष्ट प्रार्थना केली आहे.
Sukta 75
Sukta 9.75
या लघु पवमान सूक्तात शुद्ध होत प्रवाहित होणाऱ्या सोमाची स्तुती आहे—तो प्रिय व मंगल अशा ध्येयांकडे गतिमान होतो. पवित्र नामांच्या सामर्थ्याने आणि मानवी यज्ञकर्माच्या प्रेरणेने तो अधिक प्रभावी व शक्तिमान बनतो. सोमाची कल्पना सौर-विस्ताराने केली आहे—तो सूर्याच्या विशाल रथावर आरूढ होतो—मग सुवर्ण पात्रांत प्रवेश करतो, उषःकालांसह तेजस्वी होतो, आणि अखेरीस इंद्राला सामर्थ्य देऊन तो समृद्धी व कल्याण प्रदान करतो.
Sukta 76
Sukta 9.76
हे लघु पवमान स्तोत्र शुद्धीकरणातून प्रवाहित होणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो स्वर्गाला धारण करणारा, देवकौशल्ययुक्त साररूप म्हणून वर्णिला आहे; ‘नद्या’ (वाहिन्या/मार्ग) यांत सोडला जाऊन देवांच्या उपभोगास योग्य असा परिष्कृत केला जातो. सोमाचा स्वच्छ झालेला उफाळता प्रवाह इंद्राच्या सामर्थ्यवर्धनाशी वारंवार जोडला आहे—तो अंतर्गत पात्रांत प्रवेश करतो, वीजेसारखा जगांना जागृत करतो, आणि उपासकांना तेज, बळ व विजय प्रदान करतो.
Sukta 77
Sukta 9.77
हे लघु पवमान स्तोत्र पात्रात शुद्ध होऊन सिद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—इंद्राच्या वज्ररूपाने तेजस्वी, विजय व समृद्धी देणारी अजेय शक्ती म्हणून. गाळलेला सोम मधुर, दीप्तिमान आणि ऋत (विश्वनियम) धारण करणारा असा वर्णिला आहे; तो तुपासारख्या समृद्ध सारधारा स्वतःकडे ओढतो आणि यजमानाला बळ, “किरण/गो” (go) आणि प्रेरित वाणी प्रदान करतो. शेवटच्या भागात सोमप्रवाहाची ओळख वरुण व मित्र यांच्या व्यापक, विश्वासू शक्तींशी जोडली जाते; त्यामुळे ही शुद्धी केवळ विधीक्रिया न राहता, विश्वऋताचे सामंजस्य आणि अंतःसत्याचे संधान ठरते.
Sukta 78
Sukta 9.78
हे लघु पवमान सूक्त शुद्धीकरणाच्या क्रियेतच सोमाची स्तुती करते: “राजा” जलवस्त्र परिधान करून वेगाने पुढे धावतो, अपवित्रता पकडून घेतो आणि देवांच्या अर्पणस्थानी योग्य ठरतो. सोमाच्या शुद्धीचा संबंध प्रेरित वाणीशी, दैवी सान्निध्याशी, तसेच धन, विस्तीर्ण “गव्युती” (चराईभूमी/पशुपथ) आणि निर्भयता देण्याशी जोडला आहे; आणि जवळ-दूरच्या शत्रूंवर प्रहार करावा अशी त्याला विनंती केली आहे.
Sukta 79
Sukta 9.79
हे लघु पावमान सोमसूक्त पिळलेल्या सोमबिंदूंना शुद्धीकरणात वेगाने पुढे धावणारे म्हणून गौरवते; ते उपासकांसाठी पोषण आणि प्रेरित धीसामर्थ्य पसरवतात. शुद्ध करणारा सोम येथे नैतिक व रक्षक शक्तीही ठरतो: समृद्धी व सन्मनस्कता अडवणाऱ्या ‘आडव्या धरणाऱ्या’ आणि शत्रुत्वपूर्ण शक्तींचा नाश करावा अशी प्रार्थना केली आहे. अखेरीस, सोमाचे बळ आणि प्रिय उन्माद यज्ञकर्त्यांना ‘पातळीवरून पातळीवर’ सुरक्षितपणे नेवो अशी विनंती होते.
Sukta 80
Sukta 9.80
हे सोम पवमान सूक्त, पिळला जाऊन मुक्त होऊन शुद्ध होत तेजस्वी, सहस्र-धारांचा प्रवाह बनणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते—विशेषतः इंद्राला हर्षित करण्यासाठी आणि दैवी ऋत (व्यवस्था) टिकवण्यासाठी. सोमाला उन्माद-आनंदाचा वृषभ मानून, तो प्राणक्षय करणाऱ्या शक्तींना परतावतो, कीर्ती व बळ देतो, आणि जलांतून नदीच्या लाटेसारखा देवांकडे वाहत जातो, असे गौरविले आहे.
Sukta 81
Sukta 9.81
हे लघु पावमाना स्तोत्र शुद्धीकरणातून वेगाने धावणाऱ्या आणि इंद्रामध्ये प्रवेश करणाऱ्या सोमाच्या सजीव “लहरीं”चे स्तवन करते; त्या इंद्राला बळ देऊन विजयदायी उदार दानशीलता आणि प्रकाश/संपत्तीचे वरदान देण्यास प्रवृत्त करतात. पुढे ते थेट प्रार्थनेत रूपांतरित होते: शुद्ध सोमाने धन “विखुरून” द्यावे, प्राणशक्ती व निर्मळ अंतर्दृष्टी दृढ करावी, आणि समृद्धी जवळच टिकवून ठेवावी, अशी विनंती केली जाते. स्तोत्राचा शेवट व्यापक अभिषेकाने होतो—द्यावा-पृथिवी, आदित्य आणि सर्व देवांनी शुद्ध सोमात आनंद मानावा, असे आवाहन केले जाते.
Sukta 82
Sukta 9.82
हे लघु पवमान स्तोत्र ताजे पिळलेला व शुद्ध होत जाणारा सोम याचे स्तवन करते. तो अविनाशी लोकरीच्या गाळणीतून वाहत, तुपासारख्या तेजस्वी आसनापाशी—घरट्याकडे परतणाऱ्या घारीप्रमाणे—धावून जातो. मंत्रांमध्ये विधीची प्रतिमा (दगड, पाणी, गाळणी/गाळणे) आणि विश्वसंबंध (पर्जन्य, आपः, “गायी/प्रकाशकिरण”) यांची गुंफण आहे; आणि यज्ञाला बळ, विजय व कल्याण देणारी राजस सत्ता म्हणून सोमाचे चित्रण केले आहे.
Sukta 83
Sukta 9.83
हे लघु पावमाना स्तोत्र, ताणलेल्या पवित्र (गाळणी)तून शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो यज्ञात प्रवेश करण्यास योग्य होतो आणि अर्पण-शक्ती देवांच्या आसनापर्यंत नेतो. ऋचा यावर भर देतात की ‘पक्व/तप्त’ (तयार केलेले, परिष्कृत) असेच दाणेदार जाळी/चाळणी पार करू शकते—ही प्रतिमा विधीतील स्पष्टिकरणासोबतच अंतर्गत परिपक्वतेचेही द्योतक आहे. पुढे सोमाला जग धारण करणारा, उषःप्रभ तेजस्वी, आणि राजस-विजयी म्हणून गौरविले जाते; आपल्या शुद्धीकरणाच्या प्रवाहमय गतीने तो व्यापक श्रवस् (कीर्ती) जिंकतो.
Sukta 84
Sukta 9.84
हे लघु पवमान स्तोत्र शुद्धीकरणाच्या क्रियेतच असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो जलांतून वाहत, गाळला जातो—जेणेकरून त्याचा स्वच्छ सार इंद्राला बळ देईल, वरुणाच्या ऋत-व्यवस्थेशी सुसंवाद साधेल, आणि वायूने वाहून नेला जाईल. कवी सोमाला “विस्तीर्ण अवकाश” (वरिवस्) आणि कल्याण (स्वस्ति) निर्माण करण्याची विनंती करतो; गाळलेला रस वीजेसारखा वेगवान, सूर्य-शोधक आणि धन-विजयी आहे असे चित्रण करून, यजमानाच्या आत व आजूबाजूच्या “दैवी जनांना” (दैव्य जनम्) उन्नत करतो असे सांगतो.
Sukta 85
Sukta 9.85
हे पवमान सोमसूक्त उत्तम रीतीने पिळलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो शुद्ध होऊन इंद्रासाठी योग्य ठरतो आणि रोग तसेच राक्षससदृश शत्रुत्वकारी शक्तींना दूर हाकलण्याची सामर्थ्य प्राप्त करतो. ऋचा कधी गाळणी, पात्रे आणि याजकांची क्रिया अशा ठोस यज्ञदृश्यात फिरतात, तर कधी सोमाची रक्षक-शक्ती (गंधर्व-प्रतीक) द्यावा-पृथिवीतून प्रकाशमान होत विश्वदर्शन घडवते. एकूणच, हे सूक्त सोमाला केवळ यज्ञातील पवित्र पेय म्हणून नव्हे, तर जीवनशक्ती, स्पष्टता आणि विजय सुरक्षित करणारी रक्षणकारी, भूतबाधा-निवारक शक्ती म्हणून मांडते.
Sukta 86
Sukta 9.86
हे सोम पावमान सूक्त, लोकर व गाळण्यांतून शुद्ध होत असताना जीवंत वेगाने धावणाऱ्या सोमाचा गौरव करते. तो मधुर, उत्साहवर्धक होऊन देवांसाठी योग्य अर्पण बनतो. पात्राभोवती व गाळणीत फिरणाऱ्या थेंबांच्या दृश्य यज्ञप्रवाहाला ते ऋत (विश्वव्यवस्था) यांच्याशी जोडते; सोमाने शत्रुत्वकारी शक्ती दूर कराव्यात आणि गायकांना “विस्तीर्ण” वाणी व वीरबल प्रदान करावे अशी प्रार्थना करते.
Sukta 87
Sukta 9.87
हे पवमान सोमसूक्त, यज्ञातील गाळण्या/पवित्रकांतून शुद्ध होत उद्दिष्टपूर्वक वेगाने वाहणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो नीट सजवलेल्या शर्यतीच्या घोड्यासारखा पवित्र आसन (बर्हिस) कडे नेला जातो. सोमाच्या शुद्धीकरणाला बळ (वाज), कीर्ती (श्रवस्), पोषण (इष्) आणि अमरत्व (अमृत) यांच्या प्राप्तीशी जोडले आहे; आणि शेवटी इंद्रासोबत सोमाचे सख्य प्रतिपादून, योग्य स्तुती व परिणामकारक प्रेरणा (धी) यांसाठी प्रार्थनेने सूक्त समाप्त होते.
Sukta 88
Sukta 9.88
हे पवमान सोमसूक्त ताज्या पिळलेल्या सोमाचे शोधन व अर्पण यांचे स्तवन करते आणि इंद्राने तो पिऊन कृतीसाठी बळ व पराक्रम धारण करावा अशी प्रेरणा देते. सोमाला जलांतून व गाळण्यांतून लाटेसारखा धावणारा सामर्थ्यवान प्रवाह म्हणून चित्रित केले आहे; तसेच तो शुद्ध, नियमबद्ध, आणि वरुण–मित्र–अर्यमन् यांच्याशी निगडित ऋत/नैतिक व्यवस्थेशी सुसंगत असा म्हणून गौरविला आहे. या सूक्ताचा हेतू आचारात्मक—अर्पणाचे संस्कारपूर्वक पावित्रीकरण—आणि आध्यात्मिक—सोमाच्या शुद्धीकरण शक्तीद्वारे स्पष्टता, तेज, आणि योग्य क्रम/धर्म जागृत करणे—असा दोन्ही आहे.
Sukta 89
Sukta 9.89
हे लहानसे पवमान स्तोत्र शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो स्वर्गातून पावसासारखा प्रवाहित होतो, “मातेच्या कुशीत” (गाळणी/पिळण्याचे स्थान) स्थिरावतो आणि उपासकांत बळ व माधुर्य म्हणून प्रवेश करतो. सोमाला मधुर-पृष्ठ असलेल्या सामर्थ्यवान अश्वासारखे, रुंद चाकांच्या रथाला जुपलेले, “भगिनी” (जलधारा) यांनी शुद्ध केलेले आणि देवांकडे हाकलेले असे कल्पिले आहे. शेवटी थेट प्रार्थना आहे: इंद्रासाठी शुद्ध झालेला सोम तेजस्वी धन आणि अडथळे जिंकणारी सुंदर वीरशक्ती प्रदान करो.
Sukta 90
Sukta 9.90
या पवमान सोमसूक्तात शुद्धीकरणातून पुढे धावणाऱ्या सोमाचे स्तवन आहे. तो धारदार सामर्थ्य व विपुल दानांसह, विजयाच्या रथासारखा इंद्राकडे अग्रसर होतो. द्रष्टा सोमाला विनवतो की तो विस्तीर्ण व सुरक्षित मार्ग उघडो; आपः (जल), उषा आणि सौर ‘गायी’ (प्रकाश) आणो; तसेच प्रेरित वाणीला बळ देवो. शेवटी राजस प्रतिमेत सोम दुर्दैव चिरडून, उपासकांचे दीर्घकाल कल्याणाने रक्षण करतो असे सूक्त सांगते.
Sukta 91
Sukta 9.91
हे लघु पावमान सूक्त, लोकरच्या (ऊनाच्या) गाळणीतून “प्रवाहित” होत बाहेर पडणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो अंतर्गत अग्नी (वह्नी) धारण करून, रथशर्यतीसारखा देवांच्या आसनांकडे धावतो. शुद्ध होत असलेला सोम रक्षस् इत्यादी शत्रुशक्तींचा भंग करावा, विजयदायी संपत्ती (वाज) पसरवावी, असे आवाहन केला जातो; आणि शेवटी जल, सौर “गायी” (किरण/प्रकाशित शक्ती), संतती, विस्तीर्ण शेतजमीन, तसेच सूर्याचे (सत्य-प्रकाशाचे) दीर्घकाल दर्शन प्रदान करावे, अशी प्रार्थना केली जाते.
Sukta 92
Sukta 9.92
हे लघु पावमान सूक्त सोमाचे स्तवन करते: तो पिळला जाऊन लोकरच्या गाळणीतून धावतो, विजय व बक्षिसाकडे रथासारखा वेगाने झेपावतो. शुद्धीकरण हे विश्वव्यापी सहकार्य म्हणून येथे रंगवले आहे—देव आणि “सात नद्या” सोमाला धुऊन-शुद्ध करून सामर्थ्य देतात, ज्यामुळे तो स्वीकारार्ह हविर्भूत होतो आणि उपासकांना बळ (इंद्रिय) व पोषण प्रदान करतो.
Sukta 93
Sukta 9.93
हे लघु पवमान स्तोत्र शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो वेगवान अश्वासारखा कुंडाकडे धावतो, तेजस्वी होतो आणि अर्पणास योग्य बनतो. दाबणे व गाळणे ही प्रक्रिया सखीसदृश शक्तींनी केलेली पवित्र “घासून-चमकविणे” अशी चित्रित केली आहे; त्यानंतर सोम समृद्धी फुलवतो, प्राणशक्ती दृढ करतो आणि स्तुतिकर्त्यास धन तसेच जीवनप्रवासात सुरक्षित मार्ग प्रदान करतो.
Sukta 94
Sukta 9.94
हे लघु पावमाना स्तोत्र, जलांतून व लोकरस (ऊन/लोकर) यांतून शुद्ध होत जाणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते; तेथे जागृत विचार व प्रेरित अंतर्दृष्टी परस्पर स्पर्धा करून वाढीचा स्थिर “गोठा/वाडा” घडविण्यासाठी क्रमबद्ध होतात. सोमाला सर्व लोकांतून काव्यशक्ती वाहून नेणारा कवी म्हणून गौरविले आहे; तो देवांमध्ये कीर्ती देतो आणि समर्थ उपासकाला व्यवहार्य समृद्धी प्रदान करतो. स्तोत्राचा शेवट पोषण, व्यापक प्रकाश, दैवी आनंद, आणि शत्रुत्वकारी शक्तींचा पराभव/परावर्तन यांसाठी थेट विनंतीने होतो.
Sukta 95
Sukta 9.95
हे लघु पवमान सोमसूक्त, मुक्त होऊन शुद्ध होत, लाकडी पेषणपात्र व गाळणीत तेजस्वी “शुद्धीचे वस्त्र” धारण करणाऱ्या कपिशवर्ण सोमाचे स्तवन करते. कवी प्रेरित विचार व प्रार्थना पाण्याच्या लाटांसारख्या सोमाकडे धाव घेतात असे चित्रित करतो आणि शुद्ध करणाऱ्या इंदूला पवित्र वाणी व अंतर्दृष्टी विस्तारण्याची विनंती करतो. सूक्ताचा शेवट इंद्रासह समृद्धीची, तसेच सोमाच्या शुद्धीकरणातून जन्मणाऱ्या खऱ्या वीरशक्तीच्या अधिपत्याची संयुक्त आकांक्षा व्यक्त करून होतो.
Sukta 96
Sukta 9.96
या पवमान सोमसूक्तात दाबलेला सोम गाळण्यांतून वेगाने पुढे धावतो, तेजस्वी होतो, जलांत गर्जतो आणि इंद्र व इतर देवांसाठी योग्य बनतो, अशी स्तुती केली आहे. सोमाला विजयशाली नेता म्हणून गौरविले आहे, जो वैरभाव व दारिद्र्य दूर हाकलतो, यजमानासाठी मार्ग रुंदावतो आणि सहकाऱ्यांना बळ, स्पष्टता व प्रेरित सामर्थ्य अशा प्रकाशमय नव्या “वस्त्रांनी” आच्छादित करतो.
Sukta 97
Sukta 9.97
हे पवमान सोमसूक्त सोमाच्या पिळण्या व शुद्धीकरणाचे स्तवन करते—तो गाळणीतून वाहत पात्रांत उतरतो आणि देवांशी संग करण्यास योग्य होतो. सूक्तात सोमाला जागरूक, स्तोत्रगायक, याज्ञिक पुरोहित-शक्ती म्हणून वारंवार रंगवले आहे; तो यज्ञाच्या तेजस्वी निवासात प्रवेश करून गोधन, बळ आणि सुव्यवस्थित समृद्धी अशी वाढ देतो. तसेच सोमाद्वारे मिळणाऱ्या लाभांना स्थैर्य देण्यासाठी मित्र, वरुण, अदिती, द्यावा-पृथिवी (आकाश व पृथ्वी) अशा सहकारी विश्वाधारांचे आवाहन करून आशीर्वादाचा विस्तार केला आहे.
Sukta 98
Sukta 9.98
हे पवमान सोमसूक्त, जलांतून व लोकरच्या गाळण्यांतून शुद्ध होत असलेल्या इंदूचे (सोमाचे) स्तवन करते. तो गायकांकडे विपुल धन, पराक्रम व विजय घेऊन “प्रवाहमान” व्हावा अशी प्रार्थना आहे. सोमाची स्वच्छ धारा वर उचंबळत असता, तो सर्व देवांशी आनंदमय ऐक्यात संचारतो, यजमानांना सामर्थ्य देतो आणि समृद्धीचे “गृह” उघडतो असे वर्णन येते. शेवटी, ऋषी व सहचर एकत्रितपणे सोमाच्या तेजस्वी नेतृत्वाला प्राप्त होऊन, टिकाऊ बळ व समृद्धी सुरक्षित व्हावी अशी आकांक्षा व्यक्त करतात.
Sukta 99
Sukta 9.99
हे पवमान सोमसूक्त शुद्धीकरणाच्या क्रियेतच असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—पिळून काढलेला, वाहणारा, लोकराच्या गाळणीतून गाळलेला, आणि इंद्रासाठी उत्साहवर्धक पेय म्हणून सिद्ध केलेला. कवी या यज्ञकर्माला विश्वव्यापी प्रक्रिया म्हणून रंगवतात: तेजस्वी पेय तेजाने आच्छादित होते, दूताप्रमाणे मार्गदर्शित होते, आणि विजय, प्रेरणा व ऋतानुसार सुव्यवस्थित सामर्थ्य यांना बळ देण्यासाठी पात्रांत आसनस्थ होते.
Sukta 100
Sukta 9.100
हे पवमान सोमसूक्त, सोमाचा जिवंत प्रवाह पिळला जातो, लोकरच्या गाळणीतून शुद्ध होतो आणि देवांसाठी—विशेषतः इंद्राच्या प्रिय पेय म्हणून—योग्य ठरतो, याचे स्तवन करते. आई नवजात वासराची काळजी घेतात अशा जिव्हाळ्याच्या प्रतिमांतून, शुद्धीकरण हे केवळ यज्ञातील परिष्कार नसून सोमाच्या खऱ्या, तेजस्वी स्वरूपाचे उलगडणे आहे असे दाखवले आहे. शेवटी सोमाची विश्वव्यापी महत्ता—द्यावा‑पृथिवीपेक्षा अधिक, आणि विरोध करणारा ‘आवरणरूपी झगा’ झटकून टाकणारी—अशी प्रकट होते, ज्यामुळे शुद्ध प्रवाह दैवी ऋताला बळ देतो आणि मानवाच्या अंतर्दृष्टीला प्रकाश देतो.
Sukta 101
Sukta 9.101
हा पवमान सूक्त, सोमरस पिळून लोकरच्या गाळणीतून शुद्ध होत असताना त्याची स्तुती करतो. याजक-सहकारी त्याला प्रेरित करून, विजय देणारे व बळ वाढविणारे पेय होण्याची विनंती करतात. अडथळे घालणाऱ्या शक्तींना दूर हाकल, सर्वाधिक प्रभावी कीर्ती व पोषण दे, आणि इंद्रासाठी सिद्ध केलेल्या “उघड्या अवकाशा”कडे प्रवाहित होऊन यज्ञ व जनतेला सामर्थ्य दे—अशी सोमाची प्रार्थना केली आहे.
Sukta 102
Sukta 9.102
हे सोम पावमान सूक्त शुद्ध झालेल्या सोमाचे स्तवन वाढणाऱ्या, तेजस्वी शक्ती म्हणून करते; तो ‘ऋत’ची “प्रकाशमान विचारधारा” प्रेरित करतो आणि यज्ञाला पुढे नेतो. सोम प्रिय व सर्वव्यापी असा वर्णिला आहे; तो देवांना एका नियमाखाली (व्रत) एकत्र सुसंवादी करतो आणि “स्वर्गाची गोठी/गोशाळा” उघडून यज्ञात व जगात प्रकाश व व्यवस्था मुक्त करतो.
Sukta 103
Sukta 9.103
हे लघु पावमान स्तोत्र सोमाला “उन्नत वचन” अर्पण करते: तो गाळणी (पवित्र) मधून शुद्ध होत यज्ञपात्रांत प्रवेश करतो आणि स्वच्छ, तेजस्वी व देवांना स्वीकारार्ह होतो. सोमाची स्तुती प्रेरित विचारांचा अचूक नेता (मतीनां नेता) म्हणून केली आहे; तो विजयी अश्वाप्रमाणे वर्तुळाकार मार्गांनी धावतो आणि पोषण तसेच व्यापक आनंद-उपभोग पसरवतो. याचा हेतू विधीपर—पिळलेल्या रसाला आहुतीसाठी पवित्र करणे—आणि द्रष्टा-पर—उपासकाच्या अंतःकरणात सोमाची स्पष्ट करणारी शक्ती आवाहन करणे—असा दोन्ही आहे.
Sukta 104
Sukta 9.104
हे लघु सोम पावमान सूक्त यज्ञातील सहचरांना बसून गाण्यास व शुद्ध होत असलेल्या, स्वयंपवित्र सोमाला “अलंकृत” करण्यास आमंत्रित करते, जेणेकरून त्याचा तेज व समृद्धी वाढो. यात सोमाची धनाचा शोध लावणारा आणि प्रकाशमान तेज देणारा म्हणून स्तुती केली आहे. शेवटी संरक्षणाची प्रार्थना आहे: सोमाने यजमानांच्या मार्गावर दृढ सीमा स्थापावी आणि राक्षसांना तसेच द्विमुखी, देवविरहित अपायांना दूर हाकलावे.
Sukta 105
Sukta 9.105
या लघु पावमाना सोमसूक्तात यज्ञाचे सहचर सोम शुद्ध होत असताना त्याचे स्तवन-गान करावे, जेणेकरून त्याचा प्रवाही रस मधुर, उत्साहवर्धक व देवांना योग्य होईल, अशी प्रेरणा दिली आहे. गायी व घोडे यांचे प्रतीक असलेल्या तेजस्वी धनाचा वर दे, आणि प्रकाशकिरणांमध्ये आपले निर्मळ तेज स्थापन कर, अशी सोमाची प्रार्थना केली आहे. तसेच रक्षक म्हणून सोमाने देवहीन भक्षकाला आणि साधकाच्या इच्छेला विभागणाऱ्या “द्विमनस्क” शक्तीला दूर हाकलावे, अशीही याचना आहे.
Sukta 106
Sukta 9.106
हे पवमान सोमसूक्त नव्याने पिळलेल्या, स्वतः शुद्ध होणाऱ्या सोमधारांचे स्तवन करते; त्या पवित्र (गाळणी)तून वेगाने वाहत इंद्राकडे—पराक्रमाच्या वृषभाकडे—प्रवृत्त होतात. स्वच्छ, ‘मधुर-मधुसम’ प्रवाह असलेला सोम दैवी उन्माद/उत्साह (मद) जागवतो, विजयासाठी इंद्राला बळ देतो, आणि देवांना व यजमान-उपासकांना सौर लोक (स्वर) व अमरत्व प्रदान करतो, असे येथे गौरविले आहे.
Sukta 107
Sukta 9.107
हे पवमान सोमसूक्त ताज्या पिळलेल्या सोमाला परम हविर्भूत अर्पण म्हणून स्तुतिते; त्याच्या धारांना ओतावे, शुद्ध करावे आणि यज्ञचक्रात स्थापन करावे असे आवाहन करते. सोम “जलांनी आच्छादित” होऊन वाहताना देवांना व ऋषींना मदिर आनंद देतो; तो विश्वाच्या “समुद्र-आसनावर” स्वतःला स्थिर करतो आणि प्रकाश उत्पन्न करतो—तेजस्वी “गायी/किरणे” उजळून निघावीत असे घडवतो.
Sukta 108
Sukta 9.108
हे पवमान सोमसूक्त नव्याने शुद्ध झालेल्या सोमाचे स्तवन करते—इंद्राच्या सामर्थ्यवृद्धीसाठी खास सिद्ध केलेला मधुर, तेजस्वी परमानंदरस म्हणून. सोमाने समृद्धीचा अधिपती होऊन प्रज्वलित व्हावे, बळ व कीर्तीची अंतर्निहित खजिने उघडावेत, आणि शेवटी नद्या जशा समुद्रात विलीन होतात तसे इंद्राच्या हृदयात प्रवेश करून—मित्र, वरुण आणि वायू यांच्या आधारानेही धारण होणारा परम आधार बनावे—अशी प्रार्थना करते.
Sukta 109
Sukta 9.109
हे पवमान सोमसूक्त “गोड थेंब” पिळला जाऊन गाळणीतून शुद्ध होताना आणि नंतर इंद्राला सामर्थ्य देणाऱ्या हविर्भाग म्हणून अर्पण होताना स्तुत करते; तसेच तो मित्र, पूषन् आणि भग यांनाही उद्देशून आहे. मंत्रांमध्ये सोम नवजात व पिंगटवर्ण असा दाखवला आहे, देवांसाठी तेजस्वी केला गेलेला; त्याची निर्मळ, परिष्कृत शक्ती आनंद, बळ आणि जलांचे मुक्तीकरण घडवते—समृद्धी व अंतःकरणातील स्पष्टतेची प्रतीके.
Sukta 110
Sukta 9.110
हा पवमान सोमसूक्त सोमाला ‘पवित्रा’तून गाळून वाहणारा म्हणून स्तुतितो. यजमानासाठी समृद्धी, कीर्ती आणि वीरबल मिळवण्यासाठी तो निचोडात पुढे झेपावणारी शक्ती ठरतो. सोमाला विजयशक्ती म्हणून आवाहन केले आहे—तो वृत्रादी अडथळ्यांना वेढून फोडतो; द्वेष करणाऱ्यांपलीकडे व ऋणबाधांपलीकडे उपासकाला नेतो; शत्रूबलांना आणि अंतर्गत शत्रूंना दूर हाकलतो. या सूक्ताचा हेतू विधीपर आहे—सोमपेषण व आहुती अर्पण यांना सामर्थ्य देणे—आणि रक्षणपरही आहे: विजय, शुद्धी आणि निर्भय तेज मागणे.
Sukta 111
Sukta 9.111
हे लघु पावमान सूक्त गाळणीत शुद्ध होत असताना सुवर्ण तेजाने झळकणाऱ्या सोमाची स्तुती करते; यज्ञविधीत प्रवाहित होत तो सर्व वैर/शत्रुत्वावर मात करतो. सोमाला गुप्त धन उघड करणारा, त्रिविध शक्तींनी प्राणशक्ती स्थापन करणारा, तसेच पुढे धावणाऱ्या आपल्या प्रभेने रणांगणात इंद्राच्या विजयशाली पराक्रमाला आधार देणारा दिव्य रथ म्हणून वर्णिले आहे.
Sukta 112
Sukta 9.112
हे लघु पवमान सूक्त शुद्ध होऊन इंद्राच्या बळवर्धनासाठी प्रवाहित होणाऱ्या सोमाचा (इंदूचा) स्तुतीगान करते. विविध मानवी व्यवसाय व नैसर्गिक प्रेरणा यांची जिवंत, जणू म्हणींसारखी, रूपके वापरून ते सांगते की मनोवृत्ती व ध्येय वेगवेगळी असली तरी सर्वांचा संगम इंद्राला सामर्थ्य देणाऱ्या आणि ऋत टिकवून धरणाऱ्या यज्ञप्रवाहातच होतो.
Sukta 113
Sukta 9.113
हे पवमान सोमसूक्त पिळून शुद्ध केलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो गाळणीतून प्रवाहित होत असताना. इंद्रासाठी तो उफाळून पुढे वाहावा, जेणेकरून इंद्र त्याचे पान करून सामर्थ्य प्राप्त करील आणि विजयदायी वीरकर्मे साध्य करील, अशी हाक यात आहे. दगड, स्तोत्रगान, पिळणी अशा यज्ञप्रतिमांसोबतच सूक्त सोमाला आनंददाता म्हणून उलगडते आणि अमृतत्व (अमरत्व) प्राप्त करण्याची आकांक्षा व्यक्त करते. “इंद्रायेंदो परि स्रव” हा पुनरुक्त ध्रुवपद बाह्य यज्ञाला अंतर्मुख उन्नती व परिपूर्तीच्या गतीशी जोडतो.
Sukta 114
Sukta 9.114
हे लघु पावमान सूक्त शुद्ध होऊन आपल्या “स्थानां”तून प्रवाहित होत गतीमान होणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. यजमानांसाठी योग्य रीतीने सिद्ध केलेला सोम रक्षण, सन्मती (योग्य विचार), आणि समृद्धी देओ अशी प्रार्थना करते. वारंवार वाहणाऱ्या सोमाला इंद्राकडे वळवते, आणि सातपटी विश्व–याज्ञिक व्यवस्था (दिशा, ऋत्विज, आदित्य) यांना आवाहन करून उपासकांना वैरभाव व पराभवापासून राखण्याची विनंती करते.
Frequently Asked Questions
Because every one of its 114 hymns is addressed to Soma in his purifying form (Soma Pavamāna), describing the pressed juice flowing through the filter and becoming fit for offering.
The central theme is soma’s ritual purification—its rushing flow, filtering, and transformation into radiant potency that invigorates Indra, nourishes the gods, and empowers the sacrifice.
It serves as a liturgical collection for the soma rite: the hymns accompany the actions of pressing and filtering, using repetitive, performative language to align praise with the ritual process.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.