
Sukta 9.72
Soma-Pavamāna tradition (Book 9).
Likely Jagatī (to be metrically confirmed).
हे सोम पावमान सूक्त शुद्ध होत असलेल्या, पिळल्या जाणाऱ्या आणि दुधासह पात्रात ओतल्या जाणाऱ्या शुद्ध सोमाची स्तुती करते; तेथे तो तेजस्वी, प्रेरणादायी शक्ती म्हणून प्रकटतो. सोमाला वाणी व विचार जागविणारा, ऋत (विश्व-नियम) यांच्या आसनात जीवन नवे करणारा, तसेच उपासकाला विपुल धन व कल्याण-समृद्धी देणारा म्हणून गौरविले आहे.
Mantra 1
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते सं धेनुभिः कलशे सोमो अज्यते । उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कति चित्परिप्रियः ॥
ते हरि (ताम्रवर्ण सोम) स्वच्छ करतात; अरुण-सुवर्ण अश्वाप्रमाणे तो कर्मात युक्त होतो. धेनुधारांसह कलशात ओतला जातो; सोम आपल्या पात्रात अभिषिक्त होतो. तो वाणी उन्नत करतो आणि मतीला प्रवृत्त करतो; बहु-स्तुतासाठी तो अनेक प्रकारे अंतःकरणातील प्रिय सखा होतो.
Mantra 2
साकं वदन्ति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोमं जठरे यदादुहुः । यदी मृजन्ति सुगभस्तयो नरः सनीळाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥
अनेक मनीषी एकत्र म्हणतात—इंद्राचा सोम—जेव्हा तो जठरात (अंतःपात्रात) दुहिला जातो. जेव्हा सुगभस्त—दृढहस्त नर—एकाच निवासात वावरणाऱ्या दहा भगिनींसह त्याचे शोधन करतात, तेव्हा काम्य मधु सिद्ध होते, आत्म्याच्या आस्वादासाठी.
Mantra 3
अरममाणो अत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो रवम् । अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेति जामिभिः ॥
अथक राहून तो गायींना (किरणांना) ओलांडून जातो, सूर्याच्या प्रिय धामाकडे, दूध काढणाऱ्या कन्येच्या रवानाही पलीकडे. त्याच्या मागोमाग वाकून पकडणारा (गृह्स) त्याच्यासाठी प्रीती/आनंद आणतो; आणि तो दोन भगिनी-शक्तींशी—स्वसृ-रूप जामि (सगोत्र) शक्तींशी—एकरूप होऊन वास करतो.
Mantra 4
नृधूतो अद्रिषुतो बर्हिषि प्रियः पतिर्गवां प्रदिव इन्दुॠत्वियः । पुरंधिवान्मनुषो यज्ञसाधनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥
नरांनी शुद्ध केलेला, अद्रि (शिळा) यांनी पिळलेला, प्रिय इंदु पवित्र बर्हिषावर प्रवाहित होतो—गवां (किरण/गो) यांचा पति, विस्तीर्ण दिव्यात संचार करणारा, ऋत्विय (ऋतु-यज्ञास योग्य). पुरंधिवान्—समृद्धीने परिपूर्ण—मनुष्याकरिता यज्ञसाधन करणारा; शुचि धिया (पवित्र प्रज्ञा) सहित सोम, हे इंद्रा, तुझ्यासाठी पवमान होऊन वाहतो.
Mantra 5
नृबाहुभ्यां चोदितो धारया सुतोऽनुष्वधं पवते सोम इन्द्र ते । आप्राः क्रतून्त्समजैरध्वरे मतीर्वेर्न द्रुषच्चम्वोरासदद्धरिः ॥
नरांच्या बाहुबळाने प्रेरित, धारेंत पिळून काढलेला सोम, हे इंद्रा, तुझ्यासाठी आपल्या स्वधर्माने—स्वानंदाच्या नियमाने—पवित्र होत वाहतो. अध्वर (यज्ञ) मध्ये तू क्रतूंना (संकल्प-शक्तींना) पूर्ण केलेस व युक्त केलेस; जसा पक्षी आपल्या विसाव्याच्या ठिकाणी येतो, तसा हरि (तांबूसवर्ण) पात्रांवर येऊन बसला.
Mantra 6
अंशुं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितं कविं कवयोऽपसो मनीषिणः । समी गावो मतयो यन्ति संयत ऋतस्य योना सदने पुनर्भुवः ॥
कर्मकुशल, मनीषी कवी-ऋषी त्या तेजस्वी अंशूचे दुहन करतात—जो गर्जत असला तरी अक्षय आहे. प्रकाशकिरणे आणि मनोवृत्ती एकत्र, संयत होऊन, ऋतस्य योनी—सत्याचा गर्भ—याकडे, त्या सदनाकडे जातात जिथे पुनर्भव (पुन्हा-होणे) नित्य नवे होते.
Mantra 7
नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोऽपामूर्मौ सिन्धुष्वन्तरुक्षितः । इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चारु मत्सरः ॥
पृथ्वीच्या नाभीसारखा, महान् द्युलोकाचा ध्रुव आधारासारखा, जलांच्या ऊर्मीत—नद्यांच्या अंतरात—स्थित होऊन सोम ओतला जातो. इंद्राचा वज्र, बलाचा वृषभ, विभूवसु—विस्तीर्ण धनसमृद्ध—हा रम्य मत्सर (आनंद-उन्माद) हृदयात पवित्र होऊन प्रवाहित होतो.
Mantra 8
स तू पवस्व परि पार्थिवं रजः स्तोत्रे शिक्षन्नाधून्वते च सुक्रतो । मा नो निर्भाग्वसुनः सादनस्पृशो रयिं पिशङ्गं बहुलं वसीमहि ॥
हे सुक्रतु! तू मग पवित्र होऊन प्रवाहित हो, पार्थिव रजःच्या परिघाभोवती परिक्रमा करीत; आमच्या स्तोत्राला आणि श्रम करणाऱ्यालाही शिक्षण दे. हे समृद्धीच्या आसनांना स्पर्श करणाऱ्या! आम्हाला वसु-धनापासून वंचित करू नकोस; पिशङ्ग (ताम्रवर्ण) व बहुल, बहुविध रयि-समृद्धी आम्ही धारण करू.
Mantra 9
आ तू न इन्दो शतदात्वश्व्यं सहस्रदातु पशुमद्धिरण्यवत् । उप मास्व बृहती रेवतीरिषोऽधि स्तोत्रस्य पवमान नो गहि ॥
हे इन्दु! आमच्याकडे ये—शतशत दान देणारा, अश्व-बलयुक्त; सहस्र दान देणारा, पशुधन व हिरण्य-प्रभेने समृद्ध। विशाल व रेवती अशा इषा आमच्या जवळ आण; हे पवमान! आमच्या स्तोत्राजवळ ये आणि त्यावर अधिष्ठित हो.
The hymn opens with the vivid ritual image of Soma being cleansed and poured with milk into the jar, likened to a tawny steed yoked to its work.
It expands Soma’s identity from ritual liquid to inspired power: he raises speech, impels thought, and is ‘milked’ by seers as an inexhaustible, thunderous beam; all movements converge toward the womb of Ṛta.
Soma’s flow is invoked to circle and pervade the earthly realm while educating the hymn and empowering the worker—granting access to the ‘seats of abundance’ without deprivation.
The hymn settles into a protective petition: do not cut us off from treasure; may we possess tawny, manifold plenitude—wealth, fullness, and renewed becoming.
ud vācam īrayati (he lifts up the word)
ṛtasya yonā (womb of Ṛta)
स तू पवस्व परि पार्थिवं रजः स्तोत्रे शिक्षन्नाधून्वते च सुक्रतो । मा नो निर्भाग्वसुनः सादनस्पृशो रयिं पिशङ्गं बहुलं वसीमहि ॥It praises Soma as he is purified through the filter and poured into the vessel with milk, and it asks him to inspire the worshipper and grant abundance.
In Vedic symbolism, purified Soma is not only a ritual drink; he is also the power that awakens inspired speech (vāc) and sets the mind’s insight (matī) in motion.
It refers to the source or seat of cosmic truth and order (Ṛta), where life and right becoming are renewed; the hymn says Soma leads energies and thoughts toward that renewing center.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.