Sukta 91
Sukta 9.91
Rebha Kāśyapa (common attribution for RV 9.91; verify in Anukramaṇī/critical apparatus)
Soma Pavamāna (with inner Agni/vahni as functional presence)
Jagatī (probable; confirm metrically)
हे लघु पावमान सूक्त, लोकरच्या (ऊनाच्या) गाळणीतून “प्रवाहित” होत बाहेर पडणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो अंतर्गत अग्नी (वह्नी) धारण करून, रथशर्यतीसारखा देवांच्या आसनांकडे धावतो. शुद्ध होत असलेला सोम रक्षस् इत्यादी शत्रुशक्तींचा भंग करावा, विजयदायी संपत्ती (वाज) पसरवावी, असे आवाहन केला जातो; आणि शेवटी जल, सौर “गायी” (किरण/प्रकाशित शक्ती), संतती, विस्तीर्ण शेतजमीन, तसेच सूर्याचे (सत्य-प्रकाशाचे) दीर्घकाल दर्शन प्रदान करावे, अशी प्रार्थना केली जाते.
Mantras
Mantra 1
असर्जि वक्वा रथ्ये यथाजौ धिया मनोता प्रथमो मनीषी । दश स्वसारो अधि सानो अव्येऽजन्ति वह्निं सदनान्यच्छ ॥
तो—बलवान वाणीचा—शर्यतीत धावणाऱ्या रथासारखा, संमती देणाऱ्या धिया (प्रेरित बुद्धी)ने पाठविला जातो; विवेकात ऋषींमध्ये प्रथम मनीषी। लोकरयुक्त शिखरावर (छाननीच्या कड्यावर) दहा भगिनी (बोटे) वह्नि-वाहकाला देवांच्या आसनांकडे, योग्य धामांकडे, चालवितात.
Mantra 2
वीती जनस्य दिव्यस्य कव्यैरधि सुवानो नहुष्येभिरिन्दुः । प्र यो नृभिरमृतो मर्त्येभिर्मर्मृजानोऽविभिर्गोभिरद्भिः ॥
दिव्य जनांच्या आनंदासाठी, कवींनी दिलेल्या काव्य-प्रेरणांनी, नहुष्य जनांसह इन्दु (सोमबिंदू) पिळला जातो। तो पुढे सरकतो—मर्त्यांमध्ये अमृत—मेंढ्यांच्या (लोकर) द्वारा, गायींच्या (किरणांच्या) द्वारा, आणि जलांच्या (शुद्ध धारांच्या) द्वारा परिशुद्ध व निर्मळ होत.
Mantra 3
वृषा वृष्णे रोरुवदंशुरस्मै पवमानो रुशदीर्ते पयो गोः । सहस्रमृक्वा पथिभिर्वचोविदध्वस्मभिः सूरो अण्वं वि याति ॥
वृषभासाठी वृषभ—त्याच्यासाठी गर्जणारा अंशु; पवमान होऊन तो तेजस्वी होऊन उगवतो—गायीचे पयः. सहस्र-ऋक् असलेला ऋषि, वाणीचा विद्; आमच्या पथांवरून सूर्य आपला सूक्ष्म मार्ग पसरवीत पुढे जातो.
Mantra 4
रुजा दृळ्हा चिद्रक्षसः सदांसि पुनान इन्द ऊर्णुहि वि वाजान् । वृश्चोपरिष्टात्तुजता वधेन ये अन्ति दूरादुपनायमेषाम् ॥
दृढ बसलेल्या राक्षसांच्या सदनांनाही भेदून टाक; हे पवित्र इन्दु, वाजांना—विजयी बलाच्या समृद्धींना—उलगडून पसरव. जे जवळ असोत वा दूर, आमच्या पथावर धावून येऊन दडपण आणतात, त्यांना वरून वध-शस्त्राने छाटून पाड.
Mantra 5
स प्रत्नवन्नव्यसे विश्ववार सूक्ताय पथः कृणुहि प्राचः । ये दुःषहासो वनुषा बृहन्तस्ताँस्ते अश्याम पुरुकृत्पुरुक्षो ॥
प्राचीनाप्रमाणेच, आणि जे सदैव नवे आहे त्यासाठीही—हे विश्ववार सोम, सूक्तासाठी अग्रगामी पथ निर्माण कर. संघर्षात आमच्यासमोर उभ्या राहणाऱ्या महान व दु:सह अडथळ्यांना—हे पुरुकृत्, हे पुरुक्षो, तुझ्या सामर्थ्याने आम्ही पार करू दे.
Mantra 6
एवा पुनानो अपः स्वर्गा अस्मभ्यं तोका तनयानि भूरि । शं नः क्षेत्रमुरु ज्योतींषि सोम ज्योङ्नः सूर्यं दृशये रिरीहि ॥
हे सोम! अशा प्रकारे शुद्ध होऊन, आमच्यासाठी आपः (जल) आण—स्वर्गलोकातील सूर्य-दीप्त गायी; आणि आमच्यासाठी विपुल संतती—पुत्र व वंशपरंपरा—दे. आमचे क्षेत्र कल्याणात विशाल कर; आमच्यासाठी ज्योती विस्तार. आणि दीर्घकाळ आमच्या पुढे सूर्य दर्शनास ठेव—सत्य-प्रकाशाचे स्थिर दर्शन प्रदान कर.
Frequently Asked Questions
The hymn praises Soma Pavamāna—Soma as he flows and becomes purified through the woolen filter—also carrying an inner ‘vahni’ (impelling fire/bearer-force) in the ritual.
It is a ritual-poetic image for the filtering and guiding forces around Soma’s purification—often understood as the fingers/streams or agencies that drive the Soma over the woolen strainer toward the gods’ seats.
It asks for protection from hostile forces, the spreading of victorious strength (vāja), and blessings such as waters, ‘solar cows’ (rays/wealth), children and continuity, wide peaceful fields, and lasting sight of the Sun (truth-light).
Ask anything about Sukta 91 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.