Sukta 110
Sukta 9.110
Pavam01na Soma hymn tradition (RV 9.110; specific r 63i not supplied here)
Soma Pavam01na
हा पवमान सोमसूक्त सोमाला ‘पवित्रा’तून गाळून वाहणारा म्हणून स्तुतितो. यजमानासाठी समृद्धी, कीर्ती आणि वीरबल मिळवण्यासाठी तो निचोडात पुढे झेपावणारी शक्ती ठरतो. सोमाला विजयशक्ती म्हणून आवाहन केले आहे—तो वृत्‍रादी अडथळ्यांना वेढून फोडतो; द्वेष करणाऱ्यांपलीकडे व ऋणबाधांपलीकडे उपासकाला नेतो; शत्रूबलांना आणि अंतर्गत शत्रूंना दूर हाकलतो. या सूक्ताचा हेतू विधीपर आहे—सोमपेषण व आहुती अर्पण यांना सामर्थ्य देणे—आणि रक्षणपरही आहे: विजय, शुद्धी आणि निर्भय तेज मागणे.
Mantras
Mantra 1
पर्यू षु प्र धन्व वाजसातये परि वृत्राणि सक्षणिः । द्विषस्तरध्या ऋणया न ईयसे ॥
हे (सोम), सर्वत्र परिक्रमा करून आणि पुढे झेपावत, ‘वाजसाति’—समृद्धि-जय—साठी प्रवृत्त हो. ‘वृत्र’—अवरोध—चारही बाजूंनी वेढून, त्यांना वश करण्याची शक्ति तुझ्यात आहे. तू आमच्यासाठी द्वेष्यांच्या पलीकडे जातोस, ऋण आणि क्षय पार करून निघून जातोस.
Mantra 2
अनु हि त्वा सुतं सोम मदामसि महे समर्यराज्ये । वाजाँ अभि पवमान प्र गाहसे ॥
हे सोम, तू ‘सुत’—पिळून काढलेला—असताना, आम्ही तुझ्या मागोमाग महान ‘समर्य-राज्य’—युद्ध-राज्याचे महाधिपत्य—यासाठी मद (परवश-आनंद) मध्ये प्रवेश करतो. हे पवमान, तू ‘वाज’—बळ-समृद्धी—कडे पुढे झेपावत प्रवाहित होतोस.
Mantra 3
अजीजनो हि पवमान सूर्यं विधारे शक्मना पयः । गोजीरया रंहमाणः पुरंध्या ॥
हे पवमान! तूच सूर्याला उत्पन्न केलेस; विशाल धारणेसाठी तू आपल्या सामर्थ्याने पोषक पयः (दुग्धरस) स्थापन केलेस. गो-प्रेरणेने वेगाने धावणारा तू, सर्वकर्म सिद्ध करणारी परिपूर्णता—पुरंधी—घेऊन येतोस.
Mantra 4
अजीजनो अमृत मर्त्येष्वाँ ऋतस्य धर्मन्नमृतस्य चारुणः । सदासरो वाजमच्छा सनिष्यदत् ॥
मर्त्यांमध्ये तू अमृताला जन्म दिलास; ऋताच्या धर्मात अमृताची रम्य गती स्थापन केलीस. सदैव प्रवाही राहून तू वाज (समृद्धी/वीर्य) याकडे धाव घेतोस, त्याची निश्चित प्राप्ती शोधीत.
Mantra 5
अभ्यभि हि श्रवसा ततर्दिथोत्सं न कं चिज्जनपानमक्षितम् । शर्याभिर्न भरमाणो गभस्त्योः ॥
तुझ्या श्रवस्—प्रेरित श्रवण-बलाने—तू पुन्हा पुन्हा भेदून प्रकट होतोस; जनांच्या पानासाठी अक्षय, असीम झऱ्यासारखा. शर्या (बाणां)नी तू वहन केला जात नाहीस; तू गभस्ती—किरणधारक—हातांत धारण केला जातोस.
Mantra 6
आदीं के चित्पश्यमानास आप्यं वसुरुचो दिव्या अभ्यनूषत । वारं न देवः सविता व्यूर्णुते ॥
मग काही जण, अंतर्मुख संपत्ती पाहून—दीप्तिमान दिव्य धनाचे स्वामी—त्याची स्तुती करू लागले. जसा देव सविता पडदा उघडतो, तसा तो देव आवरण दूर करून लपलेला प्रकाश प्रकट करतो.
Mantra 7
त्वे सोम प्रथमा वृक्तबर्हिषो महे वाजाय श्रवसे धियं दधुः । स त्वं नो वीर वीर्याय चोदय ॥
हे सोम! प्रथम यजमानांनी, पसरलेल्या बर्हिस् (कुश) सह, महान वाज (समृद्धी) आणि श्रवस् (यश/प्रेरित श्रवण) यांसाठी आपली धिया (प्रज्ञा) तुझ्यात ठेवली. म्हणून, हे वीरा! आम्हाला वीर्याच्या दिशेने प्रवृत्त कर.
Mantra 8
दिवः पीयूषं पूर्व्यं यदुक्थ्यं महो गाहाद्दिव आ निरधुक्षत । इन्द्रमभि जायमानं समस्वरन् ॥
दिवातून त्यांनी प्राचीन पीयूष (अमृत) दुहून काढले—जे उक्थ्य (स्तुतीयोग्य) आहे—दिवाच्या महान गहिराईतून. आणि इंद्र आमच्यात जन्म घेत असताना, शक्ती एकत्र येऊन समस्वराने निनाद करतात.
Mantra 9
अध यदिमे पवमान रोदसी इमा च विश्वा भुवनाभि मज्मना । यूथे न निष्ठा वृषभो वि तिष्ठसे ॥
मग, हे पवमान! जेव्हा तू आपल्या महिमेने हे दोन लोक—द्यावा‑पृथिवी—आणि सर्व भुवने व्यापून घेतोस, तेव्हा तू यूथाच्या अग्रभागी असलेल्या वृषभाप्रमाणे दृढ प्रतिष्ठित होऊन, आपले सामर्थ्य प्रकट करीत समोर उभा राहतोस.
Mantra 10
सोमः पुनानो अव्यये वारे शिशुर्न क्रीळन्पवमानो अक्षाः । सहस्रधारः शतवाज इन्दुः ॥
सोम, अव्यय छन्नी (वारे) मध्ये स्वतःला शुद्ध करीत, खेळणाऱ्या शिशूप्रमाणे वाहतो, आपल्या मार्गांतून गतिमान राहतो; तो इन्दु सहस्रधारा होतो, शतवाज—शतगुण सामर्थ्य—धारण करणारा.
Mantra 11
एष पुनानो मधुमाँ ऋतावेन्द्रायेन्दुः पवते स्वादुरूर्मिः । वाजसनिर्वरिवोविद्वयोधाः ॥
हा इन्दु, शुद्ध होत, मधुसमृद्ध व ऋताचा जाणकार, इन्द्रासाठी मधुर ऊर्मींसह प्रवाहित होतो; तो वाज‑समृद्धी जिंकतो, अस्तित्वासाठी विस्तीर्ण अवकाश शोधून देतो, आणि प्राणशक्तींना धारण‑पोषण करतो.
Mantra 12
स पवस्व सहमानः पृतन्यून्त्सेधन्रक्षांस्यप दुर्गहाणि । स्वायुधः सासह्वान्त्सोम शत्रून् ॥
हे सोम! तू प्रवाहित हो—हल्लेखोरांना जिंकत; रक्षांसि (विघ्नकारी शक्ती) आणि दुर्ग्रह (हाताळणे कठीण) अडथळे दूर कर. आपल्या स्वाभाविक आयुध-बलाने, हे सोम, अंतःस्थ शत्रूंनाही दाबून टाक.
Inside Sukta 110
How it unfolds
- Where it opens
Soma is urged to move all around and surge forward for victory and plenitude, encircling and mastering obstacles.
- Development
The hymn expands Soma’s role: he carries the worshipper beyond haters and diminishment, inspires the sacrificial thought of the first offerers, and is asked to propel the community toward heroic power and renown.
- Climax
Soma is invoked as a conquering force who actively drives away rakṣas and the hard-to-seize hindrances, overpowering enemies by his own native might.
- Where it settles
The hymn closes in protective assurance: Soma’s purified flow becomes a weaponed safeguard, securing triumph over both external adversaries and inner foes.
The deity: Soma Pavamāna
- In the VedaSoma is praised as the pressed and filtered (pavamāna) sacred draught, bright, swift, and victorious, moving through the woolen sieve to become fit for the gods. He is addressed as a hero who overcomes obstructers, protects from hostile beings (rakṣas), and grants strength, wealth, and inspired hearing.
- Cosmic functionAs the purified essence, Soma mediates between human offering and divine power—revitalizing the gods, sustaining ṛta (right order) through consecrated sacrifice, and empowering victory and increase in the world.
- Inner significanceSoma Pavamāna symbolizes clarified consciousness: the mind’s nectar when purified through discipline and truth, enabling one to cross inner ‘debts’ (limitations), defeat hostile impulses, and awaken heroic energy (vīrya).
The seer
- Pavamāna Soma hymn tradition (anonymous/collective seer)Book 9 is a specialized anthology of Soma Pavamāna hymns, often transmitted through priestly lineages where individual author names are not always preserved; the ‘seer’ is effectively the Soma-poet tradition focused on the flowing, purified Soma.
Famous verses
पर्यू षु प्र धन्व वाजसातये परि वृत्राणि सक्षणिः । द्विषस्तरध्या ऋणया न ईयसे ॥त्वे सोम प्रथमा वृक्तबर्हिषो महे वाजाय श्रवसे धियं दधुः । स त्वं नो वीर वीर्याय चोदय ॥स पवस्व सहमानः पृतन्यून्त्सेधन्रक्षांस्यप दुर्गहाणि । स्वायुधः सासह्वान्त्सोम शत्रून् ॥Attributes of the deity
- Purifying flow through the filter (pavamāna)
- Bestower of vāja (strength/plenitude) and śravas (fame/inspired hearing)
- Obstacle-breaker (vṛtra-han/obstruction-overcomer)
- Protector against rakṣas and hostile forces
- Warrior-like, urging heroic power (vīrya)
- Swift, encompassing, and forward-driving energy
Also by this seer
- Numerous Pavamāna (filtered Soma) hymns across Rig Veda Mandala 9 attributed broadly to Soma-poets/ritual families rather than a single identifiable rishi
- Liturgical shaping of Soma imagery: purification, victory over Vṛtra/obstacles, bestowal of vāja (strength/plenitude) and śravas (renown)
The rite, step by step
- Press Soma stalks (or ritual Soma substitute in later practice) to express the juice
- Mix and cleanse with water; guide the flow through the woolen filter (pavitra)
- Recite/chant Pavamāna verses as Soma ‘runs’ and brightens
- Collect the purified Soma in vessels; prepare libations
- Offer Soma to the deities (notably Indra and others) with accompanying śastra/stotra and fire offerings
- Conclude with petitions for protection, victory, and increase for patron and community
Offerings
- Purified Soma juice (primary)
- Water used in cleansing/flow
- Ghee and ancillary oblations into Agni (contextual to Soma rite)
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is purified (pavamāna) through the filter and asks him to bring strength, abundance, and victory while removing obstacles and hostility.
In Vedic language, obstacles include both outer opposition (rivals, harm) and inner hindrances (fear, weakness, confusion). Soma is asked to overcome both.
It is suited to Soma pressing and filtration: it is recited while Soma flows through the pavitra (filter) and is prepared for offering, strengthening the rite’s protective and invigorating power.
Ask anything about Sukta 110 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
