Sukta 64
Sukta 9.64
Traditionally: Soma Pavamāna seers (specific attribution varies by recension/Anukramaṇī for Pavāmāna hymns); primary voice is the inspired ritual-poetic lineage addressing purified Soma.
Soma Pavamāna (purifying Soma as divine delight and clarifying power).
Likely Triṣṭubh (based on verse cadence typical for RV 9.64; requires pada-count verification by full metrical scan).
ऋग्वेद ९.६४ सूक्तात सोम पवमानाची स्तुती केली आहे: तो पिळला जातो, गाळला जातो आणि तेजस्वी होऊन उजळतो—ऋत (सत्य-नियमित व्यवस्था) स्थापन करणारी व स्पष्ट दृष्टी जागवणारी उत्साहवर्धक “वृषभ” शक्ती म्हणून. हे स्तोत्र शुद्धीकरणातून सोमबिंदूंची त्यांच्या विशाल ध्येयाकडे (त्या “समुद्रा”कडे) होणारी गती दाखवते आणि ही निर्मळ आनंदरसता यजमानांसाठी प्रकाश, बळ आणि कल्याण ठरो अशी प्रार्थना करते.
Mantras
Mantra 1
वृषा सोम द्युमाँ असि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे ॥
हे सोम, तू द्युमान् वृषभ आहेस; हे देव, तू वृषभ-व्रत (वृषभ-संकल्प) आहेस. वृषभाप्रमाणे तू आमच्यात ऋताचे धर्म धारण करून स्थापन करतोस.
Mantra 2
वृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो वृषा वनं वृषा मदः । सत्यं वृषन्वृषेदसि ॥
तुझे वृष्ण्य (वृषभ-बल) हे वृषभाचेच सामर्थ्य आहे; तुझे शव (पराक्रम) वृषभाचा विजयोल्लास आहे; तुझा मद (उन्माद/आनंद) वृषभाचा प्रवाह आहे. हे वृषभा, तूच सत्य आहेस—त्याच्या प्रबळ पुष्टीत.
Mantra 3
अश्वो न चक्रदो वृषा सं गा इन्दो समर्वतः । वि नो राये दुरो वृधि ॥
हे वृषभ इंदू! सामर्थ्याने हिणहिणणाऱ्या अश्वाप्रमाणे तू प्रकाश-गायी (किरणे) आणि आम्हाला पुढे नेणाऱ्या ऊर्जांना एकत्र कर. आमच्यासाठी ऐश्वर्याचे द्वार विस्तीर्ण करून उघड.
Mantra 4
असृक्षत प्र वाजिनो गव्या सोमासो अश्वया । शुक्रासो वीरयाशवः ॥
प्रबळ सोमधारा पुढे वाहून निघाल्या—प्रकाशमय गव्य (दीप्त गायी) यांच्या ‘वाज’ समृद्धीने आणि प्रगतीच्या अश्ववेग शक्तींनी परिपूर्ण; त्या तेजस्वी, आवेगी, अंतरी वीर्यबल धारण करणाऱ्या आहेत.
Mantra 5
शुम्भमाना ऋतायुभिर्मृज्यमाना गभस्त्योः । पवन्ते वारे अव्यये ॥
ऋताचे अन्वेषक ज्यांनी त्यांना अलंकृत केले आहे, हातांच्या पकडीत शुद्ध केले जात, त्या अव्यय प्रवाहात पवित्र होत वाहतात—सोमधारा, सत्यास योग्य पात्रे बनत जातात.
Mantra 6
ते विश्वा दाशुषे वसु सोमा दिव्यानि पार्थिवा । पवन्तामान्तरिक्ष्या ॥
हे सोम! पवमान (शुद्ध होत) तुझे प्रवाह दात्यास सर्व वसु (धन-रत्ने) देवोत—दिव्य लोकांचेही आणि पार्थिव आधाराचेही—आणि अन्तरिक्षातून येत, आपल्या अंतरी स्वर्ग व पृथ्वी यांमध्ये सेतु-शक्ती होऊन.
Mantra 7
पवमानस्य विश्ववित्प्र ते सर्गा असृक्षत । सूर्यस्येव न रश्मयः ॥
हे विश्ववित् पवमान! तुझे सर्ग (प्रवाह) पुढे मुक्त झाले आहेत—सूर्याच्या किरणांसारखे—जे सर्वत्र प्रकाशाचा शोध आणि गुप्ताचे उघडकीकरण घेऊन जातात.
Mantra 8
केतुं कृण्वन्दिवस्परि विश्वा रूपाभ्यर्षसि । समुद्रः सोम पिन्वसे ॥
दिवाच्या पलीकडून केतु (प्रकाश-ध्वज) घडवीत तू सर्व रूपांवरून वाहतोस. हे सोम! तू समुद्रासारखा विस्तारून पुष्ट होतोस—आनंद व सत्तेची अपरिमित व्यापकता.
Mantra 10
इन्दुः पविष्ट चेतनः प्रियः कवीनां मती । सृजदश्वं रथीरिव ॥
इंदु (सोम) परम शुद्ध होऊन चेतना जागृत करतो; तो कवींच्या मतीचा प्रिय आहे. रथी जसा अश्व मोकळा करतो तसा तो शक्तीचा अश्व सोडतो—त्याला पुढे प्रवाहित करतो.
Mantra 11
ऊर्मिर्यस्ते पवित्र आ देवावीः पर्यक्षरत् । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥
तुझी ऊर्मि (लाट), पवित्राभोवती वाहत देवमार्गाकडे गेली; ती आता ऋताच्या योनीत येऊन स्थिर होते.
Mantra 12
स नो अर्ष पवित्र आ मदो यो देववीतमः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥
हे सोम, आमच्यासाठी पवित्रात प्रवाहित हो—देवांना अत्यंत प्रिय असा तो मद (आनंद-उन्माद)—इंदु इंद्राच्या पानासाठी होवो.
Mantra 13
इषे पवस्व धारया मृज्यमानो मनीषिभिः । इन्दो रुचाभि गा इहि ॥
हे सोम (इंदु), आमच्या वाढीस व समृद्धीसाठी धारेने पवस्व; मनीषींनी परिशुद्ध केला जात असताना. आपल्या ज्योतींसह त्या प्रकाशकिरणां—‘गायीं’—कडे जा आणि त्यांत प्रवेश कर.
Mantra 14
पुनानो वरिवस्कृध्यूर्जं जनाय गिर्वणः । हरे सृजान आशिरम् ॥
हे गिर्वण (स्तोत्रप्रिय), स्वतःला पवित्र करीत आमच्यासाठी विस्तीर्ण अवकाश निर्माण कर आणि जनांसाठी ऊर्ज (बल) आण. हे हरि, ओतत-ओतत अंतःसुखाच्या आशीर्वाद-रसधारेची सृष्टी कर.
Mantra 15
पुनानो देववीतय इन्द्रस्य याहि निष्कृतम् । द्युतानो वाजिभिर्यतः ॥
देवांच्या प्रीतिपूर्ण स्वीकारासाठी स्वतःला पवित्र करीत, इंद्राच्या नियत निष्कृत (यज्ञस्थान) कडे जा. तेजस्वी होत, बलसमृद्धी (वाज) घेऊन तेथे पोहोच.
Mantra 16
प्र हिन्वानास इन्दवोऽच्छा समुद्रमाशवः । धिया जूता असृक्षत ॥
प्रेरित होऊन वे वेगवान सोमबिंदू समुद्राकडे धावले; धिया (पवित्र बुद्धी/प्रेरणा) यांनी उद्युक्त होऊन ते आपल्या विशाल प्रवाहात मुक्त झाले.
Mantra 17
मर्मृजानास आयवो वृथा समुद्रमिन्दवः । अग्मन्नृतस्य योनिमा ॥
वारंवार शुद्ध होत असलेले सोमबिंदू व्यर्थ समुद्रापर्यंत गेले नाहीत; ते ऋतस्य योनि—ऋताचा गर्भ, सत्य-व्यवस्थेचे जन्मस्थान—इथे येऊन पोहोचले.
Mantra 18
परि णो याह्यस्मयुर्विश्वा वसून्योजसा । पाहि नः शर्म वीरवत् ॥
आमच्या भोवती शोधक, स्नेहपूर्ण काळजीने फिर; आपल्या बळाने आमच्यासाठी सर्व वसू (संपत्ती) आण. आमच्यासाठी वीर्ययुक्त शरण (शर्म) जप.
Mantra 19
मिमाति वह्निरेतशः पदं युजान ऋक्वभिः । प्र यत्समुद्र आहितः ॥
वेगवान् वह्नि (अग्नी/सोम) ऋषींच्या ऋक्-स्तोत्रांनी स्वतःला युक्त करून मार्ग मोजतो—जेव्हा तो समुद्रासारख्या विशाल विस्तारात प्रवाहित/स्थापित केला जातो.
Mantra 20
आ यद्योनिं हिरण्ययमाशुॠतस्य सीदति । जहात्यप्रचेतसः ॥
तो शीघ्रगामी ऋताच्या सुवर्णमय योनीत आसनस्थ झाला की, तो अचेत/अप्रबुद्ध अवस्था त्यागून देतो.
Mantra 21
अभि वेना अनूषतेयक्षन्ति प्रचेतसः । मज्जन्त्यविचेतसः ॥
त्याच्याकडे वेना (अन्वेषक) आकांक्षेने हाक मारतात; प्रचेतस (जागृत) त्याला प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न करतात; पण अविचेतस (अजागृत) अंधारात बुडून जातात.
Mantra 22
इन्द्रायेन्दो मरुत्वते पवस्व मधुमत्तमः । ऋतस्य योनिमासदम् ॥
हे इंदु (सोम), मरुत्-बलयुक्त इंद्रासाठी तू परम मधुर रसाने पवमान होऊन प्रवाहित हो. ऋताच्या योनीत—सत्य-व्यवस्थेच्या धामात—आसन घे.
Mantra 23
तं त्वा विप्रा वचोविदः परि ष्कृण्वन्ति वेधसः । सं त्वा मृजन्त्यायवः ॥
वाणीचे जाणकार प्रेरित विप्र तुला सर्व बाजूंनी घडवून सजवितात; वेधस्—प्रज्ञावान कर्ते—तुला पूर्णपणे शुद्ध करतात; आणि आयव जन तुला घासून स्वच्छ, तेजस्वी करतात.
Mantra 24
रसं ते मित्रो अर्यमा पिबन्ति वरुणः कवे । पवमानस्य मरुतः ॥
हे कवी, तुझा रस—पवमान सोमाचा—मित्र व अर्यमा पितात, वरुणही पितो; मरुतही त्याचा भाग घेतात.
Mantra 25
त्वं सोम विपश्चितं पुनानो वाचमिष्यसि । इन्दो सहस्रभर्णसम् ॥
हे सोम! तू शुद्ध होत असताना विपश्चित्—विवेक-प्रकाशाने परिपूर्ण—वाणीला प्रेरित करतोस. हे इन्दु! सहस्र-भर्णसम्—हजार बळांनी युक्त—ती वाणी पुढे आण.
Mantra 26
उतो सहस्रभर्णसं वाचं सोम मखस्युवम् । पुनान इन्दवा भर ॥
आणि हे सोम! सहस्र-भर्णसम्—हजार बळांनी युक्त—ती वाणीही आण; यज्ञासाठी उत्सुक अशी ती वाणी. हे इन्दु! शुद्ध होत असताना तिला आमच्यात वहन कर.
Mantra 27
पुनान इन्दवेषां पुरुहूत जनानाम् । प्रियः समुद्रमा विश ॥
हे इन्दु! शुद्ध होत असताना—पुरुहूत, अनेकदा आवाहन केला जाणारा—या जनांचा प्रिय होऊन, समुद्रमा—समुद्र-रूप विस्तार—यात प्रवेश कर.
Mantra 28
दविद्युतत्या रुचा परिष्टोभन्त्या कृपा । सोमाः शुक्रा गवाशिरः ॥
चमचमीत रुचीने, चहूबाजूंनी घुमणाऱ्या स्तोत्राने, आणि रूप घडविणाऱ्या कृपेने—सोम-शक्ती, उज्ज्वल व शुद्ध, गो-रस (गो-अंश) यांत मिसळतात; त्या तेजस्वी ज्ञानाच्या किरणांना आपल्या अंतरी धारण करतात.
Mantra 29
हिन्वानो हेतृभिर्यत आ वाजं वाज्यक्रमीत् । सीदन्तो वनुषो यथा ॥
प्रेरक (हेतृ) यांच्या प्रेरणेने तो पुढे सरकतो आणि वाज—बल व विजयाची परिपूर्णता—याकडे पाऊल टाकतो; ध्येय साधणाऱ्यांसारखे स्थिर होत, सोम-धारा अंतरी आपल्या योग्य स्थानी आसन घेतात.
Mantra 30
ऋधक्सोम स्वस्तये संजग्मानो दिवः कविः । पवस्व सूर्यो दृशे ॥
हे सोम, आमच्या स्वस्तीसाठी—दिव्य कवी-ऋषी म्हणून एकत्र येऊन—तू शुद्ध होऊन प्रवाहित हो; दर्शनासाठी सूर्य हो, अंतर्दृष्टीला सत्य करणारा प्रकाश हो.
Frequently Asked Questions
The hymn praises Soma Pavamāna—Soma as he is pressed and filtered, becoming a bright, purifying divine flow that strengthens and clarifies.
“Bull” (vṛṣā) is a Vedic image for overflowing strength, virility, and steadfast power—Soma is invoked as the force that upholds truth and energizes the ritual and the worshippers.
On the ritual level it describes the Soma drops moving swiftly through purification toward their collecting vessel; symbolically it points to expansion into a vast, clarified state of consciousness and fullness.
Ask anything about Sukta 64 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.