
Sukta 9.83
Ascribed in RV 9 to Pavāmāna seers.
Likely Triṣṭubh (verify against full hymn).
हे लघु पावमाना स्तोत्र, ताणलेल्या पवित्र (गाळणी)तून शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो यज्ञात प्रवेश करण्यास योग्य होतो आणि अर्पण-शक्ती देवांच्या आसनापर्यंत नेतो. ऋचा यावर भर देतात की ‘पक्व/तप्त’ (तयार केलेले, परिष्कृत) असेच दाणेदार जाळी/चाळणी पार करू शकते—ही प्रतिमा विधीतील स्पष्टिकरणासोबतच अंतर्गत परिपक्वतेचेही द्योतक आहे. पुढे सोमाला जग धारण करणारा, उषःप्रभ तेजस्वी, आणि राजस-विजयी म्हणून गौरविले जाते; आपल्या शुद्धीकरणाच्या प्रवाहमय गतीने तो व्यापक श्रवस् (कीर्ती) जिंकतो.
Mantra 1
पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः । अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत्समाशत ॥
हे ब्रह्मणस्पते (वाणी/ब्रह्माचा स्वामी), तुझे पवित्र (गाळणी/परिशोधक) विस्तीर्ण पसरलेले आहे; कार्यांचा प्रभू होऊन तू सर्व बाजूंनी अस्तित्वाच्या गात्रांना (अवयवांना) वेढतोस. जे अतप्त-तनु (अपरिपक्व, न तापविलेले) आहे ते त्या अवस्थेला पोहोचत नाही; जे शिजविलेले, परिपक्व व सिद्ध केलेले—तेच ते वहाते आणि पूर्णतः प्राप्त करते.
Mantra 2
तपोष्पवित्रं विततं दिवस्पदे शोचन्तो अस्य तन्तवो व्यस्थिरन् । अवन्त्यस्य पवीतारमाशवो दिवस्पृष्ठमधि तिष्ठन्ति चेतसा ॥
तपसाचे पवित्र (परिशोधक) दिवः-पदे (स्वर्गासनात) विस्तीर्ण पसरलेले आहे; त्याचे तेजस्वी तंतू वेगळे होऊन दृढपणे स्थिर केलेले आहेत. आशु (वेगवान) शक्ती त्या पवीतार (गाळणी)चे रक्षण करतात; चेतसा (चेतनेने) त्या दिवः-पृष्ठावर (स्वर्गाच्या पाठीवर/उच्च तलावर) उभ्या राहतात—जेणेकरून प्रवाह स्पष्ट व शुद्ध होईल.
Mantra 3
अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय उक्षा बिभर्ति भुवनानि वाजयुः । मायाविनो ममिरे अस्य मायया नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः ॥
उषेच्या वेळी चित्तर (पृश्नि) तेजाने उजळून निघतो, अग्रभागी प्रथम; वाजाची इच्छा धरणारा तो वृषभ भुवनांना धारण करतो. त्याच्या माया-शक्तीने नृचक्षस्—द्रष्टे ऋषी—त्याचे मापन करतात; मानव-दृष्टी असलेले पितर गर्भ अंतरी स्थापतात.
Mantra 4
गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षति पाति देवानां जनिमान्यद्भुतः । गृभ्णाति रिपुं निधया निधापतिः सुकृत्तमा मधुनो भक्षमाशत ॥
अशा रीतीने गंधर्व त्याचे पद (स्थान) राखतो; अद्भुत होऊन तो देवांच्या जननांची रक्षा करतो. निधीच्या गुप्त स्थापनेने तो रिपूला पकडतो—निधिपती. अतिशय सुकृत शक्ती मधूचा भक्ष्यभाग प्राप्त करतात—लुटारूपासून सुरक्षित केलेला आनंद.
Mantra 5
हविर्हविष्मो महि सद्म दैव्यं नभो वसानः परि यास्यध्वरम् । राजा पवित्ररथो वाजमारुहः सहस्रभृष्टिर्जयसि श्रवो बृहत् ॥
हे सोम, तू हविर्हविष्मान्—हविस्-शक्तीने समृद्ध अर्पण—आहेस; नभाचे वस्त्र धारण करून तू अध्वर (यज्ञ) परिक्रमा करीत महान दैवी सद्माकडे जातोस. पवित्र (छन्नी) रथ असलेला राजा, वाजावर आरूढ; सहस्र-भृष्टि—हजार टोकांच्या प्रहाराने—तू बृहद् श्रवस्, विस्तीर्ण कीर्ती, जिंकतोस.
The hymn opens with the pavitra stretched wide, under the lordship of sacred formulation (Brahmaṇaspati), framing purification as an all-encompassing process.
It develops the principle that only what is prepared and ripened can pass into the fulfilled state, then expands Soma’s identity into cosmic radiance at dawn and world-supporting power.
Soma is revealed as the bull upholding the worlds, measured by seers and placed as an embryo by the Fathers—an image of hidden potency coming to birth in us.
It resolves with Soma’s royal procession around the sacrifice, his filter as chariot, mounting vāja and winning great śravas—victory and wide renown through purification.
pavitraṃ te vitatam brahmaṇaspate
अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय उक्षा बिभर्ति भुवनानि वाजयुः । मायाविनो ममिरे अस्य मायया नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः ॥rājā pavitraratho
It praises Soma as he is purified through the ritual filter (pavitra), teaching that only what is properly prepared and refined becomes fit to reach the divine goal and empower the sacrifice.
Because purification is not only physical straining but also right sacred speech and correct ritual formulation; Brahmaṇaspati represents the lordship of that purifying “word” and ordered rite.
It can symbolize inner discernment and maturation: raw, unformed states cannot ‘pass through,’ but disciplined, clarified consciousness becomes luminous, strong, and capable of true attainment.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.