Sukta 100
Sukta 9.100
Pavamāna Soma seer tradition (RV 9.100).
Soma Pavamāna (with Indra as beneficiary/associated power)
Likely Triṣṭubh; verify by scansion.
हे पवमान सोमसूक्त, सोमाचा जिवंत प्रवाह पिळला जातो, लोकरच्या गाळणीतून शुद्ध होतो आणि देवांसाठी—विशेषतः इंद्राच्या प्रिय पेय म्हणून—योग्य ठरतो, याचे स्तवन करते. आई नवजात वासराची काळजी घेतात अशा जिव्हाळ्याच्या प्रतिमांतून, शुद्धीकरण हे केवळ यज्ञातील परिष्कार नसून सोमाच्या खऱ्या, तेजस्वी स्वरूपाचे उलगडणे आहे असे दाखवले आहे. शेवटी सोमाची विश्वव्यापी महत्ता—द्यावा‑पृथिवीपेक्षा अधिक, आणि विरोध करणारा ‘आवरणरूपी झगा’ झटकून टाकणारी—अशी प्रकट होते, ज्यामुळे शुद्ध प्रवाह दैवी ऋताला बळ देतो आणि मानवाच्या अंतर्दृष्टीला प्रकाश देतो.
Mantras
Mantra 1
अभी नवन्ते अद्रुहः प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । वत्सं न पूर्व आयुनि जातं रिहन्ति मातरः ॥
अद्रुह (अवंचक) शक्ती त्याच्याकडे वाकून नतमस्तक होतात—इंद्राला प्रिय व काम्य अशा त्या वस्तूकडे. जसे प्रथम आयुष्यात जन्मलेल्या वासराला माता जिभेने चाटून घडवतात, तसेच त्या त्याला प्रेमाने पोसून त्याच्या सत्य रूपात परिपूर्ण करतात.
Mantra 2
पुनान इन्दवा भर सोम द्विबर्हसं रयिम् । त्वं वसूनि पुष्यसि विश्वानि दाशुषो गृहे ॥
हे इंदव (दीप्त थेंब), स्वतःला पवित्र करत, हे सोम, द्विबर्हस (दुहेरी परिपूर्णता) असलेला रयि (समृद्धी-धन) घेऊन ये. दाशुष (दानकर्ता) यांच्या गृही तू सर्व वसू (धन-संपत्ती) पुष्ट करतोस—अर्पणभाव असलेल्या त्या सत्तेत.
Mantra 3
त्वं धियं मनोयुजं सृजा वृष्टिं न तन्यतुः । त्वं वसूनि पार्थिवा दिव्या च सोम पुष्यसि ॥
हे सोम! तू मनाशी युक्त (मनो-युज) अशी धिया तशीच प्रवाहित करतोस, जशी तडित् वर्षा सोडते. तू पृथ्वीची वसू आणि दिव्य वसू—दोन्हीही पुष्ट करतोस.
Mantra 4
परि ते जिग्युषो यथा धारा सुतस्य धावति । रंहमाणा व्यव्ययं वारं वाजीव सानसिः ॥
विजयीप्रमाणे तुझी सुत (पिळलेली) धारा सर्वत्र धावते. वेगाने धावून ती अव्यय अशा लोकरच्या गाळणी (वार) मधून आरपार जाते—जसा बलवान वाजीव घोडा बक्षीस जिंकतो.
Mantra 5
क्रत्वे दक्षाय नः कवे पवस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतो मित्राय वरुणाय च ॥
आमच्या क्रतु व दक्षतेसाठी, हे कवे, हे सोम, धारारूपाने पवमान होऊन शुद्ध प्रवाहात वाह. इंद्राच्या पानासाठी तू सुत (पिळलेला) आहेस; आणि मित्र व वरुण यांच्यासाठीही.
Mantra 6
पवस्व वाजसातमः पवित्रे धारया सुतः । इन्द्राय सोम विष्णवे देवेभ्यो मधुमत्तमः ॥
हे सोम! तू पवित्र होऊन प्रवाहित हो—समृद्धीचा सर्वश्रेष्ठ विजेता; पिळलेला तू पवित्रात धारारूपाने वाहू दे. इंद्रासाठी, हे सोम, विष्णूसाठी, देवांसाठी—तू सर्वाधिक मधुररसाने परिपूर्ण आहेस.
Mantra 7
त्वां रिहन्ति मातरो हरिं पवित्रे अद्रुहः । वत्सं जातं न धेनवः पवमान विधर्मणि ॥
हे पवमान हरि सोम! अद्रोही माता (पोषक शक्ती) पवित्रात तुला चाटून स्नेहाने जपतात. जशा धेनू जन्मलेल्या वासराला पोसतात, तसे त्या तुला वाढवितात—हे पवमान, तुझ्या व्यापक विधानात (विधर्मणि).
Mantra 8
पवमान महि श्रवश्चित्रेभिर्यासि रश्मिभिः । शर्धन्तमांसि जिघ्नसे विश्वानि दाशुषो गृहे ॥
हे पवमान! तू महान कीर्तीने, विचित्र (बहुरंगी) रश्मींनी युक्त होऊन गती करतोस. पुढे झेपावत तू दाशु (दाता) यांच्या घरी सर्व अंधकारांचा नाश करतोस.
Mantra 9
त्वं द्यां च महिव्रत पृथिवीं चाति जभ्रिषे । प्रति द्रापिममुञ्चथाः पवमान महित्वना ॥
हे महाव्रत! तू द्युलोक आणि पृथ्वी—दोन्ही धारण केलेस आणि त्यांहूनही पुढे जाऊन व्यापलास. हे पवमान! आपल्या महत्त्वाने तू विरोध करणारे ते आवरण (चादर) सैल करून काढून टाकतोस.
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is pressed and purified through the filter, becoming a powerful, shining drink—especially for Indra—and a source of clarity and strength for the worshippers.
The image highlights careful nurturing: just as a calf is lovingly licked into health and form, Soma is refined through ritual purification until his true potency is revealed.
It is a metaphor for removing obstruction and dullness: as Soma is purified, he throws off what resists, revealing a clearer, stronger power that can uplift gods and humans.
Ask anything about Sukta 100 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.