
Sukta 9.96
या पवमान सोमसूक्तात दाबलेला सोम गाळण्यांतून वेगाने पुढे धावतो, तेजस्वी होतो, जलांत गर्जतो आणि इंद्र व इतर देवांसाठी योग्य बनतो, अशी स्तुती केली आहे. सोमाला विजयशाली नेता म्हणून गौरविले आहे, जो वैरभाव व दारिद्र्य दूर हाकलतो, यजमानासाठी मार्ग रुंदावतो आणि सहकाऱ्यांना बळ, स्पष्टता व प्रेरित सामर्थ्य अशा प्रकाशमय नव्या “वस्त्रांनी” आच्छादित करतो.
Mantra 1
प्र सेनानीः शूरो अग्रे रथानां गव्यन्नेति हर्षते अस्य सेना । भद्रान्कृण्वन्निन्द्रहवान्त्सखिभ्य आ सोमो वस्त्रा रभसानि दत्ते ॥
रथांच्या अग्रभागी वीर सेनानी सोम पुढे सरकतो, गव्य—दीप्त किरणरूप गो-संपदा—शोधीत; त्याची अंतःसेना हर्षित होते. मंगल घडवीत आणि इंद्र-आह्वान (इंद्रबल) जागवीत, सोम सख्यांना रभस वस्त्रे देतो—नवे आवरण, प्रकाश व सामर्थ्य देणारे.
Mantra 3
स नो देव देवताते पवस्व महे सोम प्सरस इन्द्रपानः । कृण्वन्नपो वर्षयन्द्यामुतेमामुरोरा नो वरिवस्या पुनानः ॥
हे देव सोम, आमच्यासाठी देवताते—देवत्वस्थिती—मध्ये पवित्र होऊन प्रवाहित हो; महाविस्तारासाठी, इंद्र-पान (इंद्राचे पेय) बनून। अपः (जले) घडवीत, द्याम् (आकाश) वर्षवीत, आणि ही विस्तीर्ण पृथ्वीही—तू शुद्ध झाल्यावर—आमच्यासाठी वरिवस्, म्हणजे विशाल मार्ग/अवकाश, उघड.
Mantra 4
अजीतयेऽहतये पवस्व स्वस्तये सर्वतातये बृहते । तदुशन्ति विश्व इमे सखायस्तदहं वश्मि पवमान सोम ॥
अजितत्वासाठी व अहतत्वासाठी (अपराजेय, अक्षत राहण्यासाठी) तू शुद्ध होऊन प्रवाहित हो; स्वस्तीसाठी (कल्याणासाठी), सर्वतातीसाठी (समग्र सिद्धी/पूर्णतेसाठी), आणि बृहत्तेसाठी (महत्त्व/विशालतेसाठी). हेच या सर्व सख्यांना अभिप्रेत आहे; हे पवमान सोमा, तेच मीही तुझ्याकडे मागतो/इच्छितो.
Mantra 5
सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः ॥
सोम शुद्ध होऊन प्रवाहित होतो—तो मतींचा (प्रेरित विचार/ऋषिप्रज्ञा) जनिता आहे; तो द्यौ (स्वर्ग)चा जनिता, तो पृथ्वीचा जनिता आहे. तो अग्नीचा जनिता, तो सूर्याचा जनिता; तो इंद्राचा जनिता, आणि विष्णूचाही जनिता आहे.
Mantra 9
परि प्रियः कलशे देववात इन्द्राय सोमो रण्यो मदाय । सहस्रधारः शतवाज इन्दुर्वाजी न सप्तिः समना जिगाति ॥
देववाताने (देवांच्या श्वास-वायूने) प्रेरित प्रिय सोम, इंद्राच्या रण्य (परमानंद-उन्माद)ासाठी कलशात परि-परि धारांनी प्रवाहित होतो. सहस्रधार, शतवाज असा तेजस्वी इंदु—वाजी (विजयी) सप्ती (अश्व) जसा—एकाच समान ध्येयाकडे वेगाने पोहोचतो.
Mantra 10
स पूर्व्यो वसुविज्जायमानो मृजानो अप्सु दुदुहानो अद्रौ । अभिशस्तिपा भुवनस्य राजा विदद्गातुं ब्रह्मणे पूयमानः ॥
तो प्राचीन सोम—वसु (संपत्ती) जाणणारा व शोधणारा—पुन्हा जन्म घेतो; आप्सु (जलांत) मृजमान होऊन, अद्रि (दगड)ावर दुहिला जातो. अभिशस्ति (दुष्ट वचन/आरोप) व आघात यांपासून रक्षण करणारा, भुवनाचा राजा—पवमान होत तो ब्रह्म (वाणी/मंत्र)ासाठी गातु (मार्ग) शोधून काढतो.
Mantra 11
त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्वन्नवातः परिधीँरपोर्णु वीरेभिरश्वैर्मघवा भवा नः ॥
हे पवमान सोमा! तुझ्यामुळेच आमचे पूर्वज पितर—धीर—कर्मे सिद्ध करीत. हे अजेया! जिंकत जिंकत आमच्या भोवतीचे परिधी (आवरण/बंधने) उघडून टाक; वीरांबरोबर व अश्वांबरोबर आमच्यासाठी मघवान (उदार दाता) हो.
Mantra 12
यथापवथा मनवे वयोधा अमित्रहा वरिवोविद्धविष्मान् । एवा पवस्व द्रविणं दधान इन्द्रे सं तिष्ठ जनयायुधानि ॥
जसा तू मनूसाठी पवित्र झालास—वयो॒धा (समृद्धिदाता), अमित्रहा (शत्रुनाशक), वरिवोविद् (विस्तीर्ण अवकाशाचा जाणकार), हविष्मान् (हविष्यसमृद्ध)—तसाच आता पवित्र हो; द्रविण (धन-तेज) धारण करून. इंद्रात समवेत होऊन स्थिर राहा, आणि जनय—आयुधानि: विजयासाठी कार्यकारी शक्ती उत्पन्न कर.
Mantra 13
पवस्व सोम मधुमाँ ऋतावापो वसानो अधि सानो अव्ये । अव द्रोणानि घृतवान्ति सीद मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः ॥
हे सोम! मधुमान्, ऋतवान् होऊन पवित्र हो; अव्य (ऊन) शिखरावर जलांना वस्त्रासारखे धारण करून. घृताने भरलेल्या द्रोणांत आसन कर—अतिशय मादक, परम रसरूप, इंद्राचे पान—जेणेकरून अर्पित रूपांत तो आनंद दृढपणे वास करो.
Mantra 14
वृष्टिं दिवः शतधारः पवस्व सहस्रसा वाजयुर्देववीतौ । सं सिन्धुभिः कलशे वावशानः समुस्रियाभिः प्रतिरन्न आयुः ॥
दिव्य वृष्टीसारखा, शतधारा होऊन पवित्र हो; देववीतीत सहस्रगुण बल-समृद्धी जिंकणारा वाजयु हो. कलशात सिंधूं (नद्यां) बरोबर एकरूप होऊन, निनादत, उषेसारख्या दीप्तींनी सहित आमचे आयुष्य वाढव व दृढ कर.
Mantra 15
एष स्य सोमो मतिभिः पुनानोऽत्यो न वाजी तरतीदरातीः । पयो न दुग्धमदितेरिषिरमुर्विव गातुः सुयमो न वोळ्हा ॥
हा सोम आमच्या मतिंनी पवित्र होत, बलवान वेगवान अश्वासारखा, दारिद्र्य व वैर यांच्या शक्तींना ओलांडून जातो. अदितीचे दुहिलेले दूध जसे, तसा तो पोषक, वेगवान रसप्रवाह ओततो—उघड्या वाटेसारखा विस्तीर्ण—सुयमित, निश्चित वहनकर्ता; जो आम्हाला पुढे नेतो.
Mantra 16
स्वायुधः सोतृभिः पूयमानोऽभ्यर्ष गुह्यं चारु नाम । अभि वाजं सप्तिरिव श्रवस्याभि वायुमभि गा देव सोम ॥
स्वतःच्या आयुध-बलाने सज्ज, सोतृजनांनी (पिळणाऱ्यांनी) पवित्र केलेला हे सोम, त्या गूढ व रम्य ‘नाम’कडे प्रवाहित हो. जसा वेगवान अश्व कीर्तीच्या दिशेने धावतो, तसा बल-समृद्धी (वाज)कडे झेपाव; वायूकडे झेपाव; देव सोम, किरणे/गायी (गा) यांच्याकडेही झेपाव.
Mantra 17
शिशुं जज्ञानं हर्यतं मृजन्ति शुम्भन्ति वह्निं मरुतो गणेन । कविर्गीर्भिः काव्येना कविः सन्त्सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥
ते नवजात शिशूला—इष्ट, रम्य—शुद्ध करतात; मरुतगण आपल्या समूहासह त्या वह्नि (अग्निवाहक)ला शोभवितात. प्रेरित वाणीने कवि, काव्यदृष्टीने कवि—खरोखर कवि—सोम, स्तुतीगान करीत, पवित्र (गाळणी) ओलांडून पुढे जातो.
Mantra 18
ऋषिमना य ऋषिकृत्स्वर्षाः सहस्रणीथः पदवीः कवीनाम् । तृतीयं धाम महिषः सिषासन्त्सोमो विराजमनु राजति ष्टुप् ॥
ज्याचे मन ऋषिसमान आहे, जो ऋषित्व घडवितो, स्वयंस्रवित होऊन प्रकाशमय लोकात वाहतो—सहस्र मार्गांचा नेता, कवींच्या पदवीचा पथदर्शक। तृतीय धामाची इच्छा धरून तो महिष (महान वृषभ) सोम, विराज्च्या अनुक्रमाने, ष्टुप् (स्तुति-छंद) मध्ये गात गात राज्य करतो.
Mantra 19
चमूषच्छ्येनः शकुनो विभृत्वा गोविन्दुर्द्रप्स आयुधानि बिभ्रत् । अपामूर्मिं सचमानः समुद्रं तुरीयं धाम महिषो विवक्ति ॥
चमू (करछुलां)वर बसलेला श्येन-पक्षी, आपली आयुधे धारण करून—गोविंदु (गव्य/किरणाचा शोधक) हा द्रप्स—अपाम् ऊर्मि (जलतरंग) यांसह समुद्राकडे जातो; महिष (महान् वृषभ) चतुर्थ धाम उघड करतो.
Mantra 20
मर्यो न शुभ्रस्तन्वं मृजानोऽत्यो न सृत्वा सनये धनानाम् । वृषेव यूथा परि कोशमर्षन्कनिक्रदच्चम्वोरा विवेश ॥
जसा उज्ज्वल मर्य (तरुण) आपले तन स्वच्छ घासून उजळवतो, जसा अत्य (शर्यतीचा अश्व) धनप्राप्तीसाठी सृत्वा (वेगाने) धावतो—तसा तो वृषभासारखा यूथांच्या भोवती कोश (पात्र) परितः वेगाने फिरतो; आनंदाने हिणहिणत, तो दोन्ही चम्वोः (दोन कटोऱ्यांत) प्रवेश करतो.
Mantra 21
पवस्वेन्दो पवमानो महोभिः कनिक्रदत्परि वाराण्यर्ष । क्रीळञ्चम्वोरा विश पूयमान इन्द्रं ते रसो मदिरो ममत्तु ॥
पवस्व, हे इन्दु, पवमान, तुझ्या महान् शक्तींनी युक्त; आनंदाने हिणहिणत, वारा (ऊन-गाळणीचे रोम) यांच्या परितः वेगाने वाह. क्रीडा करीत, पूयमान (शुद्ध होत) दोन्ही चम्वोःमध्ये प्रवेश कर; तुझा मदिर रस इन्द्राला प्रमुदित करो.
Mantra 22
प्रास्य धारा बृहतीरसृग्रन्नक्तो गोभिः कलशाँ आ विवेश । साम कृण्वन्त्सामन्यो विपश्चित्क्रन्दन्नेत्यभि सख्युर्न जामिम् ॥
त्याच्यापासून महान् धारा प्रवाहित झाल्या; किरणांनी अभिषिक्त होऊन तो कलशांत प्रविष्ट झाला. साम रचत—सामाचा जाणकार, विवेकशील ऋषी—उच्च स्वराने गर्जत तो आपल्या आप्ताकडे, मित्राकडे जावे तसे, पुढे जातो.
Mantra 23
अपघ्नन्नेषि पवमान शत्रून्प्रियां न जारो अभिगीत इन्दुः । सीदन्वनेषु शकुनो न पत्वा सोमः पुनानः कलशेषु सत्ता ॥
हे पवमान, तू शत्रूंना घालवित पुढे जातोस; प्रियेच्या गीताने गौरविला गेलेला जार जसा, तसा हा तेजस्वी इन्दु स्तुत होतो. उडून आलेल्या पक्ष्यासारखा लाकडी पात्रांत स्थिर होत, शुद्ध झालेला सोम कलशांत आपले आसन घेतो.
Mantra 24
आ ते रुचः पवमानस्य सोम योषेव यन्ति सुदुघाः सुधाराः । हरिरानीतः पुरुवारो अप्स्वचिक्रदत्कलशे देवयूनाम् ॥
हे पवमान सोम, तुझ्या रुची तुझ्याकडे येतात—सुदोहन करणाऱ्या स्त्रियांप्रमाणे, उत्तम धारांनी समृद्ध. पुढे नेलेला हरिवर्ण रस, बहु-आकांक्षित, जलांत घुमला; देवयुजनांच्या कलशात तो निनादला.
Soma is hailed as a heroic leader moving at the head of the ‘chariots,’ seeking the luminous herds and bringing auspicious power to his companions.
The hymn develops Soma’s motion through purification: he becomes bright, swift, and victorious; he calls Indra’s might, overcomes want and hostility, and expands the path like the wide freedom of Aditi.
Soma’s radiances surge in rich streams; the tawny one resounds in the waters and in the jar—fully clarified and ready as the gods’ draught.
The purified Soma is affirmed as a sure bearer who carries the sacrificer onward, securing protection, increase, and right-going movement on the wide path.
प्र सेना॒नीः शूरो॒ अग्रे॒ रथा॑नाम्एष स्य सोमो मतिभिः पुनानोऽत्यो न वाजी तरतीदरातीः । पयो न दुग्धमदितेरिषिरमुर्विव गातुः सुयमो न वोळ्हा ॥आ ते॒ रुच॒: पव॑मानस्य सोमThe hymn praises Soma Pavamāna—Soma in the act of being purified as it flows through the filters and becomes fit to offer to the gods, especially Indra.
It refers to the ritual process where pressed Soma juice is strained through a woolen filter and collected in jars; the hymn also treats this as a symbol of inner cleansing and clarified inspiration.
It asks for victory over hostility and want, auspiciousness and strength (often linked with Indra), and a “wide path” of progress—prosperity, protection, and right movement in life.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.