
Sukta 9.87
Likely Triṣṭubh (common in RV; requires verification).
हे पवमान सोमसूक्त, यज्ञातील गाळण्या/पवित्रकांतून शुद्ध होत उद्दिष्टपूर्वक वेगाने वाहणाऱ्या सोमाचे स्तवन करते. तो नीट सजवलेल्या शर्यतीच्या घोड्यासारखा पवित्र आसन (बर्हिस) कडे नेला जातो. सोमाच्या शुद्धीकरणाला बळ (वाज), कीर्ती (श्रवस्), पोषण (इष्) आणि अमरत्व (अमृत) यांच्या प्राप्तीशी जोडले आहे; आणि शेवटी इंद्रासोबत सोमाचे सख्य प्रतिपादून, योग्य स्तुती व परिणामकारक प्रेरणा (धी) यांसाठी प्रार्थनेने सूक्त समाप्त होते.
Mantra 1
प्र तु द्रव परि कोशं नि षीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्ष । अश्वं न त्वा वाजिनं मर्जयन्तोऽच्छा बर्ही रशनाभिर्नयन्ति ॥
पुढे धाव; पात्र (कोश) भोवती फिरून त्यात बस. मनुष्यांनी पवित्र केलेला तू, वाज (बल-समृद्धी/ऊर्जा) कडे प्रवाहित हो. जसे वे वेगवान अश्वाला सजवून स्वच्छ करतात, तसेच ते तुला—वाजिन् (ऊर्जस्वी)—मर्जित करतात आणि रशना (लगाम) देऊन मार्ग दाखवीत तुला बर्हि (पवित्र आसन) पर्यंत नेतात।
Mantra 2
स्वायुधः पवते देव इन्दुरशस्तिहा वृजनं रक्षमाणः । पिता देवानां जनिता सुदक्षो विष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्याः ॥
स्वतःच्या आयुधाने (स्व-शक्तीने) सुसज्ज असा दिव्य इन्दु प्रवाहित होतो—अशस्ति-हा (स्तुतीस अयोग्य/दुष्टाचा संहारक) होऊन, व्रजन (व्यवस्थित क्षेत्र/गोधन) रक्षण करीत. देवांचा पिता, सु-दक्ष (पूर्ण-कौशल्य) जनिता, तोच द्यौ (स्वर्ग)चा विष्टम्भ (दृढ आधार) आणि पृथ्वीचा धरण (धारणाधार) आहे।
Mantra 3
ऋषिर्विप्रः पुरएता जनानामृभुर्धीर उशना काव्येन । स चिद्विवेद निहितं यदासामपीच्यं गुह्यं नाम गोनाम् ॥
ऋषी, विप्र—जनसमुदायांचा अग्रणी; ऋभु, धीर, काव्यविद्येने अभिलाषी उशना—त्याने लपवून ठेवलेलेही शोधून काढले: गो-रश्मी (प्रकाशकिरण) यांचे ते गूढ, अंतर्निहित नाव।
Mantra 4
एष स्य ते मधुमाँ इन्द्र सोमो वृषा वृष्णे परि पवित्रे अक्षाः । सहस्रसाः शतसा भूरिदावा शश्वत्तमं बर्हिरा वाज्यस्थात् ॥
हे इंद्रा, हा तुझा मधुमय सोम; वृषभासाठी वृषभ—तो पवित्र (गाळणी) भोवती प्रवाहित झाला आहे। सहस्र-विजयी, शत-विजयी, बहुदाता—तो शाश्वत तेजस्वी वाजस्वी पवित्र बर्हि (यज्ञासन) वर प्रतिष्ठित झाला आहे।
Mantra 5
एते सोमा अभि गव्या सहस्रा महे वाजायामृताय श्रवांसि । पवित्रेभिः पवमाना असृग्रञ्छ्रवस्यवो न पृतनाजो अत्याः ॥
हे सोम सहस्र-गव्य (हजारो गो-रश्मी) कडे, महान वाज (बल-समृद्धी) कडे, अमृतत्व आणि श्रवांसि (प्रेरित श्रवण-शक्ती) कडे धाव घेतात। पवित्रांद्वारे स्वतःला पवमान करीत ते प्रवाहांसारखे बाहेर पडले—यशाचे अभिलाषी, जणू रणात धावणारे वेगवान अश्व।
Mantra 6
परि हि ष्मा पुरुहूतो जनानां विश्वासरद्भोजना पूयमानः । अथा भर श्येनभृत प्रयांसि रयिं तुञ्जानो अभि वाजमर्ष ॥
कारण, हे पुरुहूत (बहु-आहूत) सोम, तू शुद्ध होत जनांमध्ये परिभ्रमण करतोस आणि सर्व आनंददायक भोजने व्यापून टाकतोस. मग, हे श्येन-भृत (गरुड-वाहन), तुझे अग्र-दान (प्रयांसि) घेऊन ये; रयि (समृद्धी/आध्यात्मिक धन) उधळीत तू विजयकारी वाज (बल/विजय) कडे प्रवाहित हो.
Mantra 7
एष सुवानः परि सोमः पवित्रे सर्गो न सृष्टो अदधावदर्वा । तिग्मे शिशानो महिषो न शृङ्गे गा गव्यन्नभि शूरो न सत्वा ॥
हा सोम, पिळून काढलेला, पवित्र (गाळणी) भोवती सुटलेल्या लाटेसारखा धावून पुढे झेपावतो. तीक्ष्ण कडांवर स्वतःला धार लावत—जसा महिष आपल्या शिंगांवर—तो गव्य (गायी/प्रकाश-किरणे) शोधतो; शूरासारखा, सत्त्ववान् बलवान् होऊन पुढे ढकलत जातो.
Mantra 8
एषा ययौ परमादन्तरद्रेः कूचित्सतीरूर्वे गा विवेद । दिवो न विद्युत्स्तनयन्त्यभ्रैः सोमस्य ते पवत इन्द्र धारा ॥
ही सोम-धारा परमस्थानाहून येऊन अद्रि (दगड) यांच्या अंतःहृदयात शिरली; शोधक बनून तिने विस्तीर्ण गुहेत गायी (प्रकाश-किरणे) शोधून काढल्या. जशी दिव्य विद्युत् मेघांमध्ये गर्जते, तशीच, हे इंद्रा, तुझी सोम-धारा शुद्ध होत वाहते.
Mantra 9
उत स्म राशिं परि यासि गोनामिन्द्रेण सोम सरथं पुनानः । पूर्वीरिषो बृहतीर्जीरदानो शिक्षा शचीवस्तव ता उपष्टुत् ॥
आणि खरोखरच, हे सोम, तू शुद्ध होत, इंद्रासह एकाच रथावर आरूढ होऊन, प्रकाशमय गायींच्या (गोनाṁ) संचय-राशीभोवती परिभ्रमण करतोस. प्राचीन परिपूर्णतांनी युक्त अशा महान् पोषण-शक्तींचा दाता, हे बलवान, शचीपते! तुझ्या त्या शक्तींचे यथोचित स्तवन करणे आम्हाला शिकव.
A vivid command to Soma to rush forth, circle the vessel, and be seated—his motion and purification are foregrounded.
Soma’s cleansing is compared to grooming a swift horse; the hymn expands the results of purification into strength, rays of light, fame, and immortality as the streams surge through the filters.
The purified Somas surge toward vast goals (vāja, amṛta, śravas), likened to battle-chargers—an image of unstoppable victorious energy.
Soma is shown moving ‘in one chariot with Indra’ around the radiant stores, and the poet ends with a request for the capacity to praise Soma’s powers rightly and receive enduring nourishment.
प्र तु द्रव परि कोशं नि षीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्ष । अश्वं न त्वा वाजिनं मर्जयन्तोऽच्छा बर्ही रशनाभिर्नयन्ति ॥एते सोमा अभि गव्या सहस्रा महे वाजायामृताय श्रवांसि । पवित्रेभिः पवमाना असृग्रञ्छ्रवस्यवो न पृतनाजो अत्याः ॥उत स्म राशिं परि यासि गोनामिन्द्रेण सोम सरथं पुनानः । पूर्वीरिषो बृहतीर्जीरदानो शिक्षा शचीवस्तव ता उपष्टुत् ॥It praises Soma as he is purified through the ritual filter and brought to the sacred seat, and it asks for the benefits that purification brings—strength, nourishment, fame, and a taste of immortality.
Because Soma’s flow is fast and forceful, and the ritual purification is like grooming and harnessing a swift horse—turning raw energy into controlled power for victory and blessing.
It expresses their close partnership: Soma empowers Indra for victorious action, and together they secure abundance and protection for the worshippers.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.