Sukta 86

Mantra 1

प्र त आशवः पवमान धीजवो मदा अर्षन्ति रघुजा इव त्मना । दिव्याः सुपर्णा मधुमन्त इन्दवो मदिन्तमासः परि कोशमासते ॥

हे पवमान सोम! तुझे वेगवान प्रवाह पुढे पुढे उसळतात—धीज (प्रेरित बुद्धी)ने चालित झालेले आवेग—स्वतःच्या आत्मबळाने धावपटूसारखे झेपावत. दिव्य, सु-पर्ण (सुंदर पंखांचे), मधु-पूर्ण इंदु—अत्यंत मदकारी आनंदमय—कोश (पात्र) याच्या सर्व बाजूंनी येऊन विसावतात.

Mantra 2

प्र ते मदासो मदिरास आशवोऽसृक्षत रथ्यासो यथा पृथक् । धेनुर्न वत्सं पयसाभि वज्रिणमिन्द्रमिन्दवो मधुमन्त ऊर्मयः ॥

हे सोम! तुझे मद—मदिर, तीव्र आणि वेगवान—प्रवाहांसारखे सुटून गेले आहेत, जसे रथ मार्गांवर वेगवेगळे पसरतात. जशी गाय वासराकडे दूध घेऊन धावते, तशा मधु-पूर्ण ऊर्म्या—इंदवः—वज्रधारी इंद्राकडे दाबत जातात; आमच्यात त्याची विजयी शक्ती दृढ व्हावी म्हणून.

Mantra 3

अत्यो न हियानो अभि वाजमर्ष स्वर्वित्कोशं दिवो अद्रिमातरम् । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्यये सोमः पुनान इन्द्रियाय धायसे ॥

वेगाने पुढे धावणाऱ्या अत्य (अश्वा)प्रमाणे, बलसमृद्धीकडे धाव; हे स्वर्वित् (स्वर्ग/सूर्यलोकाचा शोधक), अद्रि (दाबणारा दगड)पासून जन्मलेल्या दिव्य कोशरूप स्वर्गीय पात्रात प्रवेश कर. वृषभस्वरूप सोम, अव्यय पवित्राच्या शिखरावर, आपल्या अंतरी इंद्रिय-शक्ती (इंद्रबल) धारण व्हावे म्हणून शुद्ध होतो।

Mantra 4

प्र त आश्विनीः पवमान धीजुवो दिव्या असृग्रन्पयसा धरीमणि । प्रान्तॠषयः स्थाविरीरसृक्षत ये त्वा मृजन्त्यृषिषाण वेधसः ॥

हे पवमान सोम, तुझ्या आश्विनी शक्ती पुढे निघाल्या—दिव्य प्रेरणा, धीजुवः (दृष्टीने प्रेरित) होऊन—धरीमणि (धारण-आसन) मध्ये साररूप दुग्ध धारण करणाऱ्या। अंतरीचे ऋषी स्थाविर (दृढ) धारांना प्रवाहित करतात; हे ऋषिषाण (ऋषि-प्रेरक), वेधस् (यज्ञविद्येचे कारागीर) असे तेच तुला मृजन (शुद्ध) करतात।

Mantra 5

विश्वा धामानि विश्वचक्ष ऋभ्वसः प्रभोस्ते सतः परि यन्ति केतवः । व्यानशिः पवसे सोम धर्मभिः पतिर्विश्वस्य भुवनस्य राजसि ॥

हे विश्वचक्षु, हे ऋभ्वस् (महान), विश्वातील सर्व धाम तुझ्या सत्यसत्तेच्या केतूंनी—तुझ्या प्रकाशध्वजांनी—परितः वेढलेले आहेत। हे सोम, तू धर्मांनी (ऋत-नियमांनी) स्वतःला वितरित करीत प्रवाहित होतोस; सर्व भुवनांचा पति होऊन तू संपूर्ण जगावर राज्य करतोस।

Mantra 6

उभयतः पवमानस्य रश्मयो ध्रुवस्य सतः परि यन्ति केतवः । यदी पवित्रे अधि मृज्यते हरिः सत्ता नि योना कलशेषु सीदति ॥

सत्‌मध्ये ध्रुव असलेल्या पवमान सोमाच्या रश्मी उभयतः केतूंप्रमाणे तेजस्वी चिन्हे होत परिक्रमा करीत राहतात. जेव्हा हरि पवित्र (गाळणी) वर अधि मृज्यते—शुद्ध केला जातो—तेव्हा तो आपले सत्य आसन धारण करून कलशरूपी योनींमध्ये आसनस्थ होतो.

Mantra 7

यज्ञस्य केतुः पवते स्वध्वरः सोमो देवानामुप याति निष्कृतम् । सहस्रधारः परि कोशमर्षति वृषा पवित्रमत्येति रोरुवत् ॥

यज्ञाचा केतु पवते—स्वध्वर, सुव्यवस्थित मार्गाने वाहणारा सोम; तो देवांच्या निष्कृत (प्रकट-स्थान) कडे उपयाति—जाऊ लागतो. सहस्रधार असा वृषा कोशाभोवती वेगाने धावतो; रोरुवत्—गर्जनेसारखा नाद करीत—पवित्राला अतिक्रमून जातो.

Mantra 8

राजा समुद्रं नद्यो वि गाहतेऽपामूर्मिं सचते सिन्धुषु श्रितः । अध्यस्थात्सानु पवमानो अव्ययं नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवः ॥

राजाप्रमाणे तो समुद्रात प्रवेश करतो, जसा नद्या समुद्रात शिरतात; सिन्धूंमध्ये स्थित होऊन तो अपाम् ऊर्मि—जलतरंग—याच्याशी संगति करतो. पवमान अव्यय शिखरावर अधिष्ठित झाला आहे—पृथ्वीची नाभी, महादिवाचा धरण—दृढ आधार—जिथे स्थिर सत्यावर लोक प्रतिष्ठित होतात.

Mantra 9

दिवो न सानु स्तनयन्नचिक्रदद्द्यौश्च यस्य पृथिवी च धर्मभिः । इन्द्रस्य सख्यं पवते विवेविदत्सोमः पुनानः कलशेषु सीदति ॥

दिव्य शिखराप्रमाणे गर्जत तो आक्रोश करतो; ज्याच्या धर्मांनी (ऋत-नियमांनी) द्यौ आणि पृथ्वी सुव्यवस्थित होऊन स्थिर आहेत. इंद्राची सख्यता शोधून व मिळवून तो प्रवाहित होतो—शुद्ध होत असलेला सोम कलशांत येऊन बसतो.

Mantra 10

ज्योतिर्यज्ञस्य पवते मधु प्रियं पिता देवानां जनिता विभूवसुः । दधाति रत्नं स्वधयोरपीच्यं मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रसः ॥

यज्ञाचे ज्योति प्रवाहित होते—प्रिय मधु-आनंद; देवांचा पिता, जनक, व्यापक तेजोवैभवयुक्त। तो दोन्ही स्वधांमध्ये लपलेले अपूर्व रत्न धारण करतो—अत्यंत मादक, उन्मादक, इंद्रिय-बल (इंद्र-बल) वाढविणारा रस.

Mantra 11

अभिक्रन्दन्कलशं वाज्यर्षति पतिर्दिवः शतधारो विचक्षणः । हरिर्मित्रस्य सदनेषु सीदति मर्मृजानोऽविभिः सिन्धुभिर्वृषा ॥

उच्च स्वराने गर्जत तो वाज-प्रेरक कलशाकडे धारा होऊन धावतो—दिवःपति, शतधारा, विवेकी द्रष्टा। हरि (तांबूस) सोम मित्राच्या सदनांत बसतो; अवि-ऊन (मेंढीचे लोकर) आणि सिन्धु-धारांनी उत्तमरीत्या मृज्यमान—वृषा, बलवान जनक-शक्ती.

Mantra 12

अग्रे सिन्धूनां पवमानो अर्षत्यग्रे वाचो अग्रियो गोषु गच्छति । अग्रे वाजस्य भजते महाधनं स्वायुधः सोतृभिः पूयते वृषा ॥

सिंधूंच्या अग्रभागी पवमान (स्वयं-शुद्ध होणारा) वेगाने धावतो; वाणीच्या अग्रभागीही तो गो-रश्मींमध्ये (प्रकाशकिरणांत) अग्रणी होऊन चालतो. वाज (बल) याची परिपूर्णता आणि महाधन तो अग्रतः मिळवितो; स्व-आयुध, वृषभासारखा बलवान, सोतृजनांनी (रस पिळणाऱ्यांनी) तो शुद्ध केला जातो.

Mantra 13

अयं मतवाञ्छकुनो यथा हितोऽव्ये ससार पवमान ऊर्मिणा । तव क्रत्वा रोदसी अन्तरा कवे शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥

हा मतवान् (प्रेरित) पवमान, मुक्त झालेल्या पक्ष्यासारखा, आपल्या ऊर्मि (लहरी)सह अव्य (ऊन) यातून धावून गेला. हे कवी (द्रष्टा), तुझ्या क्रतु (संकल्प-शक्ती)ने, दोन रोदसी (द्यावा-पृथिवी) यांच्या मध्ये तो वाहतो—शुचि धिया (शुद्ध बुद्धी) असलेला सोम—हे इंद्रा, तुझ्यासाठी.

Mantra 14

द्रापिं वसानो यजतो दिविस्पृशमन्तरिक्षप्रा भुवनेष्वर्पितः । स्वर्जज्ञानो नभसाभ्यक्रमीत्प्रत्नमस्य पितरमा विवासति ॥

द्रापि (आवरण/चादर) परिधान करून, यज्य (पूज्य), दिवि-स्पृश (स्वर्गाला स्पर्श करणारा), अंतरिक्ष भरून, भुवनांत स्थापित—तो पुढे चालतो. स्वर्जज्ञ (प्रकाशात जन्मलेला) होऊन, नभसा (विस्तार/आकाश)सह तो पुढे गेला; तो आपल्या प्राचीन पित्याला जागवायला जातो—त्याच्या आदिम मूळाला स्मरण करून उपस्थित करतो.

Mantra 15

सो अस्य विशे महि शर्म यच्छति यो अस्य धाम प्रथमं व्यानशे । पदं यदस्य परमे व्योमन्यतो विश्वा अभि सं याति संयतः ॥

तो या जनांस महान् शांती व आश्रय देतो—जो त्याचे धाम प्रथम प्राप्त करतो तोच. जेव्हा त्याचे पाऊल परम व्योमात स्थिर होते, तेव्हा त्या उंचीवरून सर्व काही एकत्रित सामंजस्याने त्याच्याकडे येते; वर प्रतिष्ठित ऋत-केंद्राकडे संपूर्ण प्रकृती युक्त होते.

Mantra 16

प्रो अयासीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृतं सखा सख्युर्न प्र मिनाति संगिरम् । मर्य इव युवतिभिः समर्षति सोमः कलशे शतयाम्ना पथा ॥

इन्दु-बिंदू पुढे गेला आहे—इंद्रासाठी सिद्ध केलेल्या स्थानी; सखा होऊन तो सख्याचा करार मोडत नाही. जसा तरुण प्रियकर युवतींशी (पोषक आपः—जलधारा) एकत्र धावतो, तसा सोम शतधारांच्या पथाने कलशात प्रवाहित होतो.

Mantra 17

प्र वो धियो मन्द्रयुवो विपन्युवः पनस्युवः संवसनेष्वक्रमुः । सोमं मनीषा अभ्यनूषत स्तुभोऽभि धेनवः पयसेमशिश्रयुः ॥

पुढे जावोत तुमच्या धिया—आनंद-युवा, अद्भुत व हर्ष शोधणाऱ्या; त्या सं॒वस॑नांमध्ये (सामायिक आवरणे, सुव्यवस्थित रूपे) पाऊल टाकतात. मनीषा सोमाकडे गान करतात; स्तोत्रे व धेनू आपले पयस्—दीप्तिमान बलाचे पोषण—घेऊन त्याच्याशी जुळून येतात.

Mantra 18

आ नः सोम संयतं पिप्युषीमिषमिन्दो पवस्व पवमानो अस्रिधम् । या नो दोहते त्रिरहन्नसश्चुषी क्षुमद्वाजवन्मधुमत्सुवीर्यम् ॥

हे सोम, संयत समृद्धीसह आमच्याकडे ये—वाढत्या प्रेरक-बलाच्या प्रवाहासह। हे इंदु, हे पवमान, अचूकपणे स्वतःला पवित्र कर; जी (दुग्धधारा) आमच्यासाठी दिवसातून तिन्ही वेळा दुहते, ती अक्षय राहून बलयुक्त, वाजयुक्त, मधुर आणि सुवीर्याने परिपूर्ण अशी समृद्धी देते.

Mantra 19

वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सोमो अह्नः प्रतरीतोषसो दिवः । क्राणा सिन्धूनां कलशाँ अवीवशदिन्द्रस्य हार्द्याविशन्मनीषिभिः ॥

प्रेरणांचा वृषभ, दूरदर्शी सोम स्वतःला पवित्र करतो—दिवस, उषा आणि द्यौ यांतून प्रवास करत. नद्यांना एकत्र करून तो त्यांना कलशांत प्रवाहित करतो; ऋषींच्या मनीषांसह इंद्राच्या हृदयात प्रवेश करतो.

Mantra 20

मनीषिभिः पवते पूर्व्यः कविर्नृभिर्यतः परि कोशाँ अचिक्रदत् । त्रितस्य नाम जनयन्मधु क्षरदिन्द्रस्य वायोः सख्याय कर्तवे ॥

मनीषांसह तो पवित्र होतो—प्राचीन कवी; नरशक्तींच्या आधाराने तो पात्रांभोवती संचार करतो. त्रिताचे नाव जन्माला घालून तो मधु झिरपतो—इंद्र व वायू यांची सख्यता स्थापन करण्यासाठी.

Mantra 21

अयं पुनान उषसो वि रोचयदयं सिन्धुभ्यो अभवदु लोककृत् । अयं त्रिः सप्त दुदुहान आशिरं सोमो हृदे पवते चारु मत्सरः ॥

हा शुद्ध होत जाणारा सोम उषांना प्रकाशमान करतो; हाच नद्यांसाठी ‘लोककृत्’—लोक-व्यवस्थेचा कर्ता होतो. हाच तीन वेळा सात (एकवीस) वेळा ‘आशिर’ (मिश्रित रस) दुहून—सोम हृदयात पवित्र होत वाहतो; आनंद-मत्सरात रम्य।

Mantra 22

पवस्व सोम दिव्येषु धामसु सृजान इन्दो कलशे पवित्र आ । सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतः सूर्यमारोहयो दिवि ॥

हे सोम, दिव्य धामांमध्ये स्वतःला पवित्र कर; मुक्त होऊन, हे इन्दु, कलशात—पवित्रात (गाळणीत)—प्रवेश कर. इन्द्राच्या जठरात बसून, गर्जना करत, मानवी शक्तींनी समर्थ होऊन, तू दिव्यात सूर्याला आरोहण घडविले आहेस।

Mantra 23

अद्रिभिः सुतः पवसे पवित्र आँ इन्दविन्द्रस्य जठरेष्वाविशन् । त्वं नृचक्षा अभवो विचक्षण सोम गोत्रमङ्गिरोभ्योऽवृणोरप ॥

अद्रि (दाबण्याचे दगड) यांनी सुता झालेला तू, हे इन्दु, पवित्रात पवित्र होत वाहतोस—इन्द्राच्या जठरांत प्रवेश करत. तू ‘नृचक्षा’—मनुष्यांचा द्रष्टा—विचक्षण झालास; हे सोम, अङ्गिरसांसाठी लपलेले ‘गोत्र’ (गुप्त गो-आवास/गो-आडोसा) तू उघडलेस।

Mantra 24

त्वां सोम पवमानं स्वाध्योऽनु विप्रासो अमदन्नवस्यवः । त्वां सुपर्ण आभरद्दिवस्परीन्दो विश्वाभिर्मतिभिः परिष्कृतम् ॥

हे सोम, पवमान, स्वाधीन! तुझ्या अनुगामी विप्र तुझ्या सहाय्याची अपेक्षा ठेवून आनंदित होतात. हे इन्दु, सुपर्ण (सुंदर-पंखांचा) तुला दिवःपरी—स्वर्गापलीकडून घेऊन आला; तू सर्व मतींनी (विचार-शक्तींनी) परिष्कृत, परिपूर्ण झालेला आहेस.

Mantra 25

अव्ये पुनानं परि वार ऊर्मिणा हरिं नवन्ते अभि सप्त धेनवः । अपामुपस्थे अध्यायवः कविमृतस्य योना महिषा अहेषत ॥

अव्य (मेंढीच्या लोकरी) मध्ये पवमान, वार (गाळणी) मध्ये ऊर्मि (लाट) यांनी वेढलेला—सप्त धेनू हरि (तांबूसवर्ण) याला नमन करतात. अपाम् उपस्थ (पाण्याच्या कुशीत) अधियव (अग्रसर शक्ती) यांनी कविला स्थापन केले; महिष (महान) ऋतस्य योनि (ऋताचा गर्भ/आधार) याकडे गर्जना करू लागले.

Mantra 26

इन्दुः पुनानो अति गाहते मृधो विश्वानि कृण्वन्त्सुपथानि यज्यवे । गाः कृण्वानो निर्णिजं हर्यतः कविरत्यो न क्रीळन्परि वारमर्षति ॥

इन्दु, पवमान, सर्व मृध (प्रतिरोध) ओलांडतो आणि यज्य (यज्ञकर्ता) यासाठी सर्व मार्ग सुपथ (सुगम मार्ग) करतो. गाः (किरण/गायी) आणि हर्यत (दीप्त) निर्निज (उज्ज्वल वस्त्र) घडवीत, कवि—जणू क्रीडारत वेगवान अत्‍य (अश्व)—वार (गाळणी) भोवती वाहत पुढे झेपावतो.

Mantra 27

असश्चतः शतधारा अभिश्रियो हरिं नवन्तेऽव ता उदन्युवः । क्षिपो मृजन्ति परि गोभिरावृतं तृतीये पृष्ठे अधि रोचने दिवः ॥

अखंड, शतधारांनी, श्री-शक्ती हरि (सोम) याच्यावर नतमस्तक होतात; जलांची आस धरून त्या खाली उतरतात. वेगवान शक्ती त्याला निर्मळ करतात; गो-रश्मींनी वेढून त्या आच्छादित प्रवाहाला—दिवाच्या दीप्त रोचनात, तिसऱ्या प्रकाशमय पृष्ठावर—प्रकाशित करतात.

Mantra 28

तवेमाः प्रजा दिव्यस्य रेतसस्त्वं विश्वस्य भुवनस्य राजसि । अथेदं विश्वं पवमान ते वशे त्वमिन्दो प्रथमो धामधा असि ॥

ही सर्व प्रजाजनने तुझीच; दिव्य रेतस् (बीज) पासून उत्पन्न; तू सर्व भुवनांवर राज्य करतोस. म्हणून, हे पवमान, हे अखिल विश्व तुझ्या वशात आहे; हे इन्दु, धामांच्या पायाभरणीचा प्रथम स्थापक तूच आहेस.

Mantra 29

त्वं समुद्रो असि विश्ववित्कवे तवेमाः पञ्च प्रदिशो विधर्मणि । त्वं द्यां च पृथिवीं चाति जभ्रिषे तव ज्योतींषि पवमान सूर्यः ॥

तूच समुद्र आहेस, हे विश्वविद् कवे; विस्तीर्ण विधर्मणीत पाचही दिशा तुझ्याच आहेत. तू द्यावा आणि पृथ्वी—दोन्हींपलीकडे—धारण केले आहेस; हे पवमान, तुझी ज्योतीच सूर्य आहे.

Mantra 30

त्वं पवित्रे रजसो विधर्मणि देवेभ्यः सोम पवमान पूयसे । त्वामुशिजः प्रथमा अगृभ्णत तुभ्येमा विश्वा भुवनानि येमिरे ॥

हे सोम पवमान! तू पवित्र (गाळणी) मध्ये, ऋताच्या विस्तीर्ण अवकाशांत, देवांसाठी शुद्ध होतोस. उशिज्—अग्नीचे प्रथम साधक—यांनी तुला प्रथम ग्रहण केले; तुझ्यासाठी ही सर्व भुवने आपापल्या यथोचित नियोगात स्थिर झाली.

Mantra 31

प्र रेभ एत्यति वारमव्ययं वृषा वनेष्वव चक्रदद्धरिः । सं धीतयो वावशाना अनूषत शिशुं रिहन्ति मतयः पनिप्नतम् ॥

प्रेरित ऋषी पुढे जातो, अव्यय वार (गाळणी) यांच्या पलीकडे; वृषभ—हरि (तांबूस-पिवळे तेज)—सत्तेच्या वनांत गर्जना करतो. जागृत धीती एकत्र स्तवन करतात; गुप्तपणे अधिक प्रबळ होत जाणाऱ्या त्या शिशूला मती चाटून पोसतात.

Mantra 32

स सूर्यस्य रश्मिभिः परि व्यत तन्तुं तन्वानस्त्रिवृतं यथा विदे । नयन्नृतस्य प्रशिषो नवीयसीः पतिर्जनीनामुप याति निष्कृतम् ॥

तो सूर्याच्या रश्मींनी चहूबाजूंनी विणतो; त्रिवृत् प्रकारे तंतू पसरवतो, जेणेकरून सम्यक् विद्या प्रकट होईल. ऋताच्या नित्य-नव्या प्रशिषा पुढे नेत, जनांचा पति मुक्त मार्गाच्या निर्मळ उघडकीजवळ येतो.

Mantra 33

राजा सिन्धूनां पवते पतिर्दिव ऋतस्य याति पथिभिः कनिक्रदत् । सहस्रधारः परि षिच्यते हरिः पुनानो वाचं जनयन्नुपावसुः ॥

नद्यांचा राजा, स्वर्गाचा स्वामी (सोम) प्रवाहित होतो; ऋताच्या मार्गांनी जात, सामर्थ्याने गर्जना करीत पुढे सरकतो. सहस्रधारा, हरितवर्ण (सोम) सर्वत्र ओतला जातो; शुद्ध होत तो ‘वाच्’ (वाणी)ला जन्म देतो आणि अंतःगृहातील वसु—संपत्ती—जवळ आणतो.

Mantra 34

पवमान मह्यर्णो वि धावसि सूरो न चित्रो अव्ययानि पव्यया । गभस्तिपूतो नृभिरद्रिभिः सुतो महे वाजाय धन्याय धन्वसि ॥

हे पवमान, तू महापूरासारखा वेगाने धावतोस; तेजस्वी सूर्यासारखा, पवित्र करणाऱ्या अव्यय मार्गांतून. हातांनी शुद्ध, मनुष्यांनी अद्रि-दगडांनी पिळून काढलेला सुत होऊन, तू महान् ‘वाज’—बलसमृद्धी—आणि धन्य परिपूर्णतेसाठी प्रयत्न करतोस.

Mantra 35

इषमूर्जं पवमानाभ्यर्षसि श्येनो न वंसु कलशेषु सीदसि । इन्द्राय मद्वा मद्यो मदः सुतो दिवो विष्टम्भ उपमो विचक्षणः ॥

आत्म्याचे अन्न व ऊर्जस्विता घेऊन, हे पवमान, तू प्रवाहित होतोस; श्येन जसा आपल्या घरट्यात येतो, तसा तू कलशांत येऊन विसावतोस. पिळून काढलेला तू इंद्रासाठी ‘मद’—मादक आनंद—आहेस; तू स्वर्गाचा आधार, परम आणि दूरदृष्टीचा आहेस.

Mantra 36

सप्त स्वसारो अभि मातरः शिशुं नवं जज्ञानं जेन्यं विपश्चितम् । अपां गन्धर्वं दिव्यं नृचक्षसं सोमं विश्वस्य भुवनस्य राजसे ॥

सात भगिनी—माता—नवजात शिशूभोवती एकवटतात; नव्याने जन्मलेला, जयशील, सर्वदर्शी, विपश्चित्। त्या अप्सु (जलांत) असलेल्या दिव्य गंधर्व—नृचक्षस्—सोमाला प्रकट करतात; तो समस्त भुवनांचा राजस (राजत्व-तेज) आहे.

Mantra 37

ईशान इमा भुवनानि वीयसे युजान इन्दो हरितः सुपर्ण्यः । तास्ते क्षरन्तु मधुमद्घृतं पयस्तव व्रते सोम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥

या भुवनांचा ईशान, तू आपल्या वीर्य-समृद्धीत पुढे सरकतोस, हे इन्दु; हरित, सुपर्ण्य (बलवान पंखांच्या) शक्तींना योजून। त्या तुझ्यासाठी मधुमय घृत व पयः ओघळू देत; आणि हे सोम, तुझ्या व्रतात (ऋत-नियमात) प्रजा दृढपणे स्थिर राहो.

Mantra 38

त्वं नृचक्षा असि सोम विश्वतः पवमान वृषभ ता वि धावसि । स नः पवस्व वसुमद्धिरण्यवद्वयं स्याम भुवनेषु जीवसे ॥

हे सोम, तू सर्व दिशांनी मनुष्यांसाठी नृचक्षस् आहेस; पवमान वृषभ होऊन त्या लोक-प्रदेशांत वेगाने धावतोस। म्हणून आमच्यासाठी वसु-समृद्ध, हिरण्य-दीप्त होऊन पवित्र हो; जेणेकरून आम्ही भुवनांत खऱ्या जीवनासाठी जगू शकू.

Mantra 39

गोवित्पवस्व वसुविद्धिरण्यविद्रेतोधा इन्दो भुवनेष्वर्पितः । त्वं सुवीरो असि सोम विश्ववित्तं त्वा विप्रा उप गिरेम आसते ॥

गोवित् (गो/किरण-प्राप्ती करणारा), वसुवित् (समृद्धीचा ज्ञाता), हिरण्यवित् (सुवर्ण-प्रभेचा ज्ञाता)—हे इन्दु, रेतोधा (बीजधारक), जो भुवनांत अर्पित/प्रतिष्ठित आहे—तू पवित्र होऊन प्रवाहित हो. हे सोम, तू सुवीर (वीरबल देणारा) आणि विश्ववित् (सर्वज्ञ) आहेस; तुलाच विप्र आपल्या गीती-स्तुतीसह जवळ बसून उपासतात.

Mantra 40

उन्मध्व ऊर्मिर्वनना अतिष्ठिपदपो वसानो महिषो वि गाहते । राजा पवित्ररथो वाजमारुहत्सहस्रभृष्टिर्जयति श्रवो बृहत् ॥

मधूची ऊर्मि (लाट) वर उठते आणि वनांना कंप पाडते; आपः (जल) वस्त्रासारखे धारण करून महिष (महाबलवान) आत खोलवर शिरून विहार करतो. पवित्र-रथावर आरूढ राजा वाज (बल-समृद्धी)वर आरूढ होतो; सहस्र-भृष्टि (हजार धारांची/कडांची दीप्ती)ने तो उंचावरील विशाल श्रवस् (यश) जिंकतो.

Mantra 41

स भन्दना उदियर्ति प्रजावतीर्विश्वायुर्विश्वाः सुभरा अहर्दिवि । ब्रह्म प्रजावद्रयिमश्वपस्त्यं पीत इन्दविन्द्रमस्मभ्यं याचतात् ॥

तो आनंदध्वनी उंचावतो—प्रजावती (संतती-समृद्ध) करणारा, विश्वायु (सर्वव्यापी जीवनशक्ती) देणारा, अहोरात्र सुभरा (सुपोषक) करणारा। इन्दु पिल्यावर, तो इन्द्राला प्रेरित करो—आम्हांस प्रजावान ब्रह्म (वाणी/मंत्र-शक्ती) आणि रयि (समृद्धी) द्यावी; जी अश्वपस्त्य (प्रवासात शीघ्र ऊर्जा देणारी) असेल.

Mantra 42

सो अग्रे अह्नां हरिर्हर्यतो मदः प्र चेतसा चेतयते अनु द्युभिः । द्वा जना यातयन्नन्तरीयते नरा च शंसं दैव्यं च धर्तरि ॥

तो हरि—अह्नां (दिवसांच्या) अग्रभागी—हर्यत (दीप्तिमानाला) प्रेरित करणारा मद (आनंद-रस) आहे; चेतसा (जागरूक चित्ताने) तो चेतवितो आणि द्युभिः (ज्योती/दिव्य प्रकाश) यांचा अनुयायी होतो. दोन जनांमध्ये तो चालतो, त्यांना मार्ग दाखवीत; धर्तरी (धारक) मध्ये नर-शंस (मानवी स्तुती-वचन) आणि दैव्य शंस (दिव्य स्तोत्र) हे दोन्ही एकत्र धारण होतात.

Mantra 43

अञ्जते व्यञ्जते समञ्जते क्रतुं रिहन्ति मधुनाभ्यञ्जते । सिन्धोरुच्छ्वासे पतयन्तमुक्षणं हिरण्यपावाः पशुमासु गृभ्णते ॥

ते अभ्यञ्जते—लेपन करतात, व्यञ्जते—पसरवतात, समञ्जते—एकत्र अभिषेक करतात; मधुना ते त्याचा क्रतु (संकल्प/शक्ती) रिहन्ति—मधाने चाखतात, आणि मधुर रसाने त्यास अभ्यञ्जते—स्निग्ध करतात. सिन्धोः उच्छ्वासे—नदीच्या उच्छ्वासात—पतयन्तम् उक्षणम् (उडणारा वृषभ) यास हिरण्यपावाः (सुवर्ण-शोधक) गृभ्णते—पकडून घेतात, पशुमासु—जीवशक्ती म्हणून—आपल्या हातांत धारण करतात.

Mantra 44

विपश्चिते पवमानाय गायत मही न धारात्यन्धो अर्षति । अहिर्न जूर्णामति सर्पति त्वचमत्यो न क्रीळन्नसरद्वृषा हरिः ॥

विपश्चिते पवमानाय गायत—सर्वदर्शी पवमानासाठी गा; महीं न धाराति अन्धो अर्षति—महानदीच्या धारेसारखा हा अन्धस् (पिळलेला सोमरस) वाहतो. अहिर्न जूर्णामति सर्पति त्वचम्—सर्पासारखा तो जीर्ण त्वचेपलीकडे सरकतो; अश्यो न क्रीळन् असरद् वृषा हरिः—खेळणाऱ्या अश्वासारखा हरि वृषभ वेगाने पुढे धावतो.

Mantra 45

अग्रेगो राजाप्यस्तविष्यते विमानो अह्नां भुवनेष्वर्पितः । हरिर्घृतस्नुः सुदृशीको अर्णवो ज्योतीरथः पवते राय ओक्यः ॥

जो अग्रगामी राजा आहे, जो आपः (जल-तत्त्व) यांचा स्वामी आहे, तो स्तुतींनी अधिकच महिमान होतो—दिवसांचे मापन करीत, भुवनांत प्रतिष्ठित। हरि, घृत-स्नु (दीप्त रसाने झरणारा), सुदृशीक, विस्ताराने अर्णवासारखा; ज्योति-रथावर आरूढ होऊन, तो पवमान सोम रयीच्या अंतर्गृह (ओक्य) कडे शुद्ध होत वाहतो।

Mantra 46

असर्जि स्कम्भो दिव उद्यतो मदः परि त्रिधातुर्भुवनान्यर्षति । अंशुं रिहन्ति मतयः पनिप्नतं गिरा यदि निर्णिजमृग्मिणो ययुः ॥

दिव्य उंचीवरून उद्यत तो स्कम्भ (आधार-स्तंभ) मुक्त झाला आहे; उन्नत मद-शक्ती त्रिधातु-प्रतिष्ठित भुवनांच्या परिघाभोवती वाहते. मति-शक्ती त्या अंशु (दीप्त किरण) ला चाटून-चाटून परिष्कृत करतात, सूक्ष्मतेने घडवतात; जेव्हा ऋग्मिण (ऋचा-गायक) गिरा (स्तुति-वाणी) घेऊन पुढे जातात, तेव्हा त्याला त्याच्या तेजस्वी वस्त्राने (निर्णिज) आच्छादित करतात।

Mantra 47

प्र ते धारा अत्यण्वानि मेष्यः पुनानस्य संयतो यन्ति रंहयः । यद्गोभिरिन्दो चम्वोः समज्यस आ सुवानः सोम कलशेषु सीदसि ॥

तुझ्या धारा पुढे जावोत; अत्यंत सूक्ष्म, वेगवान प्रवाह—तू पवमान होऊन शुद्ध व संयत झाल्यावर—योग्य मार्गाकडे धावतात. हे इन्दु, तू दोन चम्वोः (दोन पात्रांत) प्रकाश-किरणांशी मिसळतोस तेव्हा, पिळून काढलेला हे सोम, तू कलशांत—पूर्णतेच्या पात्रांत—आसन घेतोस।

Mantra 48

पवस्व सोम क्रतुविन्न उक्थ्योऽव्यो वारे परि धाव मधु प्रियम् । जहि विश्वान्रक्षस इन्दो अत्रिणो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥

हे सोम! क्रतु-वित् (संकल्प-ज्ञ) व उक्थ्य (स्तोत्र-योग्य) होऊन पवित्र हो; ऊनी गाळणी (अव्य-वारे) भोवती आपल्या प्रिय मधुररसासह वेगाने धाव. हे इन्दु! सर्व राक्षसांना, सर्व अत्रिण (भक्षक/विघ्नकारी) शत्रु-शक्तींना नष्ट कर; आम्ही सुवीर (वीर-शक्तियुक्त) होऊन विदथे (सभा/यज्ञसमागमात) ‘बृहत्’चे वचन उच्चारू।