Sukta 107

Mantra 1

परीतो षिञ्चता सुतं सोमो य उत्तमं हविः । दधन्वाँ यो नर्यो अप्स्वन्तरा सुषाव सोममद्रिभिः ॥

चहूबाजूंनी पिळलेला सोम सिंचा—तोच परम हवि आहे. जो पुरुषार्थ-बल धारण करतो, जो आपांमध्ये अद्रि (दगडां)नी पिळला गेला—तो सोम आमच्या कर्म-चक्रात प्रतिष्ठित होवो.

Mantra 2

नूनं पुनानोऽविभिः परि स्रवादब्धः सुरभिन्तरः । सुते चित्त्वाप्सु मदामो अन्धसा श्रीणन्तो गोभिरुत्तरम् ॥

आता, पवमान होऊन, अवि (मेंढी)-लोकरच्या गाळणीतून चहूबाजूंनी प्रवाहित हो—अदब्ध, आणि अधिक सुरभित. पिळला गेलास तरी, तुझ्या अन्धस्-रसाने आम्ही आपांमध्ये मत्त होतो; गो-रश्मींनी आम्हाला पुष्ट करून, आम्ही उच्चतर पदाकडे उन्नत होतो.

Mantra 3

परि सुवानश्चक्षसे देवमादनः क्रतुरिन्दुर्विचक्षणः ॥

चहूबाजूंनी प्रवाहित होत तू दिसून येतोस—हे देवांचा आनंद! क्रतु-स्वरूप इन्दु, प्रकाशमय बिंदू—विवेकात व्यापकदृष्टी असलेला.

Mantra 4

पुनानः सोम धारयापो वसानो अर्षसि । आ रत्नधा योनिमृतस्य सीदस्युत्सो देव हिरण्ययः ॥

हे सोम! तू स्वतःला पवित्र करीत धारेसारखा वाहतोस, आपः (जल) वस्त्रासारखे परिधान करून. हे रत्नधारक! तू ऋताच्या योनीत—हे देव, हिरण्यय (सुवर्णमय) उत्स (स्रोत)रूपाने—आसीन होतोस.

Mantra 5

दुहान ऊधर्दिव्यं मधु प्रियं प्रत्नं सधस्थमासदत् । आपृच्छ्यं धरुणं वाज्यर्षति नृभिर्धूतो विचक्षणः ॥

दिव्य ऊधर दुहून—प्रिय मधु—तो प्राचीन सधस्थ (संयोग-आसन) प्राप्त करतो. दृढ आधार शोधीत, वाज्य (प्रेरक बल) प्रवाहित होतो; नरांच्या शक्तींनी धूत (शुद्ध) होऊन, विवेकात विचक्षण (दूरदृष्टी) ठरतो.

Mantra 6

पुनानः सोम जागृविरव्यो वारे परि प्रियः । त्वं विप्रो अभवोऽङ्गिरस्तमो मध्वा यज्ञं मिमिक्ष नः ॥

हे सोम! तू स्वतःला पवित्र करीत, जागृत व प्रिय होऊन, लोकरूपी गाळणी (वारे) भोवती परिभ्रमण करतोस. तू विप्र झालास—अङ्गिरसांमध्ये सर्वोत्तम; तुझ्या मधुरतेने आमचा यज्ञ मिसळून समृद्ध कर.

Mantra 7

सोमो मीढ्वान्पवते गातुवित्तम ऋषिर्विप्रो विचक्षणः । त्वं कविरभवो देववीतम आ सूर्यं रोहयो दिवि ॥

दानसमृद्ध सोम प्रवाहित होतो—मार्गाचा सर्वोत्तम शोधक—ऋषी, विप्र, दूरदर्शी। तू कवी झालास, देवांना अत्यंत प्रिय; तू सूर्याला दिवि मध्ये आरोहण करतोस.

Mantra 8

सोम उ षुवाणः सोतृभिरधि ष्णुभिरवीनाम् । अश्वयेव हरिता याति धारया मन्द्रया याति धारया ॥

सोम खरोखर, सोतृजनांनी पिळला जाऊन, अवीनाम् (मेंढीच्या लोकर) यांच्या कडांवरून/रिजांवरून चालतो. अश्वासारखा तो हरित-सुवर्णिम धारेने जातो; मन्द्र (आनंदमय) धारेने जातो.

Mantra 9

अनूपे गोमान्गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । समुद्रं न संवरणान्यग्मन्मन्दी मदाय तोशते ॥

अनूपे (निर्जल विस्तारात), गोमान् (तेजसमृद्ध) होऊन, सोम गोभिः (किरणांनी) प्रवाहित झाला—दुग्धाभिः (दूध-मिश्रणांनी)ही प्रवाहित झाला. समुद्राकडे जसे आवरणे उघडत जातात तसे अडथळे निघून गेले; मन्दी (आनंददायक) मदासाठी तृप्त होतो.

Mantra 10

आ सोम सुवानो अद्रिभिस्तिरो वाराण्यव्यया । जनो न पुरि चम्वोर्विशद्धरिः सदो वनेषु दधिषे ॥

हे सोम! अद्रि-शिळांनी पिळला जाऊन, लोकरूपी गाळणी-द्वारांमधून पार होत ये. जसा जनसमूह दुर्गात प्रवेश करतो, तसा हा तेजस्वी हरि (तांबूसवर्ण) चम्वो (पात्रां) मध्ये प्रवेश करतो; आणि तू वनातील काष्ठ-कुंडांत आपले आसन स्थापन करतोस.

Mantra 11

स मामृजे तिरो अण्वानि मेष्यो मीळ्हे सप्तिर्न वाजयुः । अनुमाद्यः पवमानो मनीषिभिः सोमो विप्रेभिॠक्वभिः ॥

तो स्वतःला परिशुद्ध करतो—सूक्ष्म तंतूंमधून पार होत; मेषासारखा, आणि समृद्धीसाठी आतुर अश्वासारखा. उन्मादाच्या मागोमाग जाणारा पवमान सोम मनीषी, विप्र आणि ऋक्-गायक यांच्या प्रेरणेने प्रवाहित होतो.

Mantra 12

प्र सोम देववीतये सिन्धुर्न पिप्ये अर्णसा । अंशोः पयसा मदिरो न जागृविरच्छा कोशं मधुश्चुतम् ॥

हे सोम! देवांच्या आनंदमय स्वागतासाठी पुढे जा; प्रवाही पूर घेऊन नदीसारखा फुगून वाढ. तुझ्या अंशाच्या पयोरसाने—मदिरासारख्या—जागृत होऊन आम्हाला जागे कर; मधु झरणाऱ्या कोशा (पात्रा) कडे सरळ प्रवाहित हो.

Mantra 13

आ हर्यतो अर्जुने अत्के अव्यत प्रियः सूनुर्न मर्ज्यः । तमीं हिन्वन्त्यपसो यथा रथं नदीष्वा गभस्त्योः ॥

चमकत्या हरित-तांबूसदृश गाळणी (अत्क) वर तो—प्रिय सोम—विणला जाऊन पसरला आहे; पुत्रासारखा शुद्ध करून सज्ज करण्याजोगा. क्रियाशील शक्ती त्याला रथ हाकल्याप्रमाणे पुढे ढकलतात; तो नदी-प्रवाहांच्या वाटांनी वाहत, दोन्ही हातांमध्ये (गभस्ती) येऊन स्थिरावतो.

Mantra 14

अभि सोमास आयवः पवन्ते मद्यं मदम् । समुद्रस्याधि विष्टपि मनीषिणो मत्सरासः स्वर्विदः ॥

गतीस उत्सुक अशा सोमधारा पवित्र होत मधुर मद्य-आनंद, उन्माद-रस बनतात. समुद्राच्या विशाल आसनावर त्या प्रतिष्ठित होतात—मनीषी, मत्सर-वाहक, स्वर्विदः—सूर्य-लोक (स्वर्) मिळविणाऱ्या.

Mantra 15

तरत्समुद्रं पवमान ऊर्मिणा राजा देव ऋतं बृहत् । अर्षन्मित्रस्य वरुणस्य धर्मणा प्र हिन्वान ऋतं बृहत् ॥

पवमान असा दिव्य राजा आपल्या लाटेसह (ऊर्मि) समुद्र पार करतो; तो ‘ऋतं बृहत्’—विशाल सत्य—यात संचारतो. मित्र-वरुणांच्या धर्मानुसार तो वाहतो; प्रेरित होऊन तो पुढे धावतो—‘ऋतं बृहत्’ त्या महासत्याकडे, त्याच विशाल सत्यात.

Mantra 16

नृभिर्येमानो हर्यतो विचक्षणो राजा देवः समुद्रियः ॥

नरशक्तींनी मोजला-तोलला व मार्गदर्शित, गतीत तेजस्वी, तो विवेकी दैवी राजा समुद्रासारखा होतो—अस्तित्वात व दृष्टीत विराट.

Mantra 17

इन्द्राय पवते मदः सोमो मरुत्वते सुतः । सहस्रधारो अत्यव्यमर्षति तमी मृजन्त्यायवः ॥

इंद्रासाठी मद वाहतो—मरुत्वान्-स्वामीसाठी पिळलेला सोम. सहस्रधारा तो लोकर-छन्नीच्या पलीकडे वेगाने धावतो; आणि उत्सुक आयवः त्याला घासून उजळ करतात.

Mantra 18

पुनानश्चमू जनयन्मतिं कविः सोमो देवेषु रण्यति । अपो वसानः परि गोभिरुत्तरः सीदन्वनेष्वव्यत ॥

पवमान, कवी सोम चमू (सेना/अंतः-रचना) घडवतो आणि प्रेरित मतीला जन्म देतो; तो देवांमध्ये रमतो. आपः धारण करून, गोभिः (प्रकाश-किरणांनी) वेढलेला, तो वर उगवतो; वनातील लाकडी कुंडांत आसन घेऊन गाळला जातो.

Mantra 19

तवाहं सोम रारण सख्य इन्दो दिवेदिवे । पुरूणि बभ्रो नि चरन्ति मामव परिधीँरति ताँ इहि ॥

हे सोम, हे इंदू! तुझ्या सख्यात मी दिवसेंदिवस आनंद मानतो. माझ्या खाली अनेक धूसर-श्याम परिधी-घेरे फिरत आहेत; ये—त्या वेढणाऱ्या सीमांच्या पलीकडे मला घेऊन जा.

Mantra 20

उताहं नक्तमुत सोम ते दिवा सख्याय बभ्र ऊधनि । घृणा तपन्तमति सूर्यं परः शकुना इव पप्तिम ॥

आणि मी, हे सोम, रात्रीही आणि दिवाही, तुझ्या सख्यासाठी त्या धूसर आधारावर स्थित होतो; तरीही उष्णतेने दाहणाऱ्या सूर्याच्याही पलीकडे—त्याच्या परे—पक्ष्यांच्या दूर उड्डाणासारखा उडून जावे अशी इच्छा करतो.

Mantra 21

मृज्यमानः सुहस्त्य समुद्रे वाचमिन्वसि । रयिं पिशङ्गं बहुलं पुरुस्पृहं पवमानाभ्यर्षसि ॥

हे सुहस्त्य! तू शुद्ध होत असताना समुद्रासारख्या विशालतेत वाणीला प्रवाहात आणतोस. हे पवमान! तू पुढे वाहत येतोस, पिशंग (तांबूस-सुवर्ण) तेज-धन—बहुल, विविध, बहु-आकांक्षित—आमच्याकडे वर्षावीत करत.

Mantra 22

मृजानो वारे पवमानो अव्यये वृषाव चक्रदो वने । देवानां सोम पवमान निष्कृतं गोभिरञ्जानो अर्षसि ॥

हे सोम! जलांत स्वतःला मृजमान (शुद्ध) करीत, अव्यय (अविनाशी) ऊन-गाळणीतून पवमान होत, बलवान वृषभासारखा तू द्रोण/वने (पिळण्याच्या यंत्राच्या काष्ठात) आपली दीप्त गती घडवितोस. हे सोम पवमान! देवांसाठी निष्कृत (उपयुक्त/तयार) होऊन, गोभिः (गो—किरण/प्रकाश-रश्मी) यांनी अञ्जित (उजळ-लेपित) होत तू प्रवाहित होतोस.

Mantra 23

पवस्व वाजसातयेऽभि विश्वानि काव्या । त्वं समुद्रं प्रथमो वि धारयो देवेभ्यः सोम मत्सरः ॥

वाजसातये (बल-समृद्धीच्या जयासाठी) प्रवाहित हो; सर्व काव्यानि (प्रेरित काव्य-वाणी) यांना अभि (आवृत/समेट) कर. हे सोम मत्सरः (उल्लसित/मद-प्रद)! देवांसाठी समुद्र (चेतनेचा समुद्र) हा विस्तीर्ण प्रवाह म्हणून प्रथम तूच विधारित/धारण केला आहेस.

Mantra 24

स तू पवस्व परि पार्थिवं रजो दिव्या च सोम धर्मभिः । त्वां विप्रासो मतिभिर्विचक्षण शुभ्रं हिन्वन्ति धीतिभिः ॥

म्हणून हे सोम! पार्थिव रजः (पृथ्वी-प्रदेश) आणि दिव्य (स्वर्गीय) यांभोवती, तुझ्या धर्मभिः (ऋत-नियम/सत्कर्म-विधाने) यांनी परि (परितः) प्रवाहित हो. हे विचक्षण (दूरदर्शी)! विप्र तुला—शुभ्र, पवित्र—आपल्या मतिभिः (विचार-शक्ती) व धीतिभिः (एकाग्र अंतर्दृष्टी) यांनी प्रेरित करतात.

Mantra 25

पवमाना असृक्षत पवित्रमति धारया । मरुत्वन्तो मत्सरा इन्द्रिया हया मेधामभि प्रयांसि च ॥

पवमान धारा सुटल्या; आपल्या प्रवाहाने त्या पवित्रम् (गाळणी)च्या पलीकडे गेल्या. मरुत्वन्त—मरुतांच्या बळासह—त्या मत्सर (उन्माद/आनंद)युक्त आहेत; त्या इंद्राच्या इंद्रिया (शक्ती) आहेत, वेगवान अश्वांसारख्या, मेधेकडे आणि पुढे नेणाऱ्या प्रयांसि (अग्रगती)कडे धावणाऱ्या.

Mantra 26

अपो वसानः परि कोशमर्षतीन्दुर्हियानः सोतृभिः । जनयञ्ज्योतिर्मन्दना अवीवशद्गाः कृण्वानो न निर्णिजम् ॥

अप् (जल) परिधान करून, इन्दु—रसबिंदू—कोश (पात्र)भोवती प्रवाहित होतो; सोतृभिः (पिळणारे) त्याला चालना देतात. ज्योति उत्पन्न करीत, आनंदित होऊन, तो गाः—किरणरूप गायी—प्रकाशमान करतो; जणू तेजस्वी निर्‍णिजम् (दीप्त वस्त्र/आवरण) घडवीत आहे.