
Sukta 9.89
हे लहानसे पवमान स्तोत्र शुद्ध होत असलेल्या सोमाचे स्तवन करते—तो स्वर्गातून पावसासारखा प्रवाहित होतो, “मातेच्या कुशीत” (गाळणी/पिळण्याचे स्थान) स्थिरावतो आणि उपासकांत बळ व माधुर्य म्हणून प्रवेश करतो. सोमाला मधुर-पृष्ठ असलेल्या सामर्थ्यवान अश्वासारखे, रुंद चाकांच्या रथाला जुपलेले, “भगिनी” (जलधारा) यांनी शुद्ध केलेले आणि देवांकडे हाकलेले असे कल्पिले आहे. शेवटी थेट प्रार्थना आहे: इंद्रासाठी शुद्ध झालेला सोम तेजस्वी धन आणि अडथळे जिंकणारी सुंदर वीरशक्ती प्रदान करो.
Mantra 1
प्रो स्य वह्निः पथ्याभिरस्यान्दिवो न वृष्टिः पवमानो अक्षाः । सहस्रधारो असदन्न्यस्मे मातुरुपस्थे वन आ च सोमः ॥
अग्निवाहक ‘वह्नि’ असा पवमान सोम धर्म्य मार्गांनी पुढे सरकतो; जसा द्युलोकातून पाऊस, तसा तो शुद्ध करणारा धारांनी प्रवाहित होतो. सहस्रधारा सोम आमच्यात येऊन स्थिर होतो—मातेच्या उपस्थात, वन-वनस्पतीच्या वाढीत—आणि आमच्या अस्तित्व-क्षेत्रात प्रवेश करतो.
Mantra 2
राजा सिन्धूनामवसिष्ट वास ऋतस्य नावमारुहद्रजिष्ठाम् । अप्सु द्रप्सो वावृधे श्येनजूतो दुह ईं पिता दुह ईं पितुर्जाम् ॥
हे वसिष्ठा! नद्यांचा राजा त्याने आपले वसन धारण केले आहे; तो ऋताच्या अतिशय वेगवान नौकेवर आरूढ झाला आहे. अप्सु—जलांत—तो थेंब वाढला आहे, श्येन (गरुड/बाज)-प्रेरित; पिता त्याला दुहतो, आणि तोही पित्याची जात/बंधुता दुहून प्रकट करतो.
Mantra 3
सिंहं नसन्त मध्वो अयासं हरिमरुषं दिवो अस्य पतिम् । शूरो युत्सु प्रथमः पृच्छते गा अस्य चक्षसा परि पात्युक्षा ॥
ते त्याच्याकडे सिंहासारखे येतात—मधुर आनंदात अयासरहित; हरित-सुवर्ण, अरुण, या द्युलोकाचा अधिपती. तो शूर, युद्धांत प्रथम, ‘गा’ (किरण-गायी) शोधतो; आपल्या दृष्टीने ‘उक्षा’ (वृषभ-शक्ती) सर्वत्र परिभ्रमण करते.
Mantra 4
मधुपृष्ठं घोरमयासमश्वं रथे युञ्जन्त्युरुचक्र ऋष्वम् । स्वसार ईं जामयो मर्जयन्ति सनाभयो वाजिनमूर्जयन्ति ॥
मधु-पृष्ठ, घोर, अयास (अथक) अश्वाला ते उरु-चक्र (रुंद चाकांचे) रथात, उंच वेगाने धावणारा असा, जुंपतात. त्याच्या स्वसा आणि जामयः (निकट-स्वजन) त्याला मर्जित/शुद्ध करतात; सना-भयः (एकाच नाभी/एकाच मूळाचे) वाजिन् (वेगवान) याला ऊर्जेने बळकट करतात.
Mantra 5
चतस्र ईं घृतदुहः सचन्ते समाने अन्तर्धरुणे निषत्ताः । ता ईमर्षन्ति नमसा पुनानास्ता ईं विश्वतः परि षन्ति पूर्वीः ॥
चार घृत-दुहः (तूप-दोहन करणाऱ्या) शक्ती त्याच्याशी संलग्न होतात, एकाच अन्तर्धरुण (आतील आधार) मध्ये एकत्र बसलेल्या. त्या नमसा (श्रद्धा-नमस्काराने) त्याला पुना॒न—शुद्ध करत करत—प्रवाहमान करतात; त्या प्राचीन शक्ती त्याला विश्वतः (सर्व बाजूंनी) परि षन्ति—वेढून राहतात.
Mantra 6
विष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्या विश्वा उत क्षितयो हस्ते अस्य । असत्त उत्सो गृणते नियुत्वान्मध्वो अंशुः पवत इन्द्रियाय ॥
तो दिवःचा विष्टम्भ (स्तंभ/आधार) आहे, पृथिव्याःचा धरुण (धारण-आधार) आहे; सर्व क्षितयः (स्थिर लोक/वसती) त्याच्या हस्ते आहेत. गृणते (स्तुती करणाऱ्यास) तुझा उत्सः (स्रोत) स्थापिला आहे, नियुत्वान् (बलांनी युक्त/जुंपलेला); मध्वः अंशुः (मधुर किरण/रसधारा) इन्द्रियाय—इंद्राच्या पराक्रमासाठी—पवत (प्रवाहतो), विजयकारी अधिपत्याकडे.
Mantra 7
वन्वन्नवातो अभि देववीतिमिन्द्राय सोम वृत्रहा पवस्व । शग्धि महः पुरुश्चन्द्रस्य रायः सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥
विजय साधीत, वायूने प्रेरित होऊन, देवप्राप्तीच्या (देववीति) मार्गाकडे धाव; हे सोम, वृत्रहा, इंद्रासाठी स्वतःला पवित्र कर. आम्हांस महान, बहुतेजस्वी धन-समृद्धी दे; सुंदर पराक्रमाच्या (सुवीर्य) स्वामित्वास आम्ही पात्र होवो.
Soma surges forward on rightful paths, pouring out like heavenly rain—an image of lawful, life-giving flow.
The hymn elaborates Soma’s settling in the ‘mother’s lap’ (filter/pressing place) and his dynamic form as a formidable, tireless steed; the waters/kinswomen cleanse and strengthen him.
Soma is urged to purify himself for Indra’s divine encounter, taking on the role of victorious power that breaks obstruction.
A clear request concludes the hymn: grant great, many-shining riches and make the worshippers masters of beautiful, effective hero-force.
प्रो स्य वह्निः पथ्याभिरस्यान्दिवो न वृष्टिः पवमानो अक्षाः । सहस्रधारो असदन्न्यस्मे मातुरुपस्थे वन आ च सोमः ॥मधुपृष्ठं घोरमयासमश्वं रथे युञ्जन्त्युरुचक्र ऋष्वम् । स्वसार ईं जामयो मर्जयन्ति सनाभयो वाजिनमूर्जयन्ति ॥वन्वन्नवातो अभि देववीतिमिन्द्राय सोम वृत्रहा पवस्व । शग्धि महः पुरुश्चन्द्रस्य रायः सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥The hymn praises Soma as Pavamāna—Soma while being purified through the filter—then offered especially for Indra’s strength and victory.
It describes Soma’s abundant, many-channel flow during purification and symbolically suggests overflowing vitality and inspiration spreading in many currents.
Soma is poetically imagined as a powerful horse yoked to a chariot, while the “sisters” are the cleansing waters that wash and strengthen him during the filtering process.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.