Sukta 73

Mantra 1

स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः । त्रीन्त्स मूर्ध्नो असुरश्चक्र आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् ॥

द्रप्साच्या ओघासाठी (सोम-पीडनाचे) ओठ एकत्र निनादले; नाभि-केंद्रे ऋताच्या योनीत एकवटली. त्या असुराने तीन मूर्ध्न-शिखरे आधाररूपाने स्थापिली; आणि सत्याच्या नावांनी आमच्या अंतरी सु-कृत कर्म फुलविले, वाढविले.

Mantra 2

सम्यक्सम्यञ्चो महिषा अहेषत सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन् ॥

सम्यक्-सम्यञ्च असे, ते महिष (प्रबळ) उफाळून आले; सिन्धूच्या ऊर्मि (लाटे)वर वेना (आकांक्षी/अन्वेषक) स्पंदित होऊन तिला कंपित करू लागले. मधुधारांनी त्यांनी अर्क (प्रकाश-स्तुती) उत्पन्न केला; आणि अंतःसत्तेत इंद्राची प्रिय तनु वाढविली.

Mantra 3

पवित्रवन्तः परि वाचमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥

पवित्रतेच्या शक्तीने परिपूर्ण ते प्रेरित वाणीभोवती आसन घेतात; त्यांच्या अंतःकरणातील प्राचीन पिता त्यांच्या ऋत-व्रताचे (धर्मनियमाचे) रक्षण करतो. वरुण महत् समुद्र—विस्ताराच्या महासागरावर—जणू एक आवरण ठेवतो; धीर (प्रकाशित) साधक धारण करणाऱ्या आधारांमध्ये पकड/आश्रय मिळविण्याची इच्छा करतात.

Mantra 4

सहस्रधारेऽव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतवः ॥

हे सहस्र-धारांनो! तुझ्यापासून मधु-जिह्वा प्रवाह एकत्र उफाळून येतात—दिवो नाके (स्वर्गशिखरी)—अविरत, अखंड। त्याचे स्पश (पहरेकरी) पापणीही लवत नाहीत; पदोपदी पाशिन (बंधनधारी) सेतु (पारमार्ग) रचतात—प्रवेश-पथाचे रक्षक.

Mantra 5

पितुर्मातुरध्या ये समस्वरन्नृचा शोचन्तः संदहन्तो अव्रतान् । इन्द्रद्विष्टामप धमन्ति मायया त्वचमसिक्नीं भूमनो दिवस्परि ॥

पिता आणि माता यांच्यापासून उद्भवून ते ऋचेने एकस्वर होतात; जळत जळत ते अव्रतान्—व्रतहीन, नियमभंग करणाऱ्यांना—भस्म करतात. माया-शक्तीने ते इन्द्रद्विष्ट अशी असिक्नी (काळी) त्वचा, जी दिवाच्या भोवती पसरलेल्या विशाल विस्तारात आच्छादित आहे, उडवून दूर करतात.

Mantra 6

प्रत्नान्मानादध्या ये समस्वरञ्छ्लोकयन्त्रासो रभसस्य मन्तवः । अपानक्षासो बधिरा अहासत ऋतस्य पन्थां न तरन्ति दुष्कृतः ॥

प्राचीन मान (माप) यापासून ते एकस्वर होतात—श्लोक-यंत्राशी जोडलेले, वेगवान रभस शक्तीने प्रेरित हे मन्तवः (विचार). पण दुष्कृत—अक्षरहित, बधिर—गळून पडतात; ते ऋताचा पंथ पार करू शकत नाहीत.

Mantra 7

सहस्रधारे वितते पवित्र आ वाचं पुनन्ति कवयो मनीषिणः । रुद्रास एषामिषिरासो अद्रुहः स्पशः स्वञ्चः सुदृशो नृचक्षसः ॥

सहस्रधारे, विस्तीर्ण पवित्रात कवी व मनीषी वाणी शुद्ध करतात. त्यांच्या शक्ती रुद्रासारख्या—तीव्र, शीघ्र, अद्रुह (द्रोहरहित)—आहेत; त्यांचे स्पश (पाहारेकरी/द्रष्टे) स्वञ्च (स्वतः सरळ), सुदृश (स्वच्छदर्शी), नृचक्षस (मानवाला ओळखणारी दृष्टी) असलेले आहेत.

Mantra 8

ऋतस्य गोपा न दभाय सुक्रतुस्त्री ष पवित्रा हृद्यन्तरा दधे । विद्वान्त्स विश्वा भुवनाभि पश्यत्यवाजुष्टान्विध्यति कर्ते अव्रतान् ॥

तो ऋताचा गोपा—पालक-रक्षक—आहे; ज्याला फसविता येत नाही; शुभक्रतु (सत्संकल्प) असलेला. तो हृदयाच्या अंतरात तीन पवित्र करणारी पवित्रे स्थापन करतो. जाणता होऊन तो सर्व भुवनांकडे सर्वतोमुखी पाहतो; जे अप्रिय आहेत, आणि जे अव्रत—व्रतहीन, विधिभंग करणारे—अव्यवस्था घडवितात, त्यांना तो आघात करून पाडतो.

Mantra 9

ऋतस्य तन्तुर्विततः पवित्र आ जिह्वाया अग्रे वरुणस्य मायया । धीराश्चित्तत्समिनक्षन्त आशतात्रा कर्तमव पदात्यप्रभुः ॥

ऋताचा तंतु पवित्ररूपाने विस्तारलेला आहे; वरुणाच्या माया (रचनाशक्ती) ने तो जिभेच्या अग्रभागी, समोर, स्थापिला आहे. धीर—प्रबुद्ध—जनही त्याच्याशी स्वतःला जोडतात; ते त्याला प्राप्त करतात. येथे कुटिलतेचा कर्ता पावलोपावली कोसळतो—अप्रभु, शक्तिहीन.