Sukta 101

Mantra 1

पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयित्नवे । अप श्वानं श्नथिष्टन सखायो दीर्घजिह्व्यम् ॥

हे सख्यांनो! अग्रभाग जिंकविणाऱ्या, आनंदमय मदासाठी पिळलेल्या तुमच्या या सोमरसासाठी—द्वार राखणारा तो दीर्घजिह्वा श्वान दूर सारून चिरडून टाका.

Mantra 2

यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते सुतः । इन्दुरश्वो न कृत्व्यः ॥

पिळलेला तो सोम पावक, उज्ज्वल-शुद्ध करणाऱ्या धारांनी सर्वत्र वाहतो—तो इंदु कार्यासाठी तत्पर, वेगवान अश्वासारखा आहे.

Mantra 3

तं दुरोषमभी नरः सोमं विश्वाच्या धिया । यज्ञं हिन्वन्त्यद्रिभिः ॥

त्या दुर्जेय (दुरोष) सोमाकडे नर सर्वव्यापी धिया (बुद्धी/भाव) घेऊन धाव घेतात; अद्रि (दाबणारे दगड) यांनी ते यज्ञाला पुढे चालवितात.

Mantra 4

सुतासो मधुमत्तमाः सोमा इन्द्राय मन्दिनः । पवित्रवन्तो अक्षरन्देवान्गच्छन्तु वो मदाः ॥

सुत (निचोडलेले) सोम मधुरतेत अतिशय समृद्ध, इंद्रासाठी आनंददायक—पवित्र (गाळणी) सहित प्रवाहित होवोत; तुमचे मद (उल्लास/परमानंद) देवांकडे जावोत.

Mantra 5

इन्दुरिन्द्राय पवत इति देवासो अब्रुवन् । वाचस्पतिर्मखस्यते विश्वस्येशान ओजसा ॥

‘इंद्रासाठी इंदु पवित्र होऊन वाहो’ असे देवांनी म्हटले; वाचस्पति यज्ञात बलवान होतो, आणि ओजाने तो सर्वस्य ईशान (अधिपती) आहे.

Mantra 6

सहस्रधारः पवते समुद्रो वाचमीङ्खयः । सोमः पती रयीणां सखेन्द्रस्य दिवेदिवे ॥

सहस्रधारांनी सोम समुद्रासारखा प्रवाहित होतो, वाणीला प्रेरित करून गतिमान करीत. सोम—रयींचा स्वामी—इंद्राचा सखा आहे, दिवसेंदिवस.

Mantra 7

अयं पूषा रयिर्भगः सोमः पुनानो अर्षति । पतिर्विश्वस्य भूमनो व्यख्यद्रोदसी उभे ॥

हा सोम शुद्ध होत होत, पूषासारखा पोषक, रयी-रूप, भग-रूप सौभाग्यदाता होऊन प्रवाहित होतो. सर्व व्यापकतेचा स्वामी होऊन त्याने द्यावा–पृथिवी या उभयांना सत्यस्वरूपाने प्रकट केले आहे.

Mantra 8

समु प्रिया अनूषत गावो मदाय घृष्वयः । सोमासः कृण्वते पथः पवमानास इन्दवः ॥

प्रिय प्रकाशकिरणे एकत्र येऊन मदासाठी सोमाची स्तुती करतात; दीप्त शक्ती पुढे सरकतात. पवमान इंदु-बिंदू—या सोमशक्ती—स्वतःला शुद्ध करीत करीत मार्ग घडवितात.

Mantra 9

य ओजिष्ठस्तमा भर पवमान श्रवाय्यम् । यः पञ्च चर्षणीरभि रयिं येन वनामहै ॥

हे पवमान! जो सर्वाधिक ओजस्वी आणि श्रवणीय (कीर्तिदायक) आहे, ते आम्हांस आणून दे. ज्यायोगे आम्ही पाच चर्षणी—पाच जनांमध्ये व्यापून त्यांना धारण करणारी रयी/समृद्धी जिंकू शकू.

Mantra 10

सोमाः पवन्त इन्दवोऽस्मभ्यं गातुवित्तमाः । मित्राः सुवाना अरेपसः स्वाध्यः स्वर्विदः ॥

सोमाचे थेंब—इंदू—आमच्यासाठी स्वतःला पवित्र करीत आहेत, मार्गांचे सर्वाधिक जाणकार. ते मित्ररूपाने येतात—सु-निचोडलेले, निष्कलंक; आपल्या कर्मात स्वाधीन/स्व-नियंत्रित, आणि उच्च प्रकाश (स्वर) शोधणारे.

Mantra 11

सुष्वाणासो व्यद्रिभिश्चिताना गोरधि त्वचि । इषमस्मभ्यमभितः समस्वरन्वसुविदः ॥

सु-निचोडलेले, पेषण-दगडांनी बाहेर काढलेले, ते गो-चर्मावर (गायीच्या कातडीवर) एकत्र केले जातात. आणि सर्व बाजूंनी ते आमच्यासाठी एकत्र स्वर करतात—बलाची प्रेरणा/इष—हे खरे धन शोधणारे.

Mantra 12

एते पूता विपश्चितः सोमासो दध्याशिरः । सूर्यासो न दर्शतासो जिगत्नवो ध्रुवा घृते ॥

हे शुद्ध, विपश्चित् सोम—दध्याशिर (दही-मिश्रित) झालेले—आहेत. सूर्यांसारखे दर्शनीय; ध्येयाकडे ते झेपावतात, घृतात दृढ-प्रतिष्ठित—दीप्त समृद्धीत स्थिर.

Mantra 13

प्र सुन्वानस्यान्धसो मर्तो न वृत तद्वचः । अप श्वानमराधसं हता मखं न भृगवः ॥

सुन्वान (पिळून काढलेल्या) अन्धस्—मधुर रस—यातून वाणी पुढे जाऊ दे; मर्त्यासारखी ती रोखली जाऊ नये. अ-राधस (अधर्म-लाभ) आणणारा भुंकणारा श्वान दूर कर; त्याला ठार कर—जसे भृगु यज्ञात मख (अवरोधक शक्ती)ला घाव घालतात.

Mantra 14

आ जामिरत्के अव्यत भुजे न पुत्र ओण्योः । सरज्जारो न योषणां वरो न योनिमासदम् ॥

आत्मीय (जामि) वस्त्रावर विणला गेला—जसा दोन मातांच्या मांडीवर पुत्र. तो स्त्रियांकडे प्रियकरासारखा वेगाने सरकतो; वरासारखा योनीत आसन घेतो—प्रकटतेच्या गर्भ-मॅट्रिक्समध्ये प्रवेश करीत.

Mantra 15

स वीरो दक्षसाधनो वि यस्तस्तम्भ रोदसी । हरिः पवित्रे अव्यत वेधा न योनिमासदम् ॥

तो वीर आहे—जो दक्षतेने साधन सिद्ध करतो; ज्याने दोन लोक (रोदसी) वेगळे करून स्थिर केले. हरि (तांबूस/हरितवर्ण) पवित्र गाळणीतून विणला/गाळला जातो; वेधा (विधाता) प्रमाणे तो योनीत आपले आसन घेतो—कर्माचा योग्य पाया स्थापन करीत.

Mantra 16

अव्यो वारेभिः पवते सोमो गव्ये अधि त्वचि । कनिक्रदद्वृषा हरिरिन्द्रस्याभ्येति निष्कृतम् ॥

ऊनमय (अव्य) गाळण्यांतून सोम स्वतःला पवित्र करीत, प्रकाशाच्या उज्ज्वल त्वचेवर (गव्ये अधि त्वचि) प्रवाहित होतो. गर्जना करीत, बलवान वृषभ-हरि इंद्राच्या निष्कृत—उघड्या, मुक्त क्षेत्रा—कडे धाव घेतो.