The First Part
ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਦਾ ‘ਪੂਰਵ ਭਾਗ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਵਿਧਿ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਤੱਤਵ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਗੁਣ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਅਨੰਤ ਸਤੰਭ-ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਨੰਤਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਦਾ ਤਾਤਤਵਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਗ—ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਨਿਰਮਾਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਪੂਰਵ ਭਾਗ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਰਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਸਾਧਕ ਦੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੈਮਿਸ਼ੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਸ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੇਵਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਬਦਬ੍ਰਹਮ ਓਂਕਾਰ-ਸਰੂਪ, ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰਜਸ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰਤ੍ਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਅੱਗੇ ਲਿੰਗੋਦਭਵ ਕਥਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੰਹਾਰ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
ਸੂਤ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕ/ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ/ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਰਗ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੀ ਗਣਨਾ, ਯੁਗ-ਕਲਪ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਆਧਾਰ—ਵਾਰੰਵਾਰ ਲਿੰਗੋਦਭਵ, ਲਿੰਗਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ। ਦਕਸ਼, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਦਧੀਚੀ, ਜਾਲੰਧਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੰਸ਼-ਨਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਧਰਮਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਉੱਨਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਕ ਕਥਾ ਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
ਸੂਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਵ੍ਯਕਤ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਨਾਮ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ (ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਆਪਃ, ਪૃਥਵੀ) ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਡ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਭਵ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਣਤ੍ਰਯ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਕੇਵਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਪ੍ਰਕਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਤ’ ਪ੍ਰਲਯ—ਇਹ ਰੂੜ੍ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਆਮ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੜਾਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਾ-ਮਾਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਅਯਨ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ, ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ ਮਿਆਦ, ਚਤੁਰਯੁਗ, ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਲਪ ਦਾ ਮਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ, ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਕੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਪਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਰਾਹ-ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰੁੱਧਾਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਤਮਸ, ਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਧ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ’ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਗ-ਕ੍ਰਮ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭੂਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰਣ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ—ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੋਜ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ/ਪੁੰਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੱਗੇ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਵ੍ਰਤ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
ਸੂਤ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪ—ਪਵਮਾਨ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ—ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤਾਨ (ਮੇਨਾ ਆਦਿ) ਵਰਣਨ ਹੋ ਕੇ, ਯਜ્ઞੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਪਾਰਵਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਅਨੇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਮਰਣਧਰਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਸੀ ਸ੍ਰਜਨ-ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਬੱਧ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼—ਸ਼ਿਵ ਸਥਾਣੂ (ਅਚਲ) ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਯੋਗਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਵੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
ਸੂਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਦਿ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ‘ਰਹੱਸ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਅਸ਼ਟ-ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਰਮਫਲ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਕ੍ਰਮ—ਪ੍ਰਸਾਦ → ਗਿਆਨ → ਯੋਗ → ਮੋਖ਼ਸ਼—ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਵੰਸ਼-ਕਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਵਿਆਸ ਅਵਤਾਰ, ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਯੋਗਾਚਾਰਯ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ (ਸਰਵਾਵਰਤੇਸ਼ੁ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਗਿਣ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਤಃ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਰਪਾ, ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੋਗ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਭੀ, ਕੰਠ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਮੱਧ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਯੋਗ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿਰਵਾਣ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਉਪਸਥ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਸਨਾਨ ਆਦਿ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ, ਭੇਦ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ–ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ–ਦੀਪਤੀ–ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਧਿਆਨ: ਓੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ੍ਵਾਲਾ-ਸਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਮਲ/ਮੰਡਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ-ਨਾਭੀ-ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਰਨਨੀਯ, ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਥਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
ਸੂਤ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪਥ ਤੋਂ ਡਿਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਯੋਗ-ਅੰਤਰਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਆਲਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਮੋਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੁੱਖ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ)। ਫਿਰ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਪਸਰਗ ਵਜੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧੀ-ਅਨੁਭਵ—ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਖਮ ਆਸ੍ਵਾਦ/ਵੇਦਨਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਧ-ਜਾਣ—ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੱਕ, ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਜਦ ਯੋਗੀ ਸਭ ਆਕਰਸ਼ਣ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸਿੱਧ ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਗੁਣ—ਸੰਯਮ, ਸਤਿ, ਅਲੋਭ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ—ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਕਰਤੱਬ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧੁਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਰਮ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਤਪ ਅਤੇ ਯਤੀ-ਯੋਗ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ, ਸ਼ਮ, ਵੈਰਾਗ, ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਗਤੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਤਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ (ਅਵਿਮੁਕਤ) ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਸ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਲਿੰਗੋਪਾਸਨਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਪੂਜਾ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਮ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ ਤੇਜੋਮਯ ‘ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ ਕੁਮਾਰ’ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪੀ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਨ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਦੇ ਸੇਵਕ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਸੁਨੰਦ, ਨੰਦਨ, ਵਿਸ਼ਵਨੰਦ ਅਤੇ ਉਪਨੰਦਨ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਵੇਤ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਮੁਨੀ ਤੀਵ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
ਸੂਤ ‘ਰਕਤ-ਕਲਪ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਹਿਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਚ ਧਿਆਨ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਦਰਸ਼ਨ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਜਗਤ-ਧਾਰਕ ਜਾਣੇਗਾ। ਇਸ ਸ਼ੈਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸ਼ੁੱਧ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਨ ਕੁਮਾਰ—ਵਿਰਜ, ਵਿਬਾਹੁ, ਵਿਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭਾਵਨ—ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੇਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਮਦੇਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਵਿਜ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਥਿਰ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੀਤਵਾਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਕਲਪ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇਜੋਮਯ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਵਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ, ਚਤੁਰਮੁਖ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਚਤੁਸਤਨੀ ਆਦਿ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਸਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮਤੀ, ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਬਣੇਗੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਦਿਕ ਰੌਦ੍ਰੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ, ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਲਈ ਮਹਾਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਵਾਨ ਧਿਆਨੀ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਕਲਪ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਿੰਤਾਗ੍ਰਸਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਸਵਯੰਭੂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜ੍ਵਲੰਤ, ਬਾਲਰੂਪ ਅਘੋਰ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਮਨੋਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਅਘੋਰ ਨੇ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਕ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਯੋਗੋਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਇਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵੋਪਾਸਨਾ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਣਗੇ।
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਹਨੇਰੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕ, ਉਪਪਾਤਕ ਅਤੇ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼—ਵਿਰਾਸਤੀ ਜਾਂ ਆਕਸਮਿਕ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਅਘੋਰ-ਮੰਤਰ ਜਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਜਪ-ਢੰਗ (ਮਾਨਸ, ਵਾਚਿਕ, ਉਪਾਂਸ਼ੁ) ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਵੀਰਹਤਿਆ, ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ, ਮਾਤ੍ਰਹਤਿਆ, ਗੋਹਤਿਆ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਇਸਤਰੀ-ਹਿੰਸਾ, ਸੁਰਾਪਾਨ, ਸੁਵਰਨ-ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਾਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਾਇਤਰੀ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ (ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ), ਕੁਸ਼ੋਦਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਘਿਉ-ਚਰੂ-ਸਮਿਧਾ-ਤਿਲ-ਜੌ-ਚੌਲ ਨਾਲ ਹੋਮ; ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧੀ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਈ ਵਾਰ ਲੰਮੇ ਕਰਮ-ਭਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਰੰਤ—ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਨਿੱਤ ਜਪ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
ਸੂਤ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ-ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ—ਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਓੰਕਾਰਮੂਰਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਲੰਬੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਠ ਵੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਾਰ ਮੁਖ, ਚਾਰ ਪੈਰ, ਬਹੁਤ ਨੇਤਰਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ, ਵੰਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ’ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਗਦ੍ਯੋਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਗੌ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਗੌਰੀ, ਮਾਇਆ, ਵਿਦਿਆ, ਹੈਮਵਤੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ 32 ਗੁਣ/32 ਅੱਖਰ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਵ, ਨਿਯਮਯੁਕਤ ਯੋਗ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
ਸੂਤ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੈਵ ਗੁਹ੍ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਲਿੰਗ ਕੀ ਹੈ, ਲਿੰਗੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ‘ਲਿੰਗੀ’ ਹਨ; ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰਤੱਤਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਪਾਰ ਜ੍ਵਲੰਤ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੰਸ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਾਹ ਬਣ ਕੇ ਮੂਲ ਖੋਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਓੰਕਾਰ—ਅ, ਉ, ਮ, ਨਾਦ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ—ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵ (ਬੀਜ-ਯੋਨੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਲੋਕੋਦਭਵ) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦਮਯ ਦੇਹ ਦਾ ਵਰਣ-ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ, ਰਿਗ-ਯਜੁਸ-ਸਾਮ-ਅਥਰਵ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਧਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੁਦ੍ਰ–ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਏਕਾਕਸ਼ਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਅ-ਉ-ਮ੍) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਅ’ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ/ਆਤਮਰੂਪ, ‘ਉ’ ਨੂੰ ਆਦਿਦੇਵ/ਵਿਦਿਆ-ਦੇਹ ਅਤੇ ‘ਮ੍’ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਤੱਤ—ਸ਼ਿਵ/ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸੂਰਜ-ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਮੁਖ (ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਈਸ਼ਾਨ) ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵ ਲਿੰਗ ਤੇ ਲਿੰਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ (ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਰੂਪ ਹੋਣ ਦਾ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਵੇਦਜ੍ਞ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵੱਲ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਅਗਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਤੱਤਵ-ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ—ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਅਤਿ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰিণੀ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਰਗ), ਸਥਿਤੀ/ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਾਰਜ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਦਮ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ-ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਕਤ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਵਧੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਕਮਲ-ਨਾਲ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਕਾਰਣਾਤੀਤ ਸ਼ਿਵ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੰਪਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਗ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਦਿਕਾਰਣ, ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬੀਜ ਕਹਿ ਕੇ ਆਦਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਕਲ ਦੋਵੇਂ ਹਨ; ਆਦਿਲਿੰਗ-ਬੀਜ ਯੋਨੀ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਅੰਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਨਕਾਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਤੋਤਰ, ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਤਵ ਦੇ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ।
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੈਦਿਕ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਸੂਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਪ੍ਰਭਵੇ ਨਮਃ’ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਯੋਗ-ਸਾਂਖ੍ਯ, ਸਰਗ-ਮਨਵੰਤਰ, ਕਾਲ-ਪਰਿਮਾਣ (ਖਣ-ਲਵ-ਰਿਤੁ-ਮਾਸ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ (ਦਵੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ) ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਉਗ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਣ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਗਣਾਧਿਪਤ੍ਯ, ਪਸ਼ੁਪਤਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ੍ਵ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਨਾਲ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ—ਇਹ ਦੋ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਕੀਰਤਨ/ਜਪ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਤੁਲ੍ਯ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿਚ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਉਮਾਪਤੀ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਖੇਡ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਉਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਵੀ ਪਰਮਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅੰਸੂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਤੋਂ ਸੱਪ-ਸਰੂਪ ਬਲਵਾਨ ਸੱਤਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮ੍ਰਿਤਵਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਤੱਤਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦਿ-ਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੀ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ, ਲੋਹਿਤ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਜ्ञਿਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਫਿਰ ‘ਵਾਮ’ ਤੱਤ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਨਾਲ ਵਾਮਦੇਵ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਘੋਰ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਘੋਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਅਤੇ ਸਰਵਰੂਪਾ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਚਤੁਰਯੁਗ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਦ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਵੇਦ-ਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਅਤੇ ਭੂਰ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼੍ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਦੁਲਭ, ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਗਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਪਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਦਵਿਜ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪੂਜਨੀਯ ਤਨੂ (ਰੂਪਾਂ) ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸ਼ਿਵ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ, ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਫਲ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ, ਧਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਪਾਯ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਯੁਗਾਂਤ/ਪਰਿਵਰਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤੇ ਅਵਤਰਨਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ … ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ’, ਅਤੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਕੁਲੀ/ਕਾਇਆਵਤਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਲਈ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ (ਭਸਮ, ਲਿੰਗਾਰਚਨ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਤਾ, ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠਾ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਛੇਦਣ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਤੱਤਵ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ-ਮੁਨੀ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਲਿੰਗਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਸੂਤ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੰਦੀ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰਯ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰੁਣ-ਸਨਾਨ, ਆਗਨੇਯ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ/ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਆਦਿ ਦੇ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ—ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਭਾਵ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਨ; ਭਾਵ ਬਿਨਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਯੁਕਤ ਆਚਮਨ, ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੱਸ ਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦਮਾਤਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਦਿਕ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰ੍ਯ-ਵੰਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਫਿਰ ਦੇਵ-ਸ਼ਿ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ—ਪੁਸ਼੍ਪੋਦਕ/ਜਲ, ਕੁਸ਼ੋਦਕ ਅਤੇ ਤਿਲੋਦਕ ਨਾਲ—ਉਚਿਤ ਉਪਵੀਤ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ। ਅੱਗੇ ਪੰਚਮਹਾਯਜ੍ਞ (ਬ੍ਰਹਮ, ਦੇਵ, ਭੂਤ, ਮਾਨੁਸ਼੍ਯ, ਪਿਤ੍ਰ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ-ਇਤਿਹਾਸ-ਕਲਪ ਆਦਿ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ-ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਵਿਧੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਸਨਾਨ, ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਹੋਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਸਮ ਨਾਲ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਸ਼ੁੱਧੀ/ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿਸ਼੍ਠਾ’ ਆਦਿ ਕ-ਯਜੁਃ-ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਦੇਹ-ਭਾਵਨਾ ਅਪਣਾ ਕੇ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਰਚਨਾ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋક્ષણੀ, ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ, ਕਪੂਰ, ਫੁੱਲ, ਧਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਭਸਮ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪਦਮਾਸਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੀਠਿਕਾ ਤੱਕ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਤੇ ਸਥਿਰਿਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਇੱਖੂ-ਰਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤਰਾਂ (ਸੁਵਰਨ/ਰਜਤ/ਤਾਮ੍ਰ, ਸ਼ੰਖ, ਮਿੱਟੀ) ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਿੰਗ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਵੈਦਿਕ-ਸ਼ੈਵ ਸੂਕਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਤ੍ਰ, ਉਪਵੀਤ, ਗੰਧ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਹ੍ਯ ਤੋਂ ਆਭ੍ਯੰਤਰ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਸ਼ਿਵ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਗਤੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
ਪਿਛਲੇ ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ—ਬਿੰਬ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਕਲ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸਮਾਨ ਤੱਤਵ-ਗਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਮਹਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਭੂਤ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ 26ਵਾਂ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਰਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ‘ਕਰਦਾ’ ਹੈ—ਇਹ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੂਰਤ੍ਯਸ਼ਟਕ (ਭੂਤ, ਜੋਤਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਧਿਆਨ—ਰੁਦ੍ਰ/ਇੰਦ੍ਰ/ਸੋਮ/ਨਾਰਾਇਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ—‘ਸ਼ੈਵੋऽਹਮ/ਸੋऽਹਮ’ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੀਲਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਪਰਖਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦਿਗੰਬਰ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੁਕ ਗਿਆ—ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਲਤ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਡਾਂਟ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੁੰਦਰ—ਕਦੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿਥੀ‑ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਵੀ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ‑ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ‑ਪੂਜਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ‑ਕ੍ਰਮ—ਵੇਦ ਅਧ੍ਯਯਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ, ਯਜ੍ਞ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨਿਯਮ, ਵਿਧਿਵਤ ਤਿਆਗ ਤੇ ਤਪ—ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ‑ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਰਿੜ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਸ਼ਵੇਤ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ ਸ਼ਵੇਤ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲ ਆ ਕੇ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤ ਅਡੋਲ ਸ਼ੈਵ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਲ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿੰਗਸਥ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਏਕਾਂਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਵੇਦ ਜਾਂ ਯੋਗ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਦਧੀਚੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇਵਦਾਰੁਵਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ, ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਗੋਲ, ਚੌਕੋਰ, ਅੱਠ-ਕੋਣੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਕੋਣੀ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲੀ ਵੇਦਿਕਾ, ਗੋਮੁਖੀ ਨਿਕਾਸ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪੱਟਿਕਾ, ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਵਿਚਕਾਰ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਪ੍ਰੋਖਸ਼ਣ। ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਪ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਭਸਮ-ਲਿਪਤ, ਦਿਗੰਬਰ, ਅੱਗ ਦਾ ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਜਿਹੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਬਾਣੀ-ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਖੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਿਗਵਾਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਅਰੂਪ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਵਿਸਾਦ ਅਤੇ ਮਦ—ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰਾਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵਜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਅਤੀਤਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ।
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
ਨੰਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤਵ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਸਤਵ ਦੇ ਪਾਠ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਗਣਪਤ੍ਯ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁੰਲਿੰਗ (ਪੁਰੁਸ਼) ਦੇ ਜੋੜੇ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੀਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਗਵਾਸ/ਤਪਸਵੀ ਜੋ ਬਾਲਕ ਜਾਂ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸੇ, ਪਰ ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਭਸਮਧਾਰੀ, ਸੰਯਮੀ, ਧਿਆਨਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਭਸਮ-ਵ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡ-ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ। ਭੈ-ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹੁੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਦਿਗੰਬਰਤਾ, ਵਾਮਤ੍ਵ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਸੇਵਣਯ-ਕੀ ਵਰਜਣਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਗਨੀ–ਸੋਮ-ਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਚਾ ਦੇ ਕੇ ਭਸਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਭਸਮ ਬਣੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ‘ਭਸਮ’ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਸਮ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ ਵੀਰਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਸੂਤਿਕਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਸਮ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਲੋਕਾਚਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਕ੍ਰੋਧ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖ਼ਮਾ, ਧੀਰਜ, ਅਹਿੰਸਾ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਵਰਗਾ ਅੰਤਰਿਕ ਆਵਰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਪਾਪਦਾਹਕ, ਸ਼ੈਵ ਗਣ-ਸੰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ/ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਨਗਨ ਜਾਂ ਮਲਿਨ ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਤਪਸਵੀ ਨਿੰਦਣਯ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਪੂਜਣਯ ਹਨ।
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤ੍ਰ-ਰਾਜਾ ‘ਖ਼ਸ਼ੁਪ’ ਦਧੀਚੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਖ਼ਤਰੀਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ’ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟ-ਲੋਕਪਾਲ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਅਪਮਾਨ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਧੀਚੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਦਧੀਚੀ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰੀਰ-ਸੰਧਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਯੰਬਕ/ਉਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਤ੍ਰਯੰਬਕੰ ਯਜਾਮਹੇ… ਸੁਗੰਧਿੰ ਪੁਸ਼ਟਿਵਰਧਨਮ੍…’; ਸਤ੍ਯ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਯੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਪਾਸ਼ ਛੇਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ। ਲਿੰਗ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਹੋਮ-ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲਪਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਥਿਰਤਾ/ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਦਧੀਚੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਦਧੀਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖ ਕੇ ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਹਰੀ (ਮੁਕੁੰਦ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਕਥਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ।
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਕਥਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਰਾਜਾ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਭੂਮੀ ਸਮੇਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵਾਂ (ਮਹਾਨ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ/ਵਿਰਾਟ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਮੇਤ ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਤੋਤਰ ‘ਸਰਵਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਦਧੀਚ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਰੁਦ੍ਰਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਯਤਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਧੀਚ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਦਧੀਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਆਗਮਨ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਰਭਯਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਧੀਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ-ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਦਧੀਚ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਮਾਇਆ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਰੁਦ੍ਰ-ਕੋਟੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਸ਼ੁਪ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਦਧੀਚ ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਜਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਗਮਨ—ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਮਹਾਦੇਵ-ਉਮਾਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਜੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਲਾਦ ‘ਅਯੋਨਿਜ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਰਹਿਤ ਪੁੱਤਰ’ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਪਰਾਰਧ-ਦ੍ਵੈ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾਦ ਅੰਡਯੋਨੀ/ਪਦਮਯੋਨੀ/ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂਗਯੋਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇੰਦਰ ਮੇਘਵਾਹਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਾਇਣ ਮੇਘ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੀਰਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਨਿਦਰਾ-ਸਥ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਸਾਂਗਾ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਦਾ ਸਤੁਤਿ-ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸਰਵਲੋਕਨਾਥ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਮ ਅੰਸ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦੱਖਣ ਅੰਸ਼; ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕਾਰਣ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰਦਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲਮਗਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ-ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਭਾਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰ (ਸਨਕ ਆਦਿ), ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੋਂ ਪਿਛਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ? ਸ਼ਕ੍ਰ ਚਾਰ ਯੁਗ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ, ਕਲੀ—ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਜਨ/ਪੂਜਨ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਘੱਟ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ, ਨਦੀਆਂ, ਵਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਝਗੜੇ, ਭੁੱਖ, ਹੱਦਬੰਦੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਹਿੰਸਾ-ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਮੇਤ)। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਵੇਦ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ (ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਸਮੇਤ) ਵਿਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਘਟ ਕੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਸੌਖੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਰੋਗ, ਦੁੱਭਿਖ, ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञਾਂ ਦਾ ਪਤਨ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਲਟ ਜਾਣਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਦੰਭ, ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਾਧਾ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੂਪ ਧਰਮ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਲਿਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ-ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਕਾਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ੋਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਮਿਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਕਲਿਸ਼ਿਸ਼ਟ’ ਸਮੁਦਾਇ ਬਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾ ਕੇ ਨਿਰਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਬੀਜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
ਇੰਦਰ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਲ ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਾਨਸ-ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਯ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅੰਤਰਮੁਖ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ (ਕਾਲ-ਰੂਪ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਸਤਵ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਫਿਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਦੇਵੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਅਮਰ ਅਯੋਨਿਜ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਮੋਖ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਲਾਦ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਦੇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਪ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ-ਨਿਪੁਣ ਪੁੱਤਰ। ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਅਯੋਨਿਜ ਅਤੇ ਅਮਰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਯੋਜਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨੰਦੀ’ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਸ਼ਿਲਾਦ ਜਗਤ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ ਕਹਲਾਵੇਗਾ। ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਭਯਾਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਅਤੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯਜ੍ਞ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ।
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਲਾਦ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਦ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਾਰੰਗਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨੰਦੀ ਦੀ ਆਯੁ ਘੱਟ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਦੀ ਛਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਨੰਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਡਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਰਾ-ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਿਯ ਗਣ-ਨਾਇਕ ਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਪੰਨ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜਟਾ-ਜਲ ਤੋਂ ਜਟੋਦਕਾ, ਤ੍ਰਿਸ੍ਰੋਤਸ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਨੀ, ਸਵਰਨੋਦਕਾ/ਜੰਬੂਨਦੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਨਦੀਆਂ ਰਚ ਕੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ; ਜਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨੇੜੇ ਪੰਚਨਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਪਦ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤੇਜਸਵੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ—ਗੀਤ‑ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਦੈਵੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ‑ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰੀਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਸੁਕਾਉਣਾ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਯਮ ਨਾਲ ਟੱਕਰ, ਦੈਤ੍ਯ ਦਮਨ ਵਰਗੇ ਮਹਾਕਾਰਜ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਗਣਾਂ ਦਾ ਸੇਨਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਤਨ ਮੰਡਪ, ਮੇਰੂ ਵਰਗਾ ਸੁਵਰਨ ਆਸਨ, ਪਾਦਪੀਠ, ਜੋੜੇ ਕਲਸ਼, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਤਰ, ਵਸਤ੍ਰ‑ਸੁਗੰਧ‑ਆਭੂਸ਼ਣ, ਛਤਰ‑ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ—ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ—ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ; ਰਿਸ਼ੀ‑ਦੇਵ ਨਵਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ‑ਵਿਧੀ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਨਮਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਨਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ; ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਨਾਮੋਚਾਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ, ਮਹਃ, ਜਨਃ, ਤਪਃ, ਸਤ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ-ਨਰਕਾਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਮਾਨਿਕ ਆਦਿ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦੇ ‘ਨਿਰਣਯ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਸੁਤਲ, ਵਿਤਲ, ਅਤਲ ਆਦਿ ਸੱਤ ਤਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਨਾਗ, ਦੈਤ੍ਯ-ਅਸੁਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ, ਸਕੰਦ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪ—ਜੰਬੂ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌੰਚ, ਸ਼ਾਕ, ਪੁਸ਼ਕਰ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ—ਖ਼ਾਰ, ਇਕ੍ਸ਼ੁਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘ੍ਰਿਤ, ਦਧਿ, ਖ਼ੀਰ, ਸ੍ਵਾਦੁ—ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੂਗੋਲ-ਵਰਣਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹਨ—‘ਜਲਰੂਪੀ ਭਵ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਕੇ ਜਗਦਾਧਾਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੀਰਸਾਗਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨਧੀ ਨਾਲ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਜਾਗਣ-ਸੁੱਤਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਗਣ-ਸੁੱਤਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੇਵਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਦ੍ਵੀਪਾਧਿਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦ੍ਵੀਪ-ਦੇਸ਼-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਭਾਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਕ, ਕ੍ਰੌੰਚ, ਕੁਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਪਲਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਪਦ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਂਝ, ਰੁਦ੍ਰਾਰਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਭੂਵਰਣਨ/ਪਾਤਾਲਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
ਸੂਤ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦਾ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਹੇਮ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੇਮਕੂਟ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਧ, ਇਲਾਵ੍ਰਤ ਮੇਰੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ ਨੂੰ ਨੀਲਾਸ਼੍ਰਿਤ, ਹਿਰਣਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਵੇਤ-ਉੱਤਰ, ਕੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਨੂੰ ਗੰਧਮਾਦਨ। ਫਿਰ ਇਲਾਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਠ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਵਭਾਵਕ ਸਿੱਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਯੁਗਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ-ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ‘ਅਸ਼ਟ-ਖੇਤਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭ, ਰਿਸ਼ਭ ਵੱਲੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਪਰਮਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਗਿਰਿ ਮੇਰੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਵਿਸਤਾਰ, ਪਰਿਣਾਹ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਵ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਹੇਮਮਯ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ, ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਗੋਪੁਰ, ਤੋਰਣ, ਦੀਰਘਿਕਾ ਤੇ ਤਟਾਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਸਮਾਨ ਵਿਮਾਨ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਵ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਹਰਿ-ਪਦਮਜ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਪਾਵਕ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਗਰ ਵੀ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਗਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜੰਬੂਨਦੀ, ਜੰਬੂਵ੍ਰਿਖ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨਵ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਸਪਤਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ-ਆਵਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਮੱਧਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ, ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤੀ, ਵਿਸਤਾਰ-ਆਯਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰ੍ਹਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ, ਕੁਰੂ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਬਤ-ਸਤੰਭ ਅਤੇ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ‘ਦਵੀਪਕੇਤੂ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ, ਈਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਅਰੁਣੋਦ, ਮਾਨਸ, ਸਿਤੋਦ, ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਸਿੱਧ-ਨਾਗ-ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਦ੍ਰਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥਧਰਮ-ਉਪਾਸਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
ਸੂਤ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਰਨਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੈਤ੍ਯ, ਦਾਨਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕ੍ਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੁਰੀਆਂ/ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੁੜ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਕੁਬੇਰ, ਗੁਹ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਯਾਦਾ-ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਆਯਤਨ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਅੰਡ-ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਰ ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
ਸੂਤ ਮਹਾਕੂਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵਕੂਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਭੂਤਵਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਭੂਤ-ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਆਯਤਨ ਸਫਟਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਰਤਨ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਮਥ, ਸਿੱਧ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਜੈਘੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਰਤਨ-ਸੋਪਾਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਗੰਧਰਵ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਪੁਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਅੰਬਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਯਤਨ ਹਰ ਦ੍ਵੀਪ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਗਣਿਤ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪੁੰਨ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਸੋਮ’ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਥ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਣ੍ਯੋਦਾ ਨਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਕਸ਼ਤਰਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵਾਂਗ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ/ਸ਼ਰਵ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਦਾ ਅਤੇ ਮਹੋਦਧੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਟਾਪੂਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ—ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਆਯੁ, ਆਹਾਰ ਤੇ ਸੁਭਾਵ—ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਧੀਨ ਮਰਤ੍ਯ ਜੀਵਨ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ, ਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
ਸੂਤ ਭੁਵਨ-ਕੋਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਲਕਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮਨਸੋੱਤਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਸੀਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੱਕਦਾ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ; ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ; ਹੇਠਾਂ ਤਲ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਅੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਹੈਮਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹਨ।
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
ਸੂਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡ-ਸਥ ਜ੍ਯੋਤਿਰਗਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਖੇਤਰ/ਪੁਰੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਗਤੀ ਤੀਰ-ਵੇਗ ਵਰਗੀ ਤੀਵ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਗਤੀ ਕੁਲਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਮੰਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਮੁਹੂਰਤ-ਮਾਨ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ (ਔੱਤਾਨਪਾਦ) ਦੇ ਧ੍ਰੁਵਤ੍ਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਜਲ-ਗ੍ਰਹਣ, ਚੰਦਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਲ-ਪਰਿਵਰਤਨ, ਧੂਮ-ਅਗਨਿ-ਵਾਯੁ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਘ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਭੇਦ—ਹਿਤਕਾਰੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ-ਧੂਮਜਨ੍ਯ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਅਪਾਂ ਅਧਿਪਤੀ’ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਹਿਤ ਲਈ ਗਤੀ-ਵਿਧਾਨਕਰਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪਾਲਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ/ਧਰਮ-ਫਲ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
ਸੂਤ ਸੰਖੇਪ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੱਕਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਤੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਰੱਸੀਆਂ ਜੂਏ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ/ਬਾਹਰ ਮਾਰਗ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਰਿਤੂ-ਪਰਿਵਰਤਨ (ਉੱਤਰਾਯਣ/ਦੱਖਿਣਾਯਣ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਆਦਿਤ੍ਯ/ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਨਾਗ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ/ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਬਦਲ ਕੇ ਸੂਰਯ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਗਾਇਨ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਕਿਰਣਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ-ਦੇਵਤਾ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੇ-ਮਿਸ਼ਰ ਅਸ਼ਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਸੱਤ ਦੀਪ-ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ—ਕਾਲਚੱਕਰ, ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਾਧੀਨ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਦੀ ਅਗਲੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਚੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਸ਼ਵ‑ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦੇ ਵਧਣ‑ਘਟਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਰ ਕਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਬੁਮਯ ਸੋਮ ਨੂੰ ਮਧੁ‑ਸੁਧਾ‑ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਾਵਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਬਚੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਪੱਖਵ੍ਰਿੱਧੀ‑ਕ੍ਸ਼ਯ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਥੀ‑ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪਰਵ‑ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਮੰਜਸ੍ਯ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸੋਮ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਭੌਮ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਸ਼ਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਾਹਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ-ਤਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਨਿਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਯੁ-ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਲਾਤਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਗਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਰਾਹੁ ਦਾ ਤਮੋਮਯ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਭੇਦ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਉੱਤਰਾਇਣ-ਦੱਖਣਾਇਣ, ਪੂਰਨਿਮਾ-ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਅਤੇ ਤਮੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ (ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧ੍ਰੁਵੋರ್ಧ੍ਵ ਤੱਕ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਾਧਿਪਤ੍ਯ-ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਪੀੜਾ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਾਲ-ਗਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਕਰਮਾਂ (ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ/ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵ-ਦੈਤ੍ਯ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ, ਵਰੁਣ ਜਲ ਦਾ, ਯਕਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ, ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਵਸੂਆਂ ਦਾ, ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ, ਇੰਦਰ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ, ਧਰਮ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਨੰਦੀ ਗਣਨਾਇਕ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀਰਾਂ ਦਾ, ਚਾਮੁੰਡਾ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਦੀ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ, ਵਿਨਾਇਕ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ, ਉਮਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਾਣੀ ਦੀ, ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ, ਜਾਹਨਵੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਜਲ-ਨਿਧੀ; ਅਸ਼ਵੱਥ-ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਗੰਧਰਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ, ਵਾਸੁਕੀ-ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ-ਸਰਪਾਂ ਦੇ, ਐਰਾਵਤ ਦਿਗਗਜਾਂ ਦਾ, ਗਰੁੜ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਅਸ਼ਵਰਾਜ, ਸਿੰਘ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ, ਸ਼ਰਭ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪਾਂ ਦਾ, ਗੁਹ ਸੈਨਾਧਿਪ, ਅਤੇ ਲਕੁਲੀਸ਼ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਨੂੰ ਸਰਵਾਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਧੀਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
ਪਿਛਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਤੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਨਿਰਣਯ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਕਰਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੌਰ, ਪਾਰਥਿਵ ਅਤੇ ਵਾਰੀਗਰਭ/ਵੈਦਯੁਤ—ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਲ ‘ਪੀ ਕੇ’ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਤਾਪ, ਵਰਖਾ, ਠੰਢ—ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਡੀ-ਮਾਰਗ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ (ਵਰਖਾ, ਓਸ/ਪਾਲਾ, ਤਾਪ) ਦੱਸ ਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ/ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਣ-ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਜਨਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
ਸੂਤ ਜੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਕੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨ ਕੇ ਕਸ਼ਣ ਤੋਂ ਯੁਗ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸੂਰਜਾਧੀਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ, ਦੀਕਸ਼ਾ, ਅਹਨਿਕ ਕਰਮ, ਰਿਤੂ-ਵਿਭਾਗ, ਪੁਸ਼ਪ-ਫਲ-ਧਾਨ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਤ੍ਵ ਜੋਤੀ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼ਮੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਸ਼ਮੀਆਂ—ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ, ਸਨ੍ਨੱਧ, ਸਰਵਾਵਸੁ, ਸ੍ਵਰਾਟ—ਗ੍ਰਹਯੋਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਵਰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੂਰਜ-ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੋਤਿਸ਼ੀ/ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਰਚੇ; ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵ-ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਿਹ/ਸਥਾਨ’ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਿਤ੍ਰ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ, ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਦੀ ਤੇਜੋਮਯਤਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਦੀ ਜ੍ਯੋਤੀ-ਜਲਮਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਹ-ਨਿਵਾਸਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਸੌਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਸ਼ੌਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ), ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਬੌਧ (ਬੁੱਧ) ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ/ਰਾਹੁ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਕਿਰਣ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸੰਬੰਧ, ਰਾਹੁ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਣ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਵਿਵਸਥਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਰਖ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਧਰਮ-ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੁਖੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਕਿਵੇਂ ‘ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਮੇਢੀ’ ਅਰਥਾਤ ਧ੍ਰੁਵ-ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸੂਤ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ: ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ; ਸੁਰੂਚੀ ਦੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਪ੍ਰਣਵ-ਯੁਕਤ ‘ਨਮੋऽਸਤੁ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਕ-ਮੂਲ-ਫਲ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਖਸ਼ਸ-ਵੇਤਾਲ ਆਦਿ ਵਿਘਨ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਗਰੁੜਾਰੂੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆ ਕੇ ਸ਼ੰਖ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਧ੍ਰੁਵਸਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ-ਸਿੱਧਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵਤਵ/ਧ੍ਰੁਵਸਾਲੋਕ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਿਸਤਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਥੁਨੀ (ਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਸੰਯੋਗ) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ-ਸਮੂਹ—ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਬਲ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਤਦ ਦਕਸ਼ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੋਮ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ-ਪੁੱਤਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਅੱਠ ਵਸੂ (ਨਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ (ਨਾਂ ਸਮੇਤ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਦੈਤ੍ਯ (ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ/ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼), ਦਾਨਵ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਗਰੁੜ-ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਵੰਸ਼—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਸ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੰਸ਼; ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਦੁਰਵਾਸਾ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੁਲ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਗਲੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੁੱਖ ਮੋਖਸ਼-ਤੱਤਵ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਸਿਸ਼ਠ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਭੱਖ ਲਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਰੁਧਿਰ-ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੂੰਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯੰਤੀ ਗਰਭਸਥ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਰਿਗਵਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰਭਕਤ ਪੁੱਤਰ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇਗਾ। ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯੰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਮਰਨ ਕਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ‘ਏਕਲਿੰਗ’ ਬਣਾ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤ, ਤ੍ਵਰਿਤਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ, ਲਿੰਗਸੂਕਤ, ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੁਲ-ਦਾਹ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਖ਼ਮਾ-ਧਰਮ ਸਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ-ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਆਦਿਤ੍ਯਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਕਸ਼੍ਯਪ–ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰ੍ਯਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚਲਾਕੇ ਸੰਜ੍ਞਾ, ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਇਆ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਪੱਖਪਾਤ ਕਾਰਨ ਯਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਛਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਜ੍ਞਾ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਰੂਪ ਤੋਂ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਵੱਲੋਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਵਿਸਤਾਰ, ਇਲਾ/ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦਾ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬੁਧ ਨਾਲ ਐਲ ਪੁਰੂਰਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧਾ, ਅਤੇ ਇਖ਼੍ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਂਧਾਤਾ–ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ ਆਦਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੰਡਿਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਜਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ—ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਜਪ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
ਸੂਤ ਤ੍ਰਿਧਨ੍ਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ) ਦੀ ਪਤਨ‑ਉਤਥਾਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਕੋਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰ੍ਗਾਰੋਹਣ। ਫਿਰ ਇක්ෂ੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ—ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਸਗਰ, ਭਗੀਰਥ, ਦਸ਼ਰਥ, ਰਾਮ, ਕੁਸ਼‑ਲਵ ਆਦਿ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧ੍ਯਯਨ, ਸ਼ਿਵ‑ਸਮਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਅੱਗੇ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਨਹੁਸ਼, ਯਯਾਤਿ, ਦੇਵਯਾਨੀ‑ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਜਨਮੇਜਯ ਨੂੰ ਗਰਗ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਥਨਾਸ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ—ਕਰਮਫਲ‑ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ‑ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂ ਦੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਰਾਜਧਰਮ‑ਨਿਆਯਨਿਰਣਯ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਜੇਠਾ ਯਦੁ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਵਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ—ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਭਾਰ ਢੋਵੇਗਾ—ਯਯਾਤੀ ਲੋਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਪੁਰੂ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੁਰਵਸੁ ਨੂੰ ਆਗਨੇਯ, ਯਦੁ ਨੂੰ ਦੱਖਣ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਤੇ ਅਨੁ ਨੂੰ ਪੱਛਮ/ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਯਾਤੀ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਭੋਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਘੀ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਅਦ੍ਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਦੇਹ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਜਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
ਸੂਤ ਯਯਾਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਹਯ ਧਾਰਾ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ्→ਸ਼ਤਜਿਤ्→ਹੈਹਯ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਭੋਜ, ਅਵੰਤੀ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਤਾਲਜੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ/ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਪਦ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਮਹਾਦਾਨ, ਫਿਰ ਜ੍ਯਾਮਘ ਦਾ ਨਿਰਵਾਸਨ ਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਵਾਸ, ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਬ੍ਯਾ ਦਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ/ਸਾਤ੍ਵਤ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜ੍ਯਾਮਘ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਵਰਗ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ-ਪਰੰਪਰਾ (ਭਜਨ, ਭ੍ਰਾਜਮਾਨ, ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ, ਅੰਧਕ) ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਧ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਬਭ੍ਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ–ਸ਼ਿਨੀ–ਸ਼੍ਵਫਲਕ–ਅਕ੍ਰੂਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ, ਸੂਰਜ, ਸ੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ, ਪ੍ਰਸੇਨ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਯਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਆਹੁਕ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਦੇਵਕ, ਵਸੁਦੇਵ, ਦੇਵਕੀ, ਰੋਹਿਣੀ ਤੱਕ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ; ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ, ਕੰਸ ਦਾ ਭੈ, ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ-ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਵਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਬਦਲੀ, ਕੰਸਵਧ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀ–ਜਾਂਬਵਤੀ ਸੰਬੰਧ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ—ਜਾਂਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਰਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਤਪ, ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਆਸ਼੍ਰਮ ਗਮਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਦੀਕਸ਼ਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਂਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਕੁਲ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ, ਜਰਾ-ਵਿਆਧ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਦੇਹਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਏ’ ਆਦਿਸਰਗ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ‑ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਮਹਤ् (ਮਨ/ਮਤੀ/ਬੁੱਧੀ/ਖ੍ਯਾਤੀ/ਸੰਵਿਦ ਆਦਿ ਨਾਮ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਨਾਮਾਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਧਾਰਾ—ਤਾਮਸ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ (ਆਕਾਸ਼→ਵਾਯੂ→ਤੇਜਸ→ਆਪਸ→ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ (ਵੈਕਾਰਿਕ) ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ। ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨ ਕੇ ਕਲਪ‑ਮਨਵੰਤਰ, ਵਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਸਰਗ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼‑ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸਰਪ, ਗੰਧਰਵ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਸੰਸਥਾਵਾਂ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ‑ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਥਾਣੂ‑ਸਰੂਪ, ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਰ‑ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਪਾਠ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਤੇ ਮੋਖਸ਼‑ਪ੍ਰਤਿਜ਼੍ਞਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਦਾਹ ਦਾ ਭੇਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਨੇ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਪੁਰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਿਉਂ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਕਮਲਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰ ਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੋ ਨਗਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਧੇ ਜਾ ਸਕਣਗੇ। ਮਯ ਦਾਨਵ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਨਗਰ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਵਾਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਭਗਤ (ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਸ਼ਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲੀ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਧਰਮ-ਵਿਘਨ’ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆਵੀ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਮੋਹਕ, ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪਰਮ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਯੋਜਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਰਥ, ਸਾਰਥੀ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਦਾਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਚੱਕੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ ਹਿੱਸੇ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਧਾਰ; ਰਥ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਰਥਾਰੂੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਣੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਨਾਇਕ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ‘ਪਸ਼ੁਤ੍ਵ’ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਵ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਵ੍ਰਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਜ ਸਰਬਸੱਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਓਂਕਾਰ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ, ਯੋਗ (ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਤੋਂ ਸਮਾਧੀ) ਅਤੇ ਲਿੰਗ/ਅਲਿੰਗ ਤੱਤ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰਥੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਹਨ; ਅੰਤ ਵਿਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ-ਵ੍ਰਤ-ਸਤੁਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼, ਕਮਲਾਕ੍ਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਆਦਿ ਦੈਤ ਲਿੰਗਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਿੱਤ ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਜਗਤ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ, ਪਿਤਰ, ਮੁਨੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼—ਪਸ਼ੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣਾ, ਪ੍ਰਣਵ-ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤੱਤਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ (ਗੁਣ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤਰਾ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਅਤੇ ਭਸਮ ਧਾਰਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ-ਪੂਜਨ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਦਿੱਤੇ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਇੰਦਰਨੀਲ, ਇੰਦਰ ਲਈ ਪਦਮਰਾਗ, ਵਰੁਣ ਲਈ ਸਫਟਿਕ, ਸੋਮ ਲਈ ਮੌਕਤਿਕ, ਦੈਤਿਆਦਿ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਲਈ ਰੇਤ ਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਭਸਮ ਦਾ, ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ ਦਾ ਆਦਿ। ਫਿਰ ‘ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਿੰਗ’ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਸ਼ੈਲਜ (4), ਰਤਨਜ (7), ਧਾਤੁਜ (8), ਦਾਰੁਜ (16), ਮ੍ਰਿਨਮਯ (2), ਖਣਿਕ (7)—ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਉਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ; ਅਤੇ ਵੇਦੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗਸਥਾਪਨ ਦੇ ਮਹਾਫਲ—ਲੋਕਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ—ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕਲ-ਨਿਸ਼ਕਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਭੇਦ—ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਸਕਲ ਰੂਪ ਪੂਜ੍ਯ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਲ ਸ਼ਿਵ ਧ੍ਯੇਯ—ਕਹਿ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ—ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ‘ਸਕਲ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੂਤ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰ ਇਕ-ਰਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਕੋਈ ਪ੍ਰਣਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰਹਿਤ ਬੋਧ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੋਈ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਾਲੰਬ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ। ਮੋਖ਼ਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਥਿਰ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਨਿਆਸ—ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰ-ਅਗਨੀ ਨੇਤਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨ ਆਦਿ—ਭਗਤੀ-ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ: ਕਰਮ-ਯਜ੍ਞ < ਤਪੋ-ਯਜ੍ਞ < ਜਪ-ਯਜ੍ਞ < ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲਈ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਅੰਤਰ-ਲਿੰਗ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਆਰੋਪਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ: ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਆਭਾਸ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸਰੀਰ—ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸਕਲ-ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸਕਲ—ਰੂਪ-ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਧਿਆਨਮਯ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੱਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਪੂਜਾ-ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਯੋਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
ਸੂਤ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡ-ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵੈਚੱਛਾ-ਪ੍ਰਕਟ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਦ-ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ, ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੱਤਵਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਭੂਤ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨੰਦੀ ਸਮੇਤ, ਦਿਗੰਬਰ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੈਤ ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਉਗ੍ਰ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰੂਪ, ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ, ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਲਕੁਲੀਸ਼ਵਰ, ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ “ਓਂ ਨਮੋ ਨੀਲਕੰਠਾਯ” ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਲੰਧਰਾਂਤਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ-ਕੌਸਮੋਗ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਰਤਨਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਝੋਂਪੜੀ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ/ਮੰਦਰ/ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਬਣੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਮੰਦਰ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਟੁੱਟੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਜੀਰਨੋਧਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਵਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵੱਧ ਫਲ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਛੇ-ਕੋਣੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਗੁਣ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਅਗਲੇ ‘ਸਰਵਕਾਮਾਰਥ-ਸਾਧਨ’ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲੇਪਨ, ਅਭ੍ਯੁਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ‘ਵਸਤ੍ਰਪੂਤ’ (ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ) ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਪੂਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੈਵੀ ਕਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਝਾੜੂ ਦੇਣਾ, ਕੱਟਣਾ, ਪੀਸਣਾ, ਜਲ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ‘ਅਹਿੰਸਾ ਪਰੋ ਧਰਮਃ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਕ ਦਾ ਫਲ ਵੇਦਪਾਰਗ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਇਆ ਤੇ ਭੂਤਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਰਥ ਪੁਸ਼ਪ-ਹਿੰਸਾ ਅਪਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਲਈ। ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੀਮਾ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਸਤਸੰਗ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੈ।
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਲਪ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਹਨ; ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਕਪਟ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੀਠ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਵਾਹਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਚੰਦਨ-ਫੁੱਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼/ਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ। ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਅਨੁਮੋਦਨ ਜਾਂ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਦਿਨਚਰਿਆ ਰਸਮ ਤੱਕ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ‘ਪਸ਼ੁਤਵ’ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਹਰੀ ਦੇ ਸੰਗ ਮੇਰੂ–ਕੈਲਾਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗਏ। ਮੇਰੂਗਿਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਰਤਨਮਯ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ, ਵਿਮਾਨਾਂ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ, ਅਪਸਰਾਗਣ, ਗਣੇਸ਼ਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਡਾਗ-ਵਾਪੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਮਾਨ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲਾਦਤਨਯ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼-ਵਿਮੋਚਨ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪਸ਼ੁਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ/ਮਹੀਨੇ/ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਛੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੁਤਵ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਭਵ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੁਕਤਪਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵਾਰਚਨ-ਦੀਖਿਆ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ਰਿਸ਼ੀ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਲਿੰਗ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਨੰਦੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਵੈਦਿਕ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ: ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਣਾ, (ਉੱਤਮ ਤਾਂ) ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਕਮਲ-ਪੀਠ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ, ਗਾਇਤਰੀ ਸਮੇਤ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਗੰਧ-ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੀਰਾਜਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼/ਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ) ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ; ਪਾਇਸ, ਮਹਾਚਰੂ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਉਪਹਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ—ਵਜ੍ਰ, ਮਰਕਤ, ਮੌਕਤਿਕ, ਨੀਲ, ਪਦਮਰਾਗ, ਗੋਮੇਦ, ਪ੍ਰਵਾਲ, ਵੈਦੂਰ੍ਯ, ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ, ਸੂਰ੍ਯਕਾਂਤ, ਸਫਟਿਕ—ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਵਿਕਲਪ (ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ/ਲੋਹਾ, ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ) ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ, ਪੂਰਨਿਮਾ/ਅਮਾਵਸਿਆ ਉਪਵਾਸ, ਸਾਲ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਅਤੇ ਪੂਜਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ/ਦਾਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਫਲ ਵਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵ੍ਯਪੋਹਨ-ਸਤਵ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨੰਦੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੂਤ ਨੇ ਮੁੜ ਉਚਾਰਿਆ। ਸਤਵ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ, ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ-ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਾਂਤ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ (ਦਾਕਸ਼ਾਇਣੀ, ਉਮਾ, ਗੌਰੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਸਕੰਦ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ‘ਸ਼ਿਵਭਕਤ-ਮੰਡਲ’ ਦਾ ਉਘੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਾਯੁ-ਤੱਤਵ, ਸਿੱਧ-ਯਕਸ਼-ਨਾਗ-ਵਿਦਿਆਧਰ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ-ਅਪਸਰਾ, ਗ੍ਰਹਿ-ਰਾਸ਼ੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰਮਥ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਪੂਜਾ-ਪਰਾਯਣ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕਤੱਤਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮਾਸ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਰੋਗ-ਭਯ ਨਾਸ਼, ਅਕਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
ਵਿਆਪੋਹਨ-ਸਤਵ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਲਿੰਗ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਅਤੇ ਵਿਆਸ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਿਵ-ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ‘ਨਕਤਭੋਜਨ’ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ—ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ। ਭਿਖਿਆ, ਅਯਾਚਿਤ ਅਤੇ ਨਕਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ-ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਤ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਭੂ-ਸ਼ਯਿਆ, ਅਗਨਿਕਾਰਯ, ਸਨਾਨ, ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਤਪ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੱਕ ਮਹੀਨਾ-ਵਾਰ ਵਰਤ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਪਕਵਾਨ, ਘ੍ਰਿਤ-ਖੀਰ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਗੋ-ਮਿਥੁਨ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਚੰਦਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਯਕਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੋਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਚੱਕਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸ਼ਿਵਵ੍ਰਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਿਯਮ/ਉਪਵਾਸ, ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ-ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਛਤਰ-ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਉਪਵਾਸ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਭਵਾਨੀ-ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸਾਰੂਪ੍ਯ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੂਲਦਾਨ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ, ਕਮਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ—ਮਹਾਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ੂਲ, ਰਥ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਕੈਲਾਸ ਮਾਡਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਲਿੰਗਮੂਰਤੀ, ਘਰ-ਦਾਨ, ਅਨਾਜ/ਤਿਲ ਦੇ ‘ਪਹਾੜ’ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੇਰੂ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ; ਅਖੀਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਧਨ ਜਪ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਵਾਚਕ–ਵਾਚ੍ਯ ਤੱਤ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਲਪਾਕਸ਼ਰ-ਮਹਾਰਥ, ਵੇਦਸਾਰ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਪ੍ਰਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ, ਬੀਜ/ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਰ-ਵਰਨ-ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਣ, ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ–ਸਥਿਤੀ–ਸੰਹਾਰ ਨਿਆਸ, ਕਰ/ਦੇਹ/ਅੰਗ ਨਿਆਸ, ਦਿਗਬੰਧਨ ਤੇ ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਦੀਖਿਆਚਾਰ, ਪੁਰਸ਼ਚਰਨ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਜਪ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਫਲ-ਵਾਧਾ, ਮਾਲਾ, ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ/ਉਪਾਂਸ਼ੁ/ਮਾਨਸ ਜਪ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾਚਾਰ, ਆਹਾਰ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਗੁਰੂਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ, ਆਯੁ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਪੀੜਾ-ਨਿਵਾਰਣ ਆਦਿ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ‘ਵਿਸ਼’ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਜਨਿਤ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਵ, ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਤੱਕ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਿਅਾਪਕਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਮਾਰਗ—ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਰਥ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਰਥ ਯੋਗ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਪਰਾ-ਅਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਭੇਦ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮੁਖ ਧਿਆਨ, ਨਾੜੀਆਂ-ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ-ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤੁਰੀਆਤੀਤ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦੀ ਇਕੋ ਦਵਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ/ਅਧ੍ਯਯਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਡਰ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ‘ਕ੍ਰੀੜਾ’ ਕਿਵੇਂ ਹੈ—ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਤੱਤਵਤಃ ਕਦੇ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਿਆ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨਤੱਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਆਜ੍ਞਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਗਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਵਾਨੀ ਮਾਇਆ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਾ-ਸ਼ੰਕਰ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਹੈ, ਉਮਰ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਮੋਚਨ ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗੀ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੁਰਲੱਭ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਪਦਮਾਸਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ/ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਉਮਾਪਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਨੁੱਤਰ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼—ਅਪਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਖਮ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ, ਭ੍ਰੂਣ-ਵਿਕਾਸ, ਜਨਮ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਜਨਮਾਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਦਾ ਉਪਾਅ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਲਈ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਹੋਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਥਿਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਏਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੀ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
ਸੂਤ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ, ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਸਤਿ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਿਖ੍ਸ਼ਾ-ਚਰਿਆ, ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ, ਗੁਰੂ-ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਰਜਿਤ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਦ੍ਰੋਹ, ਗੁਰੁਦ੍ਰੋਹ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਵ-ਜਪ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧਾਨ: ਜਲ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧਾਤੂ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਘਰ/ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ, ਨੀਂਦ, ਥੁੱਕ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਨਃਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਤਕ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਰਜਸਵਲਾ ਲਈ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ੇਧ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਗਰਭ-ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕਦਾਇਕ ਪੁੰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
ਸੂਤ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਉਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਨੂੰ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਵਧਾਨ ਸਾਧਕ ਲਈ ਯੋਗ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਉਪਵਰਤ, ਅਪਰਾਧ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਵਿਧੀ, ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਤਪਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ, ਹਿੰਸਾ-ਸਮ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਰਮ-ਵਚਨ-ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ। ਰਾਤ/ਦਿਨ ਦੇ ਸ੍ਰਾਵ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਉਪਵਾਸ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਯਤੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਵਭੂਤ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
ਸੂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ-ਲੱਛਣ’ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਮੌਤ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ੀ/ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ (ਅਰੁੰਧਤੀ-ਧ੍ਰੁਵ ਨਾ ਦਿੱਸਣਾ, ਦਿਨੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਿੱਸਣਾ, ਬਿਨਾ ਬੱਦਲ ਬਿਜਲੀ), ਛਾਂਹ ਦਾ ਵਿਕਾਰ, ਦੇਹ-ਗੰਧ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਸ਼ਯ, ਅਚਾਨਕ ਮੋਟਾਪਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਅਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ, ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਕਾਲਾ ਪੁਰਸ਼) ਰਾਹੀਂ ਆਯੁ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਾਅ—ਕਾਲ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਸਮ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਨਿਰਵਾਤ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਅੱਗੇ ਓਂਕਾਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਮਾਤਰਾ (ਅ-ਉ-ਮ), ਪਲੁਤ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਮਾਤ੍ਰ ‘ਸ਼ਿਵ-ਪਦ’ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ/ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਕਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ-ਛਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ-ਧਿਆਨ, ਰੁਦ੍ਰ-ਨਮਸਕਾਰ, ਅਵਿਮੁਕਤ/ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ਼੍ਞਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ (ਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਰਾਣਸੀ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਆਗਮਨ, ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਗ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਕਾਵ੍ਯਮਈ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਵਿਮੁਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪੁਰੀ ਹੈ, ਸਭ ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗੋਪ੍ਰੇਕਸ਼ਕ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਸ੍ਵਰਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ, ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਧ੍ਯਮੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਜੰਬੁਕੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੈਲੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿੰਗ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰਕ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਮਹਾਸਨਾਨ ਸਮੇਤ), ਬਿਲ੍ਵ-ਫੁੱਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਜਾਗਰਣ, ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਬੀਜ ਤੇ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ਜਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੂਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮੰਦਰ ਦੇ ਚਾਰੁਕੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਮਿਤ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ‘ਗਾਣਪਤ੍ਯ’ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਸੂਤ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਅਵਧ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਅੰਧਕ ਨੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਗਣ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਧਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸੁਰ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਵੇਧਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਅੰਧਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਵ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਰਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾਮਯ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਧਕ ‘ਦੁਰਲਭ ਸ਼ਰਧਾ’ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ‘ਗਾਣਪਤ੍ਯ’ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਮਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜੀਵ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ਰਿਸ਼ੀ ਤਿੰਨ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅੰਧਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਦੀ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਘਸੀਟ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਜ੍ਞ-ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੂਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਧਾਰਕ, ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਜਗਦਾਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੀ ਧਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ (ਭਵ) ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਿਕ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ‘ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਅੰਗ-ਵਿਭਾਗ’ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣ-ਧਾਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਭਗਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨ ਸਭ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਤੇਜ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਜੀਵ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਗਣ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਾਲਕਾਲ, ਸਰਵਰੂਪ, ਅੰਤਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਭਯ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰਭ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਰਸਿੰਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਸ਼ੈਵ ਸਤਵ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਘੋਰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਅਤੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭੈਰਵ-ਸਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਸ਼ਰਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦਾ ਬਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ ਸ਼ਤਨਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ‘ਯਦਾ ਯਦਾ ਮਮ ਅਜ੍ਞਾਨਮ ਅਹੰਕਾਰਦੂਸ਼ਿਤਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਮਨ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਵੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਤੱਤਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ—ਵਿਘਨਨਾਸ਼, ਵਿਆਧੀ-ਸ਼ਮਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜਟਾਮੌਲੀ, ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਰ ਹਰ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ-ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ‘ਅਜਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੀ ਸ਼ੇਖੀ (ਇੰਦਰਾਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗੰਗਾ-ਨਿਰੋਧ, ਗਰੁੜ-ਬੰਧਨ, ਇਸਤਰੀ-ਹਰਨ ਆਦਿ) ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨੇਤ੍ਰਾਗਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਦਾਂਗੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਥਚੱਕਰ ਰਚ ਕੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਲੰਧਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਚੱਕਰ ਫੜਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਰਕਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮਾਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਰਕਤਕੁੰਡ’ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜੈਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—‘ਜਲੰਧਰਵਿਮਰਦਨ’ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ/ਸ੍ਰਾਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਗਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਹੀ ਹੈ।
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜਿਆ ਤਾਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆ ਭਿਆਨਕ ਰਥਾਂਗ (ਚੱਕਰ) ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਵ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਵਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਸਤਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪਰਖ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਲ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਰਤ ਨਾ ਟੁੱਟੇ ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਦਮਾਖ਼’ ਨਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜਵਲੰਤ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਭ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਖ਼ਿਮਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਉਮਾ/ਹੈਮਵਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੰਧ-ਸਾਮੰਜਸ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਸਮ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ। ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ→ਦੰਡਿਨ→ਵਿਆਸ→ਸੂਤ) ਦੱਸ ਕੇ ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਵੇਦੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਚੇਤਨਾ ਅਧੀਨ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਮਾਪਤੀ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ, ਸਤੀ ਦਾ ਯੋਗਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹਤਿਆਗ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵੰਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਖਾਲੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਾਪਰਾਧ ਦੇ ਫਲ, ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ? ਸੂਤ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਰੋਮਜਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਨਖਲ ਦੇ ਯਜ੍ਞਵਾਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਯੂਪ ਆਦਿ ਨੂੰ ਧਵੰਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਗ ਦਾ ਨੇਤਰ ਉਖਾੜਨਾ, ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜਨਾ ਆਦਿ; ਇੰਦਰ-ਅਗਨੀ-ਯਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਯੋਗਬਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਈ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਸਥੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰੋਧ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਸਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਹਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵਵਤ ਦੇਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਗਣਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਯਜ੍ਞਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੀਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ ਹੈਮਵਤੀ (ਉਮਾ/ਪਾਰਵਤੀ) ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੇਨਾ ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੈਮਵਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੈਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਪਰਣਾ, ਏਕਪਰਣਾ, ਏਕਪਾਟਲਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਤਪੋਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸੁਲਭ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਾਨਵ ਤਾਰਕ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਦੇਵ ਡਰ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਸਕੰਦ ਜਨਮੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਾਰਕਵਧ ਕਰੇਗਾ। ਦੇਵਕਾਰਜ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇੰਦਰ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਸੰਯੋਗ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਦਨ ਰਤੀ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਦਨ ਅਮੂਰਤ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਪ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਾਰਵਤੀ-ਤਪ, ਸਕੰਦੋਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤਾਰਕਵਧ ਦੀ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਦਹਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਣਗੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦਵਿਜ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਯ ਸਵਯੰਵਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਿਵ ਬਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ, ਸੋਮ, ਕੁਬੇਰ, ਈਸ਼ਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸਤੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੰਦ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੂਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਦਿਕਾਰਣ—ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯਚਕਸ਼ੁ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਵਾਹ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੁਰੰਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਾਹ-ਮੰਡਪ ਵਜੋਂ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਮਾਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ, ਨਾਗ-ਗਰੁੜ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ, ਮਹੀਨੇ-ਸਾਲ, ਵੇਦ, ਮੰਤਰ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਵਾਹ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮਹੋਤਸਵ ਹੈ। ਜਟਾ, ਚੰਦਰਚੂੜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਨੀਲਕੰਠ ਆਦਿ ਸ਼ੈਵ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸੰਖ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਗਣ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤੱਤਵਕ ਵੰਸ਼ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਗਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣ ਕੇ ਅਗਨਿ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਆਦਿ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਮਹਾਤਮ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਪੁਨਰਾਵਰਤੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਜਵਕਤ੍ਰ ਵਿਨਾਇਕ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਧਰਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਿਨਾਇਕ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਸੂਤ ਇੱਕ ਮਹਾਕਾਲਿਕ ਸੰਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ-ਉਪੇਂਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਵਿਘਨ-ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਵਿਘਨ’ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਵਿਘਨ ਰਹਿਣ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਗਣਪ/ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ, ਕਾਲਾਗਨਿਰੁਦ੍ਰ, ਓੰਕਾਰ, ਵੇਦ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਵਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਤਵ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਆਵੇਗਾ।
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਗਣ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਕੇ ਜਾਣ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਗਣੇਸ਼ਵਰ/ਵਿਨਾਇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਗਣ ਪੁਸ਼ਪਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਗਜਮੁਖ, ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜਸਵੀ ਬਾਲਰੂਪ ਗਣੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ—ਅਧਰਮੀ ਕਰਮਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਯਜ्ञਾਂ, ਅਨੁਚਿਤ ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮਚ੍ਯੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਅਧਿਆਇ ਵਿਘਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼੍ਰੌਤ, ਸਮਾਰਤ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ; ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਪੂਰਵਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਆਰੰਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦਾਰੁਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਦਾਰੁਕ-ਵਧ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਕਾਲੀ (ਕਾਲਕੰਠੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲੀ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਾਗਨੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਾਕੁਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲ ਖੇਤਰਪਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰੇਤਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਾਣਡਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਾਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਕਾਲੀ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਗਣਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦ (ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ) ਦਾ ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਖ ਲਈ ਇੰਦਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ-ਰੂਪੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਜਪ ਕੇ ਛਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਥਰਵਾਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਅੰਨਾਦਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਮਰਤਾ, ਅਟੱਲ ਗਣਪਤ੍ਯ, ਯੋਗੈਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ।
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਹਿਜ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਵੈਛਾ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਜੇਠੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੇਹ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਤੇਜਸਵੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਤੱਤਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕਾਤਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਬ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਮੋਖਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ, ਡੰਡ-ਆਧਾਰ, ਪੱਖਾ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਉਸਤਰਾ/ਕੈਂਚੀ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਆਦਿ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮਧਾਰੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਫਲ—ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਕੁਲ-ਉੱਥਾਨ, ਰੁਦ੍ਰਪਦ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।