Adhyaya 13
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੀਤਵਾਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਕਲਪ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇਜੋਮਯ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਵਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ, ਚਤੁਰਮੁਖ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਚਤੁਸਤਨੀ ਆਦਿ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਸਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮਤੀ, ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਬਣੇਗੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਦਿਕ ਰੌਦ੍ਰੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ, ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਲਈ ਮਹਾਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਵਾਨ ਧਿਆਨੀ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਕਲਪ ‘ਪੀਤਵਾਸਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 2
ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रधृक्
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੀ।
Verse 3
पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पीतमाल्यांबरो युवा हेमयज्ञोपवीतश् च पीतोष्णीषो महाभुजः
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਪੀਲੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਯੁਵਕ ਪੀਲੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਪਹਿਨੇ, ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੂ ਸੀ।
Verse 4
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मा लोकमहेश्वरम् मनसा लोकधातारं प्रपेदे शरणं विभुम्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਵਿਭੂ ਲੋਕਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਲੋਕਧਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 5
ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्मा माहेश्वरीं वराम् गां विश्वरूपां ददृशे महेश्वरमुखाच्च्युताम्
ਤਦ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम् चतुर्नेत्रां चतुःशृङ्गीं चतुर्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्
ਉਸ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ—ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀ; ਚਾਰ ਨੇਤਰ, ਚਾਰ ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲੀ।
Verse 7
द्वात्रिंशद्गुणसंयुक्ताम् ईश्वरीं सर्वतोमुखीम् स तां दृष्ट्वा महातेजा महादेवीं महेश्वरीम्
ਬੱਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ; ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਮੰਨਿਆ।
Verse 8
पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः
ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਾਇਆ—“ਮਤੀ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ।”
Verse 9
एह्येहीति महादेवि सातिष्ठत्प्राञ्जलिर्विभुम् विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु
“ਆਓ, ਆਓ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ!”—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ: “ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ।”
Verse 10
अथ तामाह देवेशो रुद्राणी त्वं भविष्यसि ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्था भविष्यसि
ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਬਣੇਂਗੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਂਗੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਂਗੀ।”
Verse 11
तथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः प्रददौ देवदेवेशः चतुष्पादां जगद्गुरुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਨੇ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਵੇਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
Verse 12
ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ब्रह्मा लोकगुरोः सो ऽथ प्रतिपेदे महेश्वरीम्
ਫਿਰ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 13
गायत्रीं तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मानुयन्त्रितः इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमीरिताम्
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੌਦ੍ਰੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੋ ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ।
Verse 14
जपित्वा तु महादेवीं ब्रह्मा लोकनमस्कृताम् प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा
ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
Verse 15
ततस्तस्य महादेवो दिव्ययोगं बहुश्रुतम् ऐश्वर्यं ज्ञानसंपत्तिं वैराग्यं च ददौ प्रभुः
ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ, ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 16
ततो ऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः पीतमाल्यांबरधराः पीतस्रगनुलेपनाः
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਪੀਲੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ।
Verse 17
पीताभोष्णीषशिरसः पीतास्याः पीतमूर्धजाः ततो वर्षसहस्रान्त उषित्वा विमलौजसः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਸਨ, ਚਿਹਰੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਪੀਲੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ।
Verse 18
योगात्मानस्तपोह्लादाः ब्राह्मणानां हितैषिणः धर्मयोगबलोपेता मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम्
ਉਹ ਯੋਗਾਤਮਾ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਤਪ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਲੰਬੇ ਸੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ।
Verse 19
उपदिश्य महायोगं प्रविष्टास्ते महेश्वरम् एवमेतेन विधिना ये प्रपन्ना महेश्वरम्
ਮਹਾਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अन्ये ऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः ते सर्वे पापमुत्सृज्य विमला ब्रह्मवर्चसः
ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਯਮੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 21
प्रविशन्ति महादेवं रुद्रं ते त्वपुनर्भवाः
ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਸ਼ ਛੇਦਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਪੁਨਰਭਵ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It identifies Shakti as the divine intelligence-power operating within cognition itself; spiritual governance of the cosmos and the seeker’s inner purification both depend on this awakened faculty, culminating in yoga that leads to Shiva-realization.
A combined discipline of dhyana (focused meditation), Raudri Gayatri japa (Vedic mantra-recitation), and prapatti (surrender), through which Shiva bestows divya-yoga, jnana, aishvarya, and vairagya, leading to apunarbhava (freedom from rebirth).
As ‘entering Mahadeva/Rudra’—a moksha idiom where purified, self-controlled practitioners abandon sin, attain brahma-tejas, and become apunarbhava (not returning to samsara).