Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਲਪ ਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।

Verse 2

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

ਜਦੋਂ ਸੰਹਾਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਮੁੜ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 3

प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी

ਤਦ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਤੇ ਅੰਬਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯਜ्ञ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 4

विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्

ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਮਾਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः

ਨਿਰਮਲ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 6

ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते

ਮੈਂ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 7

नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन

ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਤੇ ਆਸਰਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 8

ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਸਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਹਮਾਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ; ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵ (ਮੰਗਲ) ਹੋਵੇ।

Verse 9

ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः

ਓੰਕਾਰ-ਮੂਰਤ ਦੇਵੇਸ਼! ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ! ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ; ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਹ।

Verse 10

अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते

ਜੋ ਅਭਵ (ਅਜਨਮਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਵ (ਪ੍ਰਗਟ) ਵੀ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ-ਭਵ ਨਹੀਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ। ਹੇ ਭਵੋਦਭਵ, ਹੇ ਭਵੇਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 11

वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः

ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਹ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ (ਕਲਨਾ) ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਹ।

Verse 12

नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਕਰਣ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਕਾਲ-ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਵਰਣ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਬਲ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਨਿੱਤ, ਸਦਾ, ਹੇ ਵਿਕਰਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 13

बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च

ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਬਲਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ (ਪਸ਼ੂਆਂ) ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 14

मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने

ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ੁਭ, ਸੌਮ੍ਯ ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 15

ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने

ਤੂੰ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਰੁਦ੍ਰ, ਵਰਦਾਤਾ। ਕਾਲਹੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮਹਾਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 16

इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति

ਇਸ ਸਤਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 17

श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्

ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਸੁਣਵਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 18

उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्

ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?” ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 19

उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹੀ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਗੌ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ।”

Verse 20

एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਕਿਵੇਂ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

Verse 21

चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता

ਉਹ ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 22

किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः

“ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕੀ ਹਨ?” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਵ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 24

शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः

ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਸੁਣੋ—ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 25

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਇਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਹੇ ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 26

वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्

ਤਦ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਤੇਤੀਹਵਾਂ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਯੰਭੂਵ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਉਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ।

Verse 28

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਆਨੰਦ’ ਹੀ ਜਾਣੋ—ਆਨੰਦ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 29

त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ, ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯ, ਦਇਆ, ਬ੍ਰਹਮ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਨਮਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती

ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਧ੍ਯੇਯ, ਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਵੇਕ; ਮਤਿ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ; ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ; ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਮੇਧਾ; ਲੱਜਾ, ਸਮ੍ਯਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ।

Verse 31

तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया

ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਕ੍ਰਿਆ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ—ਇਹੀ ਬੱਤੀ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹਨ। ‘ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿੰਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰ’ ਨਾਮਕ (ਸ਼ੈਵ) ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੂਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਵੀ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 33

सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता

ਉਹੀ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਰੂਪ ਉਹ ‘ਗੌ’ ਵਾਂਗ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 34

गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ਉਹ ਗੌਰੀ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਹੈਮਵਤੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या

ਉਸ ਇਕ ਅਜਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ—ਜੋ ਲੋਹਿਤ, ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਣ ਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਅਜ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ। ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਗੌ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਸਮਝੋ।

Verse 36

एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੁਮਾਰ-ਸਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 37

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः

ਫਿਰ ਯਥੋਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਉਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਬਲੀ ਜਨਮੇ—ਕੋਈ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕੋਈ ਮੁੰਡਿਤ, ਕੋਈ ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਰਧ-ਮੁੰਡਿਤ—ਪਾਸੁਪਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਵ ਤਪਸਵੀ ਰੂਪ।

Verse 38

दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਮਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਪਾਸ-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਤੱਤ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 39

शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्

ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਯਤਾਤਮਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।