Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते

‘ਦਿਨ’ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਤ’ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਇਹ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ।

Verse 3

दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਕਾਰ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਹਨ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸਭ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता

ਉਸ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ) ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ; ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਸਮ ਮਾਪ ਦੇ, ਚਾਰ-ਚਾਰ ਸੌ (ਸਾਲ) ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਅਗਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ) ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु

ਇਸ ਲਈ ਅੰਸ਼ਕ ਛੇ ਸੌ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਕ ਗਿਣੇ ਬਿਨਾਂ।

Verse 8

त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਸਧਾਰਣ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

ਮਰਤ੍ਯ ਦੇ ਨੇਤਰ ਦੇ ਝਪਕਣ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੂਲ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ‘ਕਲਾ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਕਲਪਿਤ ਹੈ।

Verse 10

मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

ਰਾਤ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ। ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵੰਡ ਹੈ।

Verse 11

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਰਾਤ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਮਾਸ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਸ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 12

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹਨ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

Verse 14

दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ (ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ) ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ‘ਮਾਨੁਸ਼ ਵਰ੍ਹਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः

ਲੈੰਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः

ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਦਿਨ’ ਉੱਤਰਾਯਣ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਤ’ ਦੱਖਿਣਾਯਣ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਤ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते

ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਸ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਲ-ਵਿਧੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 19

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः

ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 20

त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

ਤੀਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ‘ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਵਰ੍ਹਾ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਵਰ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ—ਇਸ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੁ (ਜੀਵ) ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

ਹੋਰ ਨੱਬੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ‘ਧ੍ਰੌਵ ਸੰਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 22

वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

ਉਸ ਅਵਧੀ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਨਾ-ਵਿਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਿਯੁਤ—ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ (ਇਕਾਈਆਂ) ਨੂੰ ਹੀ ਗਣਨਾ-ਵਿਦ ਲੋਕ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते

ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਰਚਨਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ‘ਤ੍ਰੇਤਾ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰਿਓ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਵੀ ਯੁਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੰਵਤਸਰਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਅਵਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਰਥਾਤ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ।

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया

ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹੋਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੌ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੱਤ ਨਿਯੁਤ ਵਰ੍ਹੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਲੱਖ (ਤਿੰਨ ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰ) ਵਰ੍ਹੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः

ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ-ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 31

नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया

ਇੱਥੇ ਨਿਯੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਛੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰੰਸ਼ (ਪੂਰਨ) ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਤੈਂਤਾਲੀ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 32

विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः

ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ (ਦਿਵ੍ਯ-ਵਰ੍ਹੇ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 33

कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੂ ਦਾ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 34

त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ (ਲੱਖ) ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵਾਧੂ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਣੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਲਿੰਗ-ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 36

चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਵਰ੍ਹਾ-ਗਿਣਤੀ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜਾਣੋ—ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः

ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੋਕ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਮਾਨਵਾਸੀ ਦੇਵਗਣ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਹਨ।

Verse 38

मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा

ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਣਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਨਵੇ ਕਰੋੜ ਹੈ।

Verse 39

कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇੱਕ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ—ਇਹੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 40

कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः

ਜਦੋਂ ਕਲਪ-ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕਲਪਾਵਸਾਨਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ, ਅੱਠ ਸੌ ਕਰੋੜ, ਬਾਹਠ ਕਰੋੜ, ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਨਿਯੁਤ ਕਰੋੜ—ਇਹੀ ਮਾਪ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु

ਕਲਪ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅੱਧਾ ਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਅਜ—ਅਜਨਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮ ਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸਵਨ’ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਦਭਵ-ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 44

सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो

ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਕਾਲ-ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च

ਉਹ ਭਵੋਦਭਵ ਹੈ, ਤਪਸ੍ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਭਵ੍ਯ, ਰੰਭ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਤੁ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਤੁ, ਵਹਨੀ, ਹਵ੍ਯਵਾਹ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧ—ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 46

उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः

ਉਸ਼ਿਕ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ—ਇਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ਡਜ, ਮੱਜਾਲੀਯ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ—ਇਹ ਵੀ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ-ਵਰ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 47

वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च

ਵੈਰਾਜ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਮੁੱਖ ਮੇਘਵਾਹਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਗਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः

ਉਹ ਆਪ ਮਨ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹ ਰਕਤ ਵਰਣ ਹੈ; ਉਹ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਿਤ (ਅਗਮ) ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਰੂਪਧਾਰੀ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 49

एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਲਪ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਕਲਪ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ।

Verse 50

गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः

ਜਦ ਤੱਕ ਬਾਕੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੰਘਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਫਿਰ ਵਿਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते

ਵਿਕਾਰ ਦੀ ਸੰਹਾਰਤਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਵਿਕਾਰ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਸਮਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਤਾ ਤੇ ਖਲਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः

ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਮਤਾ ਤੇ ਲਯ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰਗ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः

ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ‘ਕਲਪ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

ਹਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਭਾਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਇਕੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਲਈ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ।

Verse 57

पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 58

भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे

ਉੱਥੇ ਭੂਰ, ਭੁਵਹ, ਸ੍ਵਹ ਅਤੇ ਮਹਹ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

ਜੋ ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ੂਨ੍ਯ—ਅਪ੍ਰਗਟ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

Verse 60

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 61

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 62

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना

ਉਸ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨੀਚ‑ਉੱਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਤਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਦਿ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 63

भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭੂਹ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ ਰਚੇ। ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਫਿਰ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਮਨ ਜੋੜਿਆ।