Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ, ਮਹਃ, ਜਨਃ, ਤਪਃ, ਸਤ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ-ਨਰਕਾਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਮਾਨਿਕ ਆਦਿ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦੇ ‘ਨਿਰਣਯ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਸੁਤਲ, ਵਿਤਲ, ਅਤਲ ਆਦਿ ਸੱਤ ਤਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਨਾਗ, ਦੈਤ੍ਯ-ਅਸੁਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ, ਸਕੰਦ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे नन्दिकेश्वराभिषेको नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः सूत सुव्यक्तमखिलं कथितं शङ्करस्य तु सर्वात्मभावं रुद्रस्य स्वरूपं वक्तुमर्हसि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ! ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਉਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ (ਸਰਵਾਤਮਭਾਵ) ਹੈ।
Verse 2
सूत उवाच भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः साक्षात्तपस् तथा सत्यलोकश् च पातालं नरकार्णवकोटयः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੂਹ, ਭੁਵਹ, ਸ੍ਵਹ, ਮਹਹ, ਜਨਹ, ਤਪਹ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਗ ਹਨ।
Verse 3
तारकाग्रहसोमार्का ध्रुवः सप्तर्षयस् तथा वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਮਾਨਚਾਰੀ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
अनेन निर्मितास्त्वेवं तदात्मानो द्विजर्षभाः समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ।
Verse 5
सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम् न विजानन्ति संमूढा मायया तस्य मोहिताः
ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।
Verse 6
तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्त्रयम् तस्मात्प्रणम्य तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम्
ਉਸ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਿਸਚੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਨਿਰਣਯ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 7
पुरा वः कथितं सर्वं मयाण्डस्य यथा कृतिः भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 8
पृथिवी चान्तरिक्षं च स्वर्महर्जन एव च तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्भवाः शुभाः
ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸਵਰਗ, ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਜੀਵ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अधस्तादत्र चैतेषां द्विजाः सप्त तलानि तु महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात्
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਤਲ ਆਦਿ ਸੱਤ ਤਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 10
महातलं हेमतलं सर्वरत्नोपशोभितम् प्रासादैश् च विचित्रैश् च भवस्यायतनैस् तथा
ਮਹਾਤਲ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਲ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ ਵੀ ਸਨ।
Verse 11
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
ਇਹ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨਾਲ ਵੀ—ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨ੍ਰਿਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 12
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਰਸਾਤਲ ਪੱਥਰੀਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਲਾਤਲ ਕਂਕਰੀਲਾ ਹੈ। ਸੁਤਲ ਪੀਤ ਵਰਣ (ਸੁਵਰਨਾਭ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਤਲ ਮੂੰਗੇ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सितं हि अतलं तच्च तलं यच्च सितेतरम् क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्य् अधस्तेषां च सुव्रताः
ਅਤਲ ਨੂੰ ‘ਸਫੈਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਤਲ ਵੀ ਜੋ ਸਫੈਦ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਹੇਠਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
तलानां चैव सर्वेषां तावत्संख्या समाहिता सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵ੍ਯੋਮ (ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ) ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ।
Verse 15
लक्षं सप्तसहस्रं हि तलानां सघनस्य तु व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिंशत्साहस्रकेण तु
ਘਣੇ ਤਲਾਂ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮ ਦਾ ਮੂਲ ਪਰਿਮਾਣ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास् तथा वासुकिना शुभम् रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश् च निषेवितम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ‘ਰਸਾਤਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश् च सेवितम् तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
ਵਿਰੋਚਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼, ਨਰਕ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਹ ਲੋਕ ‘ਤਲਾਤਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਪਾਰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 18
वैनायकादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵੀ ਵੈਨਾਯਕ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਨ।
Verse 19
वितलं दानवाद्यैश् च तारकाग्निमुखैस् तथा महान्तकाद्यैर् नागैश् च प्रह्लादेनासुरेण च
ਵਿਤਲ ਲੋਕ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਤੇ ਅਗਨਿਮੁਖ ਨਾਲ ਵੀ; ਮਹਾਂਤਕ ਆਦਿ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਸਿਆ ਤੇ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 20
वितलं चात्र विख्यातं कम्बलाश्वनिषेवितम् महाकुम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता
ਇੱਥੇ ਵੀ ‘ਵਿਤਲ’ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ ਆਦਿ ਸੇਵਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੀਰ ਮਹਾਕੁੰਭ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
Verse 21
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः तथान्यैर् विविधैर् वीरैस् तलं चैव सुशोभितम्
ਉਹ ਤਲ-ਭੂਮੀ ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮੁਚੀ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਵੀ; ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 22
तलेषु तेषु सर्वेषु चाम्बया परमेश्वरः स्कन्देन नन्दिना सार्धं गणपैः सर्वतो वृतः
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅੰਬਾ (ਉਮਾ) ਦੇ ਨਾਲ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਸਮੇਤ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ।
Verse 23
तलानां चैव सर्वेषाम् ऊर्ध्वतः सप्तसप्तमाः क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः
ਸਭ ਤਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਭੂ-ਤਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਾ (ਆਧਾਰ-ਧਰਤੀ) ਵੀ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
It presents a Shaiva non-dual/theistic metaphysic where the cosmos is a manifestation within Shiva, not independent of Him; realizing this counters māyā-driven ignorance and supports liberation-oriented devotion and knowledge.
Bhur (Earth), Bhuvar (Antariksha), Svar, Mahas, Jana, Tapas, and Satya—presented as auspicious, egg-born (aṇḍodbhava) realms within the Brahmāṇḍa framework.
Nandikeshvara signifies disciplined Shaiva devotion and proximity to Shiva; framing the chapter as ‘Abhisheka’ aligns cosmic teaching with worship—suggesting that knowing Shiva as Sarvatma culminates in reverent rites that purify and orient the seeker toward moksha.