Adhyaya 63

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे ध्रुवसंस्थानवर्णनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं ब्रूहि सूताद्य यथाक्रममनुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਧ੍ਰੁਵ-ਸੰਸਥਾਨ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਹੁਣ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਾਨੂੰ ਉੱਤਮ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते दक्षात्प्राचेतसादूर्ध्वं सृष्टिर्मैथुनसंभवा

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਕਲਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਭਵ, ਅਰਥਾਤ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।

Verse 3

यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् न वृद्धिमगमल्लोकस् तदा मैथुनयोगतः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਾਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਨਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਾ ਹੋਈ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮੈਥੁਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 4

दक्षः पुत्रसहस्राणि पञ्च सूत्यामजीजनत् तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੂਤੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ।

Verse 5

नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्षपुत्रान् समागतान् भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वोर्ध्वमध एव च

ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਣੋ; ਜੋ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਝੋ।”

Verse 6

ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वं मुनिसत्तमाः ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्

ਤਦੋਂ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ) ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ।” ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰਗ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 7

अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः हर्यश्वेषु च नष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः

ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ। ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵਾਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।

Verse 8

सूत्यामेव च पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः

ਉਸੇ ਪ੍ਰਸਵ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰਚਿਆ। ‘ਸ਼ਬਲਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ।

Verse 9

नारदो ऽनुगतान्प्राह पुनस्तान्सूर्यवर्चसः भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वा भ्रातॄन् पुनः पुनः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਉਹਨਾਂ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ—“ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 10

आगत्य वाथ सृष्टिं वै करिष्यथ विशेषतः ते ऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृगतिं तथा

“ਵਾਪਸ ਆਓ, ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੋ।” ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਚਲੇ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 11

ततस्तेष्वपि नष्टेषु षष्टिकन्याः प्रजापतिः वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तदा

ਫਿਰ ਉਹ (ਧੀਆਂ) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੈਰਿਣੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਚਲਦੀ ਰਹੇ।

Verse 12

प्रादात्स दशकं धर्मे कश्यपाय त्रयोदश विंशत्सप्त च सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये

ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਲਈ ਦਸ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ, ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਤਾਈ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿੱਤੇ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਦਾਨ-ਵੰਡ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।

Verse 13

द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां नामानि विस्तरात्

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੋ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੋ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ (ਧੀਆਂ) ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारमादितः मरुत्वती वसूर् यामिर् लम्बा भानुररुन्धती

“ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਦੇਵ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੁਣੋ—ਮਰੁਤਵਤੀ, ਵਸੂ, ਯਾਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੂ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ।”

Verse 15

संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी धर्मपत्न्यः समाख्यातास् तासां पुत्रान्वदामि वः

ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਭਾਮਿਨੀ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਧਰਮਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 16

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस् तथा

ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧ੍ਯਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਅਤੇ ਵਸੁ ਤੋਂ ਵਸੂ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਤ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

भानोस्तु भानवः प्रोक्ता मुहूर्ताया मुहूर्तकाः लम्बाया घोषनामानो नागवीथिस्तु यामिजः

ਭਾਨੂ ਦੇ ਸਹਚਰ ‘ਭਾਨਵ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੁਹੂਰਤਾ ਦੇ ‘ਮੁਹੂਰਤਕ’। ਲੰਬਾ ਦੇ ‘ਘੋਸ਼’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇ ‘ਯਾਮਿਜ’—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਹਨ।

Verse 18

संकल्पायास्तु संकल्पो वसुसर्गं वदामि वः ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम्

ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

वसवस्ते समाख्याताः सर्वभूतहितैषिणः आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश्चैवानिलो ऽनलः

ਇਹ ਵਸੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤਚਿੰਤਕ: ਆਪ (ਜਲ), ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਰ, ਅਨਿਲ (ਵਾਯੂ) ਅਤੇ ਅਨਲ (ਅਗਨੀ)।

Verse 20

प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षः सभैरवः

ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਤਥਾ ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਭੈਰਵ—ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਦਿਵ੍ਯ ਬਲ ਹਨ, ਜੋ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यंबकश् च सुरेश्वरः सावित्रश् च जयन्तश् च पिनाकी चापराजितः

ਉਹ ਹਰ ਹੈ—ਬੰਧਨ ਹਰਨ ਵਾਲਾ; ਬਹੁੁਰੂਪ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ। ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਹੈ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤੱਤ ਦੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਜਯੰਤ ਹੈ—ਸਦਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ; ਪਿਨਾਕੀ ਹੈ—ਪਿਨਾਕ ਧਨੁ ਧਾਰਕ; ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੈ—ਅਜੇਯ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਸ਼ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 22

एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ—ਗਣਾਂ ਦੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਗਣੇਸ਼ਵਰ—ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 23

अदितिश् च दितिश्चैव अरिष्टा सुरसा मुनिः सुरभिर् विनता ताम्रा तद्वत् क्रोधवशा इला

ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ; ਤਥਾ ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਮੁਨੀ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮਰਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਲਾ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 24

कद्रूस्त्विषा दनुस्तद्वत् तासां पुत्रान्वदामि वः तुषिता नाम ये देवाश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

ਕਦ੍ਰੂ, ਤ੍ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਨੁ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 25

वैवस्वतान्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः इन्द्रो धाता भगस्त्वष्ट मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा

ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ।

Verse 26

विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान् विष्णुरेव च एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः

ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਪੂਸ਼ਨ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ—ਇਹ ਸਹਸ੍ਰ-ਕਿਰਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਦੇ ਜਗਤ-ਨਿਯਮ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬੱਝੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपादिति नः श्रुतम् हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼।

Verse 28

दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् विप्रचित्तिः प्रधानो ऽभूत् तेषां मध्ये द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਦਨੂ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ।

Verse 29

ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवीं गृध्रिकां शुचिम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਪੁੰਗਵ, ਤਾਮ੍ਰਾ ਨੇ ਛੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼ੁਕੀ, ਸ਼੍ਯੇਨੀ, ਭਾਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵੀ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ।

Verse 30

शुकी शुकानुलूकांश् च जनयामास धर्मतः श्येनी श्येनांस् तथा भासी कुरङ्गांश् च व्यजीजनत्

ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕੀ ਨੇ ਤੋਤੇ ਤੇ ਉੱਲੂ ਜਣੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਯੇਨੀ ਨੇ ਬਾਜ਼, ਅਤੇ ਭਾਸੀ ਨੇ ਕੁਰੰਗ-ਹਿਰਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

Verse 31

गृध्री गृध्रान् कपोतांश् च पारावती विहंगमान् हंससारसकारण्डप्लवाञ्छुचिरजीजनत्

ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰਿਧਰੀ ਨੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਣਿਆ; ਅਤੇ ਪਾਰਾਵਤੀ ਨੇ ਕਬੂਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ—ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਪਲਵ—ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

Verse 32

अजाश्वमेषोष्ट्रखरान् सुग्रीवी चाप्यजीजनत् विनता जनयामास गरुडं चारुणं शुभा

ਸੁਗ੍ਰੀਵੀ ਨੇ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਮੇਢੇ, ਊਠ ਅਤੇ ਗਧੇ ਜਣੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਾ ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਗਰੁੜ ਤੇ ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 33

सौदामिनीं तथा कन्यां सर्वलोकभयङ्करीम् सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा

ਅਤੇ (ਉਸ ਨੇ) ਸੌਦਾਮਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਕਨਿਆ ਜਣੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

Verse 34

कद्रूः सहस्रशिरसां सहस्रं प्राप सुव्रता प्रधानास्तेषु विख्याताः षड्विंशतिरनुत्तमाः

ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਕਦ੍ਰੂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਪ ਜਣੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਬੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 35

शेषवासुकिकर्कोटशङ्खैरावतकम्बलाः धनञ्जयमहानीलपद्माश्वतरतक्षकाः

ਇਹ ਨਾਗ-ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਕਰਕੋਟ, ਸ਼ੰਖ, ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਕੰਬਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਨੀਲ, ਪਦਮ, ਅਸ਼ਵਤਰ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ।

Verse 36

एलापत्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः शङ्खपालमहाशङ्खपुष्पदंष्ट्रशुभाननाः

ਏਲਾਪਤ੍ਰ, ਮਹਾਪਦਮ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ; ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਮਹਾਸ਼ੰਖ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਅਧੀਨ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

शङ्खलोमा च नहुषो वामनः फणितस् तथा कपिलो दुर्मुखश्चापि पतञ्जलिरिति स्मृतः

ਉਹ ਸ਼ੰਖਲੋਮਾ, ਨਹੁਸ਼, ਵਾਮਨ, ਫਣਿਤ, ਕਪਿਲ, ਦੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਪਤੰਜਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

रक्षोगणं क्रोधवशा महामायं व्यजीजनत् रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यौ वराङ्गना

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰਾਂਗਨਾ ਮਹਾਮਾਇਆ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਜਨਮੇ—ਉਹ ਉੱਤਮ ਦੇਵੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 39

सुरभिर् जनयामास कश्यपादिति नः श्रुतम् मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ—ਇੱਕ ਮੁਨੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਣ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਗਣ—ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

तथा किंनरगन्धर्वान् अरिष्टाजनयद्बहून् तृणवृक्षलतागुल्मम् इला सर्वमजीजनत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਇਲਾ ਨੇ ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਵਨਸਪਤੀ ਰਚੀ।

Verse 41

त्विषा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः एते तु काश्यपेयाश् च संक्षेपात्परिकीर्तिताः

ਤ੍ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 42

एतेषां पुत्रपौत्रादिवंशाश् च बहवः स्मृताः एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਸਿਰਜੀ ਜਾਣ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।

Verse 43

प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः

ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਪਤਿਆ ਦੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 44

ततो मनुष्याधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम् स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ये ऽभिषेचिताः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता यथोपदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ—ਅੱਜ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖੀ ਤੇ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 46

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वे ब्रह्मणा ये ऽभिषेचिताः ते ह्येते चाभिषिच्यन्ते मनवश् च भवन्ति ते

ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਅਭਿਸਿਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਅਭਿਸੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੂ (ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ) ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 47

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे ततः

ਜਦੋਂ ਮਨਵੰਤਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਅਭਿਸਿਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

अतीतानागताः सर्वे नृपा मन्वन्तरे स्मृताः एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासंतानकारणात्

ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਧਾਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 49

कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार स पुनस्तपः पुत्रो गोत्रकरो मह्यं भवताद् इति चिन्तयन्

ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਫਿਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ—“ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਤੇ ਧਾਰਕ ਹੋਵੇ।”

Verse 50

तस्यैवं ध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः ब्रह्मयोगात्सुतौ पश्चात् प्रादुर्भूतौ महौजसौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਓਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।

Verse 51

वत्सरश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ वत्सरान्नैध्रुवो जज्ञे रैभ्यश् च सुमहायशाः

ਵਤਸਰ ਅਤੇ ਅਸਿਤ—ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਸਨ। ਵਤਸਰ ਤੋਂ ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਰੈਭ੍ਯ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 52

रैभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया नैध्रुवस्य वदामि वः च्यवनस्य तु कन्यायां सुमेधाः समपद्यत

ਰੈਭ੍ਯ ਦੀ ਧੀ ਰੈਭ੍ਯਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਸੁਮੇਧਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 53

नैध्रुवस्य तु सा पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम् असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत

ਉਹ ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਪਾਇਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ। ਅਸਿਤ ਤੋਂ (ਪਤਨੀ) ਏਕਪਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿਸ਼੍ਠ ਜੰਮਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ।

Verse 54

शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहातपाः शाण्डिल्या नैध्रुवा रैभ्यास् त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः

ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਦੇਵਲ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ, ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਰੈਭ੍ਯ—ਇਹ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਂ (ਪੱਖ) ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 55

नव प्रकृतयो देवाः पुलस्त्यस्य वदामि वः चतुर्युगे ह्यतिक्रान्ते मनोरेकादशे प्रभोः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਕਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੌਂ ਆਦਿ ਵਰਗ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਰ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

अर्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे सम्प्रवर्तिते मानवस्य नरिष्यन्तः पुत्र आसीद् दमः किल

ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਾਲੇ ਅੱਧਾ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਦੇ ਘਰ ‘ਦਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ; ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

दमस्य तस्य दायादस् तृणबिन्दुरिति स्मृतः त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह

ਦਮ ਦਾ ਵਾਰਸ ‘ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ—ਉਸ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਜਾ ਸੀ।

Verse 58

तस्य कन्या त्विलविला रूपेणाप्रतिमाभवत् पुलस्त्याय स राजर्षिस् तां कन्यां प्रत्यपादयत्

ਉਸ ਦੀ ਧੀ ‘ਇਲਵਿਲਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 59

ऋषिर् ऐरविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धनाः

ਐਰਵਿਲਾ (ਇਲਵਿਲਾ) ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਜੋ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣੀਆਂ।

Verse 60

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै देववर्णिनी पुष्पोत्कटा बलाका च सुते माल्यवतः स्मृतेः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਵਰਣਿਨੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ—ਪੁਸ਼ਪੋਤਕਟਾ ਅਤੇ ਬਲਾਕਾ।

Verse 61

कैकसी मालिनः कन्या तासां वै शृणुत प्रजाः ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्मात् सुषुवे देववर्णिनी

ਕੈਕਸੀ ਮਾਲਿਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦੇਵਵਰਣਿਨੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 62

कैकसी चाप्यजनयद् रावणं राक्षसाधिपम् कुम्भकर्णं शूर्पणखां धीमन्तं च विभीषणम्

ਕੈਕਸੀ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

पुष्पोत्कटा ह्यजनयत् पुत्रांस्तस्माद्द्विजोत्तमाः महोदरं प्रहस्तं च महापार्श्वं खरं तथा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਪੁਸ਼ਪੋਤਕਟਾ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਮਹੋਦਰ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਖਰ।

Verse 64

कुम्भीनसीं तथा कन्यां बलायाः शृणुत प्रजाः त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश् च राक्षसः

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਬਲਾਇਆ ਦੀ ਧੀ ਕੁੰਭੀਨਸੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ, ਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ।

Verse 65

कन्या वै मालिका चापि बलायाः प्रसवः स्मृतः इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव

ਕਨਿਆ ਅਤੇ ਮਾਲਿਕਾ ਵੀ ਬਲਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨੌਂ ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਰਾਖਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

विभीषणो ऽतिशुद्धात्मा धर्मज्ञः परिकीर्तितः पुलस्त्यस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्याघ्राश् च दंष्ट्रिणः

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲੀ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਗਰ—ਸਾਰੇ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 67

भूताः पिशाचाः सर्पाश् च सूकरा हस्तिनस् तथा वानराः किंनराश्चैव ये च किंपुरुषास् तथा

ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਸੂਅਰ ਅਤੇ ਹਾਥੀ; ਬਾਂਦਰ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਗਣ ਉੱਥੇ ਸਨ।

Verse 68

अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वते ऽन्तरे अत्रेः पत्न्यो दशैवासन् सुंदर्यश् च पतिव्रताः

ਉਸ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਤੁ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਸੰਤਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 69

भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः भद्राभद्रा च जलदा मन्दा नन्दा तथैव च

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਤੋਂ ਦਸ ਸੰਤਾਨਾਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਭਦ੍ਰਾਭਦ੍ਰਾ, ਜਲਦਾ, ਮੰਦਾ, ਨੰਦਾ ਆਦਿ।

Verse 70

बलाबला च विप्रेन्द्रा या च गोपाबला स्मृता तथा तामरसा चैव वरक्रीडा च वै दश

(ਇਹ ਹਨ) ਬਲਾਬਲਾ, ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੋਪਾਬਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਰਸਾ ਅਤੇ ਵਰਕ੍ਰੀਡਾ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ (ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ) ਦਸ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 71

आत्रेयवंशप्रभवास् तासां भर्ता प्रभाकरः स्वर्भानुपिहिते सूर्ये पतिते ऽस्मिन्दिवो महीम्

ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਉਹਨਾਂ (ਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਵਰਭਾਨੂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ—ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।

Verse 72

तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्तिता स्वस्त्यस्तु हि तवेत्युक्ते पतन्निह दिवाकरः

ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—“ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ”—ਤਦ ਦਿਵਾਕਰ ਇੱਥੇ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪਰਮ ਤਮੋ-ਨਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 73

ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य पपात न विभुर्दिवः ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरत्रिर्महर्षिभिः

ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਗੇ ਚਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤ੍ਰੀ ਨੂੰ “ਪ੍ਰਭਾਕਰ” ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਤਪ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਤ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् स तासु जनयामास पुनः पुत्रांस्तपोधनः

ਭਦਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਪੋਧਨ (ਤਪ ਦਾ ਧਨ) ਉਹਨਾਂ (ਪਤਨੀਆਂ) ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ।

Verse 75

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ च महौजसौ

ਉਹ ‘ਸਵਸਤਿਆਤ੍ਰੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਸਨ—ਯਸ਼ਸਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 76

दत्तो ह्यत्रिवरो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः यवीयसी स्वसा तेषाम् अमला ब्रह्मवादिनी

ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੇਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਅਮਲਾ ਸੀ—ਨਿਰਮਲ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।

Verse 77

तस्य गोत्रद्वये जाताश् चत्वारः प्रथिता भुवि श्यावश् च प्रत्वसश्चैव ववल्गुश्चाथ गह्वरः

ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਸ਼ਿਆਵ, ਪ੍ਰਤ੍ਵਸ, ਵਵਲਗੁ ਅਤੇ ਗਹਵਰ।

Verse 78

आत्रेयाणां च चत्वारः स्मृताः पक्षा महात्मनाम् काश्यपो नारदश्चैव पर्वतानुद्धतस् तथा

ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਖਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਅਨੁੱਧਤ।

Verse 79

जज्ञिरे मानसा ह्येते अरुन्धत्या निबोधत नारदस्तु वसिष्ठाया-रुन्धतीं प्रत्यपादयत्

ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਸਭ ਮਨਸਿਕ (ਮਾਨਸ) ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 80

ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः पुरा देवासुरे युद्धे घोरे वै तारकामये

ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਐਸੇ ਹੋਏ; ਘੋਰ ਤਾਰਕਾਮਯ ਨਾਮਕ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਉਹ ਤਦਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 81

अनावृष्ट्या हते लोके ह्य् उग्रे लोकेश्वरैः सह वसिष्ठस्तपसा धीमान् धारयामास वै प्रजाः

ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧੀਮਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਪਤਿ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 82

अन्नोदकं मूलफलम् ओषधीश् च प्रवर्तयन् तानेताञ्जीवयामास कारुण्यादौषधेन च

ਅੰਨ-ਜਲ, ਮੂਲ-ਫਲ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਚਲਾਕੇ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧ-ਉਪਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ।

Verse 83

अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु सुतान् उत्पादयच्छतम् ज्यायसो ऽजनयच्छक्तेर् अदृश्यन्ती पराशरम्

ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਜੇਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯੰਤੀ ਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਪਤਿ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ (ਪਸ਼ੂ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 84

रक्षसा भक्षिते शक्तौ रुधिरेण तु वै तदा काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्

ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਭੱਖ ਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰਕਤ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਲੀ ਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਤੁਲ੍ਯ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 85

द्वैपायनो ह्यरण्यां वै शुकम् उत्पादयत्सुतम् उपमन्युं च पीवर्यां विद्धीमे शुकसूनवः

ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੋ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 86

भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरस्तु पञ्चमः कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता

ਉਹ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੌਰ। ਉਹ ਕਨਿਆ, ਕੀਰਤਿਮਤੀ, ਯੋਗਮਾਤਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤਾ—ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤੁਤ ਹੈ।

Verse 87

जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वनुहस्य च श्वेतः कृष्णश् च गौरश् च श्यामो धूम्रस्तथारुणः

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਅਨੁਹ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ। ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਭੇਦ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਸ਼ਵੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੌਰ, ਸ਼ਿਆਮ, ਧੂਮ੍ਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣ।

Verse 88

नीलो बादरिकश्चैव सर्वे चैते पराशराः पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम्

ਨੀਲ ਅਤੇ ਬਾਦਰਿਕ—ਇਹ ਸਭ ‘ਪਰਾਸ਼ਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਾਸ਼ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਾਖਾਂ (ਪੱਖ) ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 89

अत ऊर्ध्वं निबोधध्वम् इन्द्रप्रमितिसंभवम् वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यो घृताच्यामुदपद्यत

ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਸੁਣੋ: ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਿਤੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ, ਕਪਿੰਜਲੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਤੋਂ ਉਹ ਜਨਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 90

त्रिमूर्तिर्यः समाख्यात इन्द्रप्रमितिरुच्यते पृथोः सुतायां सम्भूतो भद्रस्तस्या भवद्वसुः

ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਮਿਤੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪૃਥੂ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਭਦ੍ਰ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭਵਦ੍ਵਸੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 91

उपमन्युः सुतस्तस्य बहवो ह्यौपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कौण्डिन्या ये परिश्रुताः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਹੋਇਆ; ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਤੋਂ ‘ਔਪਮਨ੍ਯਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੰਸ਼ਜ ਫੈਲੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੌਂਡਿਨ੍ਯ ਵੀ ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 92

एकार्षेयास् तथा चान्ये वासिष्ठा नाम विश्रुताः एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता दश महात्मनाम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ‘ਏਕਾਰ੍ਸ਼ੇਯ’ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ‘ਵਾਸਿਸ਼੍ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼੍ਠਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 93

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा विश्रुता भुवि भर्तारश् च महाभागा एषां वंशाः प्रकीर्तिताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਮਹਾਭਾਗ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 94

त्रिलोकधारणे शक्ता देवर्षिकुलसंभवाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः

ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇ।

Verse 95

यैस्तु व्याप्तास्त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਗਏ।