Adhyaya 97
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜਟਾਮੌਲੀ, ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਰ ਹਰ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ-ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ‘ਅਜਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੀ ਸ਼ੇਖੀ (ਇੰਦਰਾਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗੰਗਾ-ਨਿਰੋਧ, ਗਰੁੜ-ਬੰਧਨ, ਇਸਤਰੀ-ਹਰਨ ਆਦਿ) ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨੇਤ੍ਰਾਗਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਦਾਂਗੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਥਚੱਕਰ ਰਚ ਕੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਲੰਧਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਚੱਕਰ ਫੜਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਰਕਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮਾਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਰਕਤਕੁੰਡ’ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜੈਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—‘ਜਲੰਧਰਵਿਮਰਦਨ’ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ/ਸ੍ਰਾਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਗਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਹੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जलन्धरं जटामौलिः पुरा जम्भारिविक्रमम् कथं जघान भगवान् भगनेत्रहरो हरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰਭ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਟਾਮੌਲੀ, ਭਗ-ਨੇਤ੍ਰ-ਹਰ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਭਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਵਿਕਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ?”
Verse 2
वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सुव्रत सूत उवाच जलन्धर इति ख्यातो जलमण्डलसंभवः
“ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋ।” ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ‘ਜਲੰਧਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਜਲ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।”
Verse 3
आसीदन्तकसंकाशस् तपसा लब्धविक्रमः तेन देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः
ਉਹ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ। ਉਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵ—ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਭੈ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
निर्जिताः समरे सर्वे ब्रह्मा च भगवानजः जित्वैव देवसंघातं ब्रह्माणं वै जलन्धरः
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਹਾਰ ਗਏ—ਸਵੈੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ। ਦੇਵ-ਸੰਘ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
जगाम देवदेवेशं विष्णुं विश्वहरं गुरुम् तयोः समभवद्युद्धं दिवारात्रम् अविश्रमम्
ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵ-ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 6
जलन्धरेशयोस्तेन निर्जितो मधुसूदनः जलन्धरो ऽपि तं जित्वा देवदेवं जनार्दनम्
ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਵੀ ਵਿਜੇਤਾ ਬਣਿਆ।
Verse 7
प्रोवाचेदं दितेः पुत्रान् न्यायधीर्जेतुमीश्वरम् सर्वे जिता मया युद्धे शङ्करो ह्यजितो रणे
ਤਦ ਨਿਆਯਧੀ (ਯੁਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਣੈ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ) ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾ—“ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਜਿੱਤ ਹੈ।”
Verse 8
तं जित्वा सर्वमीशानं गणपैर् नन्दिना क्षणात् अहमेव भवत्वं च ब्रह्मत्वं वैष्णवं तथा
ਨੰਦੀ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਹੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਦ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 9
वासवत्वं च युष्माकं दास्ये दानवपुङ्गवाः जलन्धरवचः श्रुत्वा सर्वे ते दानवाधमाः
“ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦਾਸਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।” ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨੀਚ ਦਾਨਵ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਗਏ।
Verse 10
जगर्जुरुच्चैः पापिष्ठा मृत्युदर्शनतत्पराः दैत्यैरेतैस्तथान्यैश् च रथनागतुरङ्गमैः
ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਦੈਤ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਦਹਾੜੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਪਏ।
Verse 11
संनद्धैः सह संनह्य शर्वं प्रति ययौ बली भवो ऽपि दृष्ट्वा दैत्येन्द्रं मेरुकूटमिव स्थितम्
ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ्ज ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਵ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਲ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਸਮਝਿਆ।
Verse 12
अवध्यत्वम् अपि श्रुत्वा तथान्यैर् भगनेत्रहा ब्रह्मणो वचनं रक्षन् रक्षको जगतां प्रभुः
ਉਸ ਦੇ ‘ਅਵਧ੍ਯ’ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ—ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹੀ ਸੁਣ ਕੇ—ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ ਰਹੇ।
Verse 13
सांबः सनन्दी सगणः प्रोवाच प्रहसन्निव किं कृत्यमसुरेशान युद्धेनानेन सांप्रतम्
ਸਾਂਬ ਨੇ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ?'
Verse 14
मद्बाणैर्भिन्नसर्वाङ्गो मर्तुमभ्युद्यते मुदा जलन्धरो ऽपि तद्वाक्यं श्रुत्वा श्रोत्रविदारणम्
'ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।' ਕੰਨ ਪਾੜਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਵੀ...
Verse 15
सुरेश्वरमुवाचेदं सुरेतरबलेश्वरः वाक्येनालं महाबाहो देवदेव वृषध्वज
ਅਸੁਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ, ਹੇ ਬਲਦ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।'
Verse 16
चन्द्रांशुसन्निभैः शस्त्रैर् हर योद्धुमिहागतः निशम्यास्य वचः शूली पादाङ्गुष्ठेन लीलया महांभसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रमायुधम्
'ਹੇ ਹਰ, ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਆਇਆ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੂਲੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
कृत्वार्णवांभसि सितं भगवान् रथाङ्गं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हताः सुराश् च दक्षान्धकान्तकपुरत्रययज्ञहर्ता लोकत्रयान्तककरः प्रहसंतदाह
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਚਿੱਟੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਦਕਸ਼, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।
Verse 18
पादेन निर्मितं दैत्य जलन्धर महार्णवे बलवान् यदि चोद्धर्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा
ਹੇ ਦੈਤ ਜਲੰਧਰ! ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੂੰ—ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ ਤੇ ਉੱਠਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
Verse 19
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः प्रदहन्निव नेत्राभ्यां प्राहालोक्य जगत्त्रयम्
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 20
जलन्धर उवाच गदामुद्धृत्य हत्वा च नन्दिनं त्वां च शङ्कर हत्वा लोकान्सुरैः सार्धं डुण्डुभान् गरुडो यथा
ਜਲੰਧਰ ਬੋਲਿਆ—ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਡੁੰਡੁਭਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 21
हन्तुं चराचरं सर्वं समर्थो ऽहं सवासवम् को महेश्वर मद्बाणैर् अच्छेद्यो भुवनत्रये
ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 22
बालभावे च भगवान् तपसैव विनिर्जितः ब्रह्मा बली यौवने वै मुनयः सुरपुङ्गवैः
ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਕੇਵਲ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਜੇਯ ਸਨ। ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਨੀ ਵੀ ਵਸ਼ ਹੋਏ।
Verse 23
दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि
ਇੱਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ?
Verse 24
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः न सेहिरे यथा नागा गन्धं पक्षिपतेरिव
ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਵਾਯੂ, ਵਰੁਣ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ।
Verse 25
न लब्ध्वा दिवि भूमौ च बाहवो मम शङ्कर समस्तान्पर्वतान्प्राप्य घर्षिताश् च गणेश्वर
ਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ (ਉਸ ਦਾ) ਅੰਤ ਲੱਭ ਸਕੀਆਂ; ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਘਿਸ ਗਈਆਂ।
Verse 26
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान् नीलो मेरुः सुशोभनः घर्षितो बाहुदण्डेन कण्डूनोदार्थम् आपतत्
ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੰਦਰ, ਨੀਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮੇਰੂ—ਬਾਂਹ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਰਗੜਿਆ ਗਿਆ; ਖੁਜਲੀ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 27
गङ्गा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ नारीणां मम भृत्यैश् च वज्रो बद्धो दिवौकसाम्
ਹਿਮਾਲੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਲਈ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
वडवाया मुखं भग्नं गृहीत्वा वै करेण तु तत्क्षणादेव सकलं चैकार्णवमभूदिदम्
ਵਡਵਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਖ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੇ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾ-ਏਕਾਰ্ণਵ (ਇਕ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ) ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 29
ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश् च शतयोजनम्
ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਨਾਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਰਥ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵੀ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ।
Verse 30
गरुडो ऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना उर्वश्याद्या मया नीता नार्यः कारागृहान्तरम्
ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਗਪਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੈਦਖਾਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 31
कथंचिल्लब्धवान् शक्रः शचीमेकां प्रणम्य माम् मां न जानासि दैत्येन्द्रं जलन्धरमुमापते
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆ; ਹੇ ਉਮਾ-ਪਤੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਜਲੰਧਰ—ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ?
Verse 32
सूत उवाच एवमुक्तो महादेवः प्रादहद्वै रथं तदा तस्य नेत्राग्निभागैककलार्धार्धेन चाकुलम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਆਪਣੇ ਨੇਤਰ-ਅਗਨੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਕਲਾ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਵੀ ਅੱਧ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
दैत्यानामतुलबलैर्हयैश् च नागैर् दैत्येन्द्रास् त्रिपुररिपोर् निरीक्षणेन नागाद् वैशसम् अनुसंवृतश् च नागैर् देवेशं वचनमुवाच चाल्पबुद्धिः
ਅਤੁੱਲ ਬਲ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਰਿਪੁ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਦੈਤ੍ਯ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
किं कार्यं मम युधि देवदैत्यसंघैर् हन्तुं यत्सकलमिदं क्षणात्समर्थः यत्तस्माद्भयमिहनास्ति योद्धुम् ईश वाञ्छैषा विपुलतरा न संशयो ऽत्र
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਕਿਉਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਈਸ਼, ਇੱਥੇ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 35
तस्मात्त्वं मम मदनारिदक्षशत्रो यज्ञारे त्रिपुररिपो ममैव वीरैः भूतेन्द्रैर्हरिवदनेन देवसंघैर् योद्धुं ते बलमिह चास्ति चेद्धि तिष्ठ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਦਨ-ਵੈਰੀ, ਹੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਹੇ ਯਜ੍ਞ-ਵੈਰੀ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਰਿਪੁ! ਜੇ ਇੱਥੇ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ—ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਦੇਵ-ਸੰਘ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹਰਿ ਸਮੇਤ।
Verse 36
इत्युक्त्वाथ महादेवं महादेवारिनन्दनः न चचाल न सस्मार निहतान्बान्धवान्युधि
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਉਹ ਹਿਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 37
दुर्मदेनाविनीतात्मा दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं तेन हन्तुं समुद्यतः
ਦੁਰਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨੀਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 38
दुर्धरेण रथाङ्गेन कृच्छ्रेणापि द्विजोत्तमाः स्थापयामास वै स्कन्धे द्विधाभूतश् च तेन वै
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਧਰ ਰਥਾਂਗ (ਚੱਕਰ) ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰ ਗਿਆ।
Verse 39
कुलिशेन यथा छिन्नो द्विधा गिरिवरो द्विजाः पपात दैत्यो बलवान् अञ्जनाद्रिरिवापरः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਵੀ ਦੂਜੇ ਅੰਜਨਾਦ੍ਰਿ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਢਹਿ ਗਿਆ।
Verse 40
तस्य रक्तेन रौद्रेण सम्पूर्णम् अभवत्क्षणात् तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰੌਦ੍ਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਲਹੂ ਹੀ ਮਾਸ ਰੂਪ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 41
महारौरवमासाद्य रक्तकुण्डमभूदहो जलन्धरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपार्षदाः
ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਰੌਰਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹਾਏ, ਉਹ ਰਕਤ-ਕੁੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣੇ।
Verse 42
सिंहनादं महत्कृत्वा साधु देवेति चाब्रुवन् यः पठेच्छृणुयाद्वापि जलन्धरविमर्दनम्
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ—“ਸਾਧੁ, ਹੇ ਦੇਵ!” ਜੋ ਕੋਈ ਜਲੰਧਰ-ਵਿਮਰਦਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 43
श्रावयेद्वा यथान्यायं गाणपत्यमवाप्नुयात्
ਜਾਂ ਜੋ ਯਥਾਵਿਧਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਗਣਪਤਿ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ-ਪਦ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Jalandhara is described as ‘jalamandala-sambhava’ (born from the watery sphere) and ‘antaka-sankasha’ (death-like in terror), empowered by intense tapas that grants extraordinary martial dominance over devas and even challenges Vishnu.
Shiva burns Jalandhara’s chariot with the fire of his eye (netra-agni) and fashions a formidable rathanga/chakra in the ocean by mere play (lila). When Jalandhara attempts to wield/withstand the weapon, he is split in two and falls, demonstrating the supremacy of Shiva’s tejas over demonic pride.
The episode teaches that tapas and power, when allied with arrogance and adharma, culminate in self-destruction; dharma is ultimately protected by Shiva, and true auspiciousness arises from surrender, devotion, and alignment with cosmic order rather than conquest.
The chapter’s phala-shruti states that one who reads, hears, or properly recites the ‘Jalandhara-vimardana’ attains ‘gāṇapatya’—interpretable as Shiva’s gaṇa-related grace, protection, and spiritual accomplishment within the Shaiva fold.