Adhyaya 48
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਗਿਰਿ ਮੇਰੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਵਿਸਤਾਰ, ਪਰਿਣਾਹ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਵ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਹੇਮਮਯ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ, ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਗੋਪੁਰ, ਤੋਰਣ, ਦੀਰਘਿਕਾ ਤੇ ਤਟਾਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਸਮਾਨ ਵਿਮਾਨ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਵ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ, ਹਰਿ-ਪਦਮਜ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਪਾਵਕ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਗਰ ਵੀ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਗਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜੰਬੂਨਦੀ, ਜੰਬੂਵ੍ਰਿਖ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨਵ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः सुत उवाच मेरु अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महागिरिः नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਦਵੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰੂ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 2
चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु
ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਮਾਪ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸੋਲਾਂ (ਮਾਪ) ਤੱਕ ਧੰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਲਾਂ (ਮਾਪ) ਤੱਕ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 3
शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहो ऽनुमण्डलः
ਸ਼ਰਾਵ (ਕਟੋਰੇ) ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਾ ਬੱਤੀ (ਮਾਪ) ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਲ ਪਰਿਧੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 4
हैमीकृतो महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शनेन च धत्तूरपुष्पसंकाशः सर्वदेवनिकेतनः
ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਧੱਤੂਰਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 5
क्रीडाभूमिश् च देवानाम् अनेकाश्चर्यसंयुतः लक्षयोजन आयामस् तस्यैवं तु महागिरेः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਂਗਿਰਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਸੀ।
Verse 6
ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषं चोपरि विप्रेन्द्रा धरायास्तस्य शृङ्गिणः
ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਿੰਗਧਾਰੀ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 7
मूलायामप्रमाणं तु विस्तारान् मूलतो गिरेः ऊचुर्विस्तारमस्यैव द्विगुणं मूलतो गिरेः
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਜੋ ਚੌੜਾਈ ਲੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਮੂਲ-ਆਯਾਮ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
पूर्वतः पद्मरागाभो दक्षिणे हेमसन्निभः पश्चिमे नीलसंकाश उत्तरे विद्रुमप्रभः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉਹ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਕ) ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੋਨੇ ਜਿਹਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੀਲਾ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 9
अमरावती अमरावती पूर्वभागे नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਵਿਭੂਤਿ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਸੀ।
Verse 10
गोपुरैर्विविधाकारैर् हेमरत्नविभूषितैः तोरणैर् हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः
ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੋਪੁਰ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਾਲੇ ਤੋਰਨ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਅਲੰਕਾਰ ਪਥ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਦੇ, ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 11
संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारविनम्रैश् च मदघूर्णितलोचनैः
ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਸਤਨ-ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਅਤੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲੋਕੀ ਮੋਹ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः
ਉਹ ਥਾਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਦਭੁਤ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ—ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ੋਭਾ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਦੇ ਪਰਮ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 13
हेमसोपानसंयुक्तैर् हेमसैकतराशिभिः नीलोत्पलैश्चोत्पलैश् च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः
ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਨੀਲ ਉਤਪਲ, ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੁਨਹਿਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 14
एवंविधैस्तटाकैश् च नदीभिश् च नदैर्युता विराजते पुरी शुभ्रा तयासौ पर्वतः शुभः
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਚਮਕਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ओथेर् चितिएस् अत् म्त्। मेरु तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु अमरावतीसमा दिव्या सर्वभोगसमन्विता
ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨਗਰ ਹਨ। ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ‘ਤੇਜਸਵਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਭੋਗ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 16
वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः भवनैरावृता दिव्यैर् जांबूनदमयैः शुभैः
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ‘ਵੈਵਸਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਯਮ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਜਾਮਬੂਨਦ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਸ਼ੁਭ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 17
नैरृते कृष्णवर्णा च तथा शुद्धवती शुभा तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना
ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 18
महोदया चोत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती पर्वतस्य दिगन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा
ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੋਦਯਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ੋਵਤੀ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਸਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਸਰਬ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਾਂਗ।
Verse 19
ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां निकेतनम् सर्वभोगयुतं पुण्यं दीर्घिकाभिर्नगोत्तमम्
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ ਹੈ।
Verse 20
सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः तथान्यैर्विविधाकारैर् भूतसंघैश् चतुर्विधैः
ਉਹ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਚੌਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ-ਸੰਘ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।
Verse 21
गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम् सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਮਾਨ ਖੜਾ ਸੀ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ—ਜੋ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਦੇ ਬੰਧਨ ਢੀਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ।
Verse 22
तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च
ਉੱਥੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸ਼ਰਵ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹਨ—ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਵੀ ਸੀ।
Verse 23
हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सो ऽपि च पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे
ਉੱਥੇ ਹਰੀ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਪਦਮਰਾਗਮਯ (ਮਾਣਿਕ-ਨਿਰਮਿਤ) ਸੀ ਅਤੇ ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।
Verse 24
तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च सोमस्य वरुणस्याथ निरृतेः पावकस्य च
ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਯਮ, ਸੋਮ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 25
वायोश्चैव तु रुद्रस्य शर्वालयसमन्ततः तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च
ਸ਼ਰਵ (ਰੁਦ੍ਰ) ਦੇ ਆਲਯ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਮਾਨ-ਮਹਲ ਹਨ।
Verse 26
ईशान्यामीश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा च व्यवस्थिता सिद्धेश्वरैश् च भगवाञ् छैलादिः शिष्यसंमतः
ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਅਰਚਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਮਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।
Verse 27
सनत्कुमारः सिद्धैस्तु सुखासीनः सुरेश्वरः सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ ਤੇ ਉਸੇ ਕੋਟਿ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 28
योगभूमिः क्वचित्तस्मिन् भोगभूमिः क्वचित्क्वचित् बालसूर्यप्रतीकाशं विमानं तत्र शोभनम्
ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਯੋਗ-ਭੂਮੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਭੋਗ-ਭੂਮੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਗਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 29
शैलादिनः शुभं चास्ति तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः षण्मुखस्य गणेशस्य गणानां तु सहस्रशः
ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭਤਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੇ ਗਣੇਸ਼ ਲਈ ਗਣ-ਸਮੂਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 30
सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता
ਸੁਯਸ਼ਾ ਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਅਤੇ ਮਦਨ ਲਈ ਵੀ—ਉੱਥੇ ‘ਜੰਬੂਨਦੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿੱਧੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 31
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਜੰਬੂ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ—ਅਤਿ ਉੱਚਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 32
इलावृत मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षमिलावृतम् तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः
ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਗਲਮਈ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਜੰਬੂ-ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
जांबूनदसमप्रख्या नानावर्णाश् च भोगिनः मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपो ऽयं मध्यमः शुभः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਮੱਧਲਾ ਦੀਪ ਜੰਬੂਨਦ-ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ—ਨਾਗ ਅਧਿਪਤੀ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 34
नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः नववर्षं तु वक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਉਪਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਉਹ ਨੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 35
विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश् च निबोधत
ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ ਸਮਝੋ।
Frequently Asked Questions
Meru is placed at the center of Jambudvipa with explicit measurements (height, underground depth, and breadth), described as ‘sharāva-vat’ (bowl-like) and radiant with jewel-like peaks; its sanctity is heightened by Shiva’s auspicious touch, making it a divine abode for multiple deities and siddhas.
It indicates a perpetual worship-order (nityarchana) in the Ishanya (northeast) sacred zone associated with Ishvara/Shiva, emphasizing that cosmic governance includes continuous liturgical devotion—mirroring the ideal of daily Linga-puja in human practice.