Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
ਪਿਛਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਤੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਨਿਰਣਯ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਕਰਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੌਰ, ਪਾਰਥਿਵ ਅਤੇ ਵਾਰੀਗਰਭ/ਵੈਦਯੁਤ—ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਲ ‘ਪੀ ਕੇ’ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਤਾਪ, ਵਰਖਾ, ਠੰਢ—ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਡੀ-ਮਾਰਗ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ (ਵਰਖਾ, ਓਸ/ਪਾਲਾ, ਤਾਪ) ਦੱਸ ਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ/ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਣ-ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਜਨਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਥਨ” ਨਾਮ ਦਾ ਉਨਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਗਣ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ (ਸੂਤ) ਨੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਕਾਂ (ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ) ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Verse 3
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਬੋਲਿਆ।
Verse 4
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਗ।
Verse 5
फ़िरे-wअतेर्-चिर्च्ले यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਨਿਯਤ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਉਤਪੱਤਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 6
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਗ, ਭੌਤਿਕ (ਤੱਤਵ) ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ ਅੱਗ—ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ।
Verse 7
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਿਆ, ਤਦ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਏ।
Verse 8
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया
ਉੱਥੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਅਰਥ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ—ਆਪਣਾ ਆਵਿਰਭਾਵ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 9
सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਰਚ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਸ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।
Verse 10
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਪਵਨ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਵਹਿਨੀ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੁਚਿ (ਨਿਰਮਲ) ਅਗਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
‘ਅਬਜ’ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੈਦ੍ਯੁਤ (ਬਿਜਲੀ-ਜਨਿਤ) ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਹਨ—ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਜਾਠਰ ਅਤੇ ਸੌਰ; ਸੌਰ ਅੱਗ ਜਲ-ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
ਇਸ ਲਈ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸੂਰਜ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁੱਝਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ।
Verse 13
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਪਾਵਕ ਅੱਗ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਉਹੀ ਅੱਗ, ਬਾਹਰਲੀ ਜਵਾਲਾ-ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਾਠਰਾਗਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे
ਅਤੇ ਜੋ ਇਹ ਚਿੱਟੀ, ਗੋਲਾਕਾਰ ਚਮਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਠੰਢੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗਰਮੀ ਦੇ—ਉਹ ਸੌਰ ਪ੍ਰਭਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
ਇੱਕ ਪਾਦ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਗਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੌਰ ਤੇ ਆਗਨੇਯ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे
ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 18
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਹੀ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः
ਇਸ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਅਤੇ ਸੂਰਜਾਸਤ ਵੇਲੇ, ਜਲ ਨਿੱਤ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
ਜੋ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
ਉਹ ਵਹਨੀ ‘ਸਹਸ੍ਰਪਾਦ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਘੜੇ ਵਰਗੀ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
ਪਾਣੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਨਦੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ, ਕੂਆਂ ਤੋਂ ਲਏ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਕੁਝ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਵਹਿੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਤਲਾਬਾਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਲ।
Verse 24
च्लस्सेस् ओफ़् सुन्रय्स् तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
ਉਸ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਢ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਾਡੀਆਂ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ‘ਭਜਨਾ’, ‘ਮਾਲਿਆ’, ‘ਕੇਤਨਾ’, ‘ਪਤਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਖਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਹਿਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ‘ਰੇਸ਼ਾ’, ‘ਮੇਘਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਤਸ੍ਯ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਜੋ ਪਾਲਾ ਤੇ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा
ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਚੰਦਰਭਾ’ (ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਭਾ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਭਸਤੀ (ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ) ਪੀਤ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—‘ਗਾਂ’ ਵਾਂਗ—ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 28
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
ਉਹ ਸਭ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ੁਕਲਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ ਸੌ, ਜੋ ਤਾਪ ਅਤੇ ਤੇਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ-ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ
ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਵਧਾ’ ਨਾਮਕ ਅਰਪਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ (ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ) ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः गऺत्तेर् इन् देर् सोन्ने इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਾਲਾ/ਹਿਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਪੂਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ—ਇਹ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਦੇਵ ਹਨ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਤੀ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਗਤ ਦਾ ਲਯ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने
ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਸ਼ੁ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰੁਣ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਰਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
चैत्रे मासि भवेदंशुर् धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः
ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅੰਸ਼ੁ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੈਸਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ—ਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ; ਅਤੇ ਆਸਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਰ੍ਯਮਾ—ਦੀਪਤ ਰਵੀ—ਨਿਯਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः
ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ‘ਵਿਵਸਵਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਭਗ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪਰਜਨ੍ਯ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ (ਸੌਰ-ਸ਼ਕਤੀ) ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਅਰਕ-ਕਰਮ (ਸੂਰਜੀ ਕਾਰਜ) ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਕਾਰਯਰਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 36
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽंशुः सप्तभिस् तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
ਪੂਸ਼ਾ ਦੇਵ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ (ਰਸ਼ਮੀ-ਗਣਾਂ) ਸਮੇਤ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਸ਼ੁ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੇਤ; ਧਾਤਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੇਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 37
विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः सप्तभिस्तपते मित्रस् त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः
ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਸ (ਰਸ਼ਮੀਆਂ) ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ।
Verse 38
अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम्
ਅਰ੍ਯਮਾ ਦਸ (ਰਸ਼ਮੀਆਂ) ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੌਂ ਨਾਲ ਤਿਵੇਂ ਹੀ; ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਚਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਫਿੱਕਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः
ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਸਿਰ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਲੋਹਿਤ (ਲਾਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਕਹੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।
Verse 41
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति
ਸੂਰਜ ਔਖਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एवं रश्मिसहस्रं तत् सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਤੇ ਗਰਮ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
Verse 43
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਟਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਮੰਡਲ ‘ਸੂਰਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਯੋਨੀ-ਕਾਰਣ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 44
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः
ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣੋ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਈਸ਼ ਦਾ ਖੱਬਾ ਨੇਤਰ ਹੈ।
Verse 45
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् तेषां जनानां लोके ऽस्मिन् नयनं नयते यतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ ਦਾ ਸੱਜਾ ਨੇਤਰ ਆਪ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter distinguishes soura (solar/divine), jathara (digestive/fire within beings), and varigarbha/vaidyuta (watery-atmospheric/lightning-related) Agni. Their mutual ‘entry’ explains how heat, digestion, weather, and solar radiance function as a single integrated cosmic economy.
It presents the Sun as drawing waters via rays and distributing effects through ray-channels (nāḍīs): sets of rays are associated with rainfall, heat (gharma), and cold/frost (hima), producing seasonal alternations through day–night and north–south movement.
The chapter states that luminaries (chandra, grahas, nakṣatras) are to be understood as arising from or grounded in the solar principle, with Soma as nakṣatra-lord, while Sun and Moon function as the Lord’s right and left ‘eyes’ governing perception and order in the world.