Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਰੋਗ, ਦੁੱਭਿਖ, ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञਾਂ ਦਾ ਪਤਨ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਲਟ ਜਾਣਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਦੰਭ, ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਾਧਾ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੂਪ ਧਰਮ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਲਿਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ-ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਕਾਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ੋਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਮਿਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਕਲਿਸ਼ਿਸ਼ਟ’ ਸਮੁਦਾਇ ਬਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾ ਕੇ ਨਿਰਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਬੀਜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः शक्र उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਨਾਲ ਵਿਗੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ, ਅਸੂਯਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਤੱਕ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਦ ਦਾ ਰੋਗ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਲਟ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਾਰਮੀ ਲੋਕ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਵੱਡੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः
ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁ-ਇਸ਼ਟ, ਕੁ-ਅਧਿਐਨ, ਦੁਰਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਰਾਗਮ (ਕੁਮਾਰਗ) ਨਾਲ ਉਹ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः
ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਦਵਿਜ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 6
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ—ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੀ—ਪਤਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ (ਅਣਉਚਿਤ) ਜੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते
ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ-ਪ੍ਰਾਇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ।
Verse 8
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः
ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਾਰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 9
राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः
ਚੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਾਲੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਚੋਰਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ। ਇਕ-ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪਰਕੀਏ ਸੰਬੰਧ ਵਧਣਗੇ।
Verse 10
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਕਿਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਫਲਵੰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰੇ ਧਰਮ-ਸਾਮ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 11
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਲੁੱਟੇਰੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ; ਉਹ ਪੱਥਰ-ਭੋਜੀ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣਗੇ। ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹੀ ਸਭ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।
Verse 12
अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः
ਜੋ ਰਾਜੇ ਸੱਚੇ ਖ਼ਤਰੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ; ਇਹ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਆਚਰਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः
ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਸ਼ੂਦਰ ਦਵਿਜੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 14
नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ
ਤਦ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਨੀਚ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ।
Verse 15
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ-ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਗ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 17
सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः
ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਘੇਰ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਚਾਟੁਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते
ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮਰਦ ਘੱਟ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।
Verse 20
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਆਪ ਮਹਾਦੇਵ—ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ—ਹੀ ਹੈ; ਬੰਧੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਲਈ ਉਹੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਖ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।
Verse 21
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्
ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਇੱਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬਦਲਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ (ਤੱਤ) ਨੂੰ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਖ਼ਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः
ਕਲਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੀਵ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦਾ ਘਾਟਾ ਤੇ ਨਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्
ਯੁਗ-ਖ਼ਯ ਵੇਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਵੈਰਾਗ) ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਦਾਨ-ਮੂਲਕ, ਸੁਖਮ ਪਰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਿਵੇਕ—ਦੁਰਲਭ—ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः
ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਢਿੱਲੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ—ਜੋ ਰੱਖਿਆਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ—ਅਰੱਖਿਆਕ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਬਣ ਕੇ ਬਲੀ-ਭਾਗ (ਕਰ/ਭੇਟ) ਹੜਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਸਭ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਲਾਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣਗੇ—ਡਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੇ ਯੁਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।
Verse 26
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਰੁੱਖੀਆਂ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਹੀ ਸ਼ੂਲ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਯੁਗ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਅਜੀਬ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਭੇਜੇਗਾ—ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਦਬੇ ਯੁਗ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।
Verse 27
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः
ਉਸ ਨੀਚ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਲੋਕ ਵੀ ਬੁਰੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਾਖੰਡੀ ਠੱਗ—ਖਾਲੀ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ—ਢੱਕ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 28
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः
ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਗ-ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਣਗੇ। ਨਾ ਸਿੱਧਾਪਣ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ—ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
Verse 29
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्
ਯੁਗ ਘਟਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਨਿੰਦਕ ਲੋਕ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ—ਇਹੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 30
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च
ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਦੇਸ਼ਾਂ, ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਰਾਜ ਬਣਣਗੇ।
Verse 31
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਰਖਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਬੇਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹਾਕਮ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ।
Verse 32
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः
ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹਨ—ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਧਿੱਠ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣਗੇ।
Verse 33
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये
ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਜਣਮੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ-ਸੀ ਹੋਵੇ।
Verse 34
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ—ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼; ਮੁੰਡਿਆ ਸਿਰ ਤੇ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 35
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ਲੋਕ ਅੰਨ-ਚੋਰ ਬਣਣਗੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨਗੇ। ਚੋਰ ਚੋਰ ਦਾ ਮਾਲ ਚੁਰਾਏਗਾ; ਇੱਕ ਲੁਟੇਰਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁਟੇਗਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲੁੱਟੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁਟ ਲਵੇਗਾ।
Verse 36
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਯੋਗ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਕੀੜੇ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਦਬਾ ਲੈਣਗੇ।
Verse 37
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः
ਤਦ ਅੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਲ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਭੁੱਖ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਗੇ।
Verse 38
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਣਗੇ; ਤਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਵੇਦ ਪੂਰੇ ਦਿੱਸਣਗੇ, ਪਰ ਅਰਥ ਢੱਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਦਿੱਸਣ।
Verse 39
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह
ਤਦ ਯੱਗ ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਕੇਸਰੀ ਚੋਲੇ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇ-ਸੰਯਮੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਾਪਾਲਿਕ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣਗੇ।
Verse 40
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੇਦ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵੇਚਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਾਖੰਡੀ—ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ—ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः
ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੂਦਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਰਾਜੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨਗੇ; ਪਰ ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਮੰਨਣਗੇ।
Verse 43
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता
ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।
Verse 44
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते
ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਲਗਨ ਕਾਰਨ ਕਲੀ ਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः
ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਬਲ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸੌੰਦਰਯ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਤੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः
ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਧਰਮ ਬਿਨਾ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ (ਅਨਸੂਯਾ) ਦੇ ਆਚਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਧੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਆਚਾਰ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 47
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼-ਉਨਮੁਖ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
संध्यांश एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः
ਇਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝੋ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 49
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः
ਇੱਥੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਦ ਪਾਦ ਕਰਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੁਗ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਦ ਪਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 50
प्रमिति एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਅਧਰਮੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਦੰਡਧਾਰੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।
Verse 51
गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
ਇਸੇ ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰਮਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਿਤੀ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 52
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्
ਉਹ ਪੂਰੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਿਆ।
Verse 53
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः
ਤਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਲੇਛਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ—ਇਹ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
Verse 54
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
Verse 55
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः
ਜੋ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਆਤਿਆਸ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्
ਚੱਕਰ ਚਲਾ ਕੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ—ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਜੇਯ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਧਰਮ-ਬਲ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ।
Verse 57
मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्
ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਪ੍ਰਮਿਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੀਰਯਵਾਨ ਸੀ—ਇਉਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः
ਚੰਦਰ-ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੱਤੀਵਾਂ ਸਾਲ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 59
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः
ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਦਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਬੀਜ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼’—ਭਵਿੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ-ਮਾਤਰ—ਬਣਾ ਛੱਡਿਆ।
Verse 60
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
ਪਰਸਪਰ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਉਠਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 61
गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः
ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ; ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 62
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके
ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਲੇਛ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਘੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ (ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਛਾਂ) ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 63
बेहविओउर् ओफ़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्त स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः
ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸਯੰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਅਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते
ਯੁਗ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਸਪਰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 65
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च
ਤਦ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਣ ਲੱਗੀ।
Verse 66
स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੌਤ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਆਚਾਰ-ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਰਹਿਮ ਤੇ ਘੋਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 67
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕ ਬੇਮਰਿਆਦਾ, ਬੇਕਾਬੂ, ਸਨੇਹ-ਹੀਣ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਖ਼ਤਮੇ ਨਾਲ ਸਦਾਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੱਦ ਤੇ ਬਲ ਘਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 68
हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः
ਸੁੱਕੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 69
प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा
ਆਪਣੇ ਜਨਪਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਦੂਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕੂਏਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਦ, ਮਾਸ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰਣ-ਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ।
Verse 71
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा
ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਏ—ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਚਿਆ।
Verse 72
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा
ਬੁਢਾਪੇ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਵਿਚਾਰਣਾ (ਵਿਵੇਕ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰਣਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸਥਾ—ਸਮਤੁਲਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 73
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्
ਬੋਧ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸਥਾ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਤੁਲਤਾ—ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਸੰਬੋਧ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਲੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਰੂਪ-ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 74
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਯੁਗ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ।
Verse 75
भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
ਭਾਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਨਾਲ ਤਦ ਕ੍ਰਿਤ—ਸਤ੍ਯਯੁਗ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਯਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚੱਲੀ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 76
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
ਤਦ ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾ ਐਸੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਜਨ ਟਿਕ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 77
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
ਉੱਥੇ ਸੱਤ (ਵਰਗ) ਅਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਬੀਜ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 78
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च
ਤਦ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼—ਭੇਦ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 79
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते
ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦੀ ਤੇ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਹੈ।
Verse 80
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये
ਸ਼੍ਰੁਤੀ‑ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ‑ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ।
Verse 81
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ
ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ‑ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ)‑ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲ ਦੇ ਫੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 82
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਫੇਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਯੁਗ ਦੀ ਲੜੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਤ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕਾਲ‑ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪਤੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਅਪਰਿਵਰਤਨ ਆਧਾਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਕਰਮ‑ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 84
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु
ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਬਲ, ਰੂਪ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ‑ਤਿੰਨ ਪਾਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹ੍ਰਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸਿੱਧੀ—ਸੁਧਾਰਕ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 86
चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् युग = हऺहेरे ज़ेइतेइन्हेइतेन् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता
ਇਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਤੁਰਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਕਾਲ-ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 87
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੁਗ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਜੀਵ ਅਨਾਰਜਵਤਾ ਅਤੇ ਜੜਤਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 88
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
ਇਹੀ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 89
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्
ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜਦੋਂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 90
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ੍ਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 91
पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः
ਕਲਪ ਪੱਚੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਨਾ ਘੱਟ, ਨਾ ਵੱਧ। ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 92
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 93
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਯੁਗ-ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵੀ ਖ਼ਸਾਰਾ ਤੇ ਉਤ्थਾਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 94
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ—ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 95
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
ਜੇ ਇਕੋ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਕਾਲ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਕਲਪ ਦੂਜੇ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 96
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ—ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਮਨਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 97
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः
ਉਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਅਭਿਮਾਨ (ਆਤਮ-ਭਾਵ) ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਦੇਵਗਣ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਵੀ।
Verse 98
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे
ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ—ਸਭ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਕੋ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 99
युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਹਰ ਯੁਗ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਯਥਾਵਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ।
Verse 100
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः
ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਦੇਵੀ-ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
The chapter lists pervasive disorder: disease and fear, drought and famine, loss of śruti authority, decline of Vedic study and yajña, ethical collapse (lying, greed, violence), varṇāśrama inversion, corrupt rulers and thieves, commercialization of sacred acts, and widespread tamasic conduct culminating in yuga-end chaos.
It states that in Kali, Mahādeva Śaṅkara Nīlalohita becomes manifest for the re-establishment of dharma; those who in any manner take refuge in Śaṅkara are said to conquer kali-doṣa and reach the highest state—implying Śiva-bhakti and dharma-aligned living as direct salvific means.
Yuga-sandhyāṃśa is the transitional ‘junction portion’ at the end/beginning of a yuga. The chapter uses it to explain how adharmic accumulation culminates in collapse and purgation, after which small remnant groups (kaliśiṣṭa) become the seed for the renewed Kṛta Yuga under the guidance of sages.