Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਚੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਸ਼ਵ‑ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦੇ ਵਧਣ‑ਘਟਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਰ ਕਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਬੁਮਯ ਸੋਮ ਨੂੰ ਮਧੁ‑ਸੁਧਾ‑ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਾਵਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਬਚੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਪੱਖਵ੍ਰਿੱਧੀ‑ਕ੍ਸ਼ਯ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਥੀ‑ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪਰਵ‑ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਮੰਜਸ੍ਯ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश् च विज्ञेयस्तस्य वै रथः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਰਜ-ਰਥ ਨਿਰਣਯ’ ਨਾਮ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਥੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਜਾਣੋ।
Verse 2
शतारैश् च त्रिभिश्चक्रैर् युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः दशभिस्त्वकृशैर् दिव्यैर् असंगैस् तैर् मनोजवैः
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸੌ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਉੱਤਮ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਜੁਤੇ ਸਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 3
रथेनानेन देवैश् च पितृभिश्चैव गच्छति सोमो ह्यम्बुमयैर् गोभिः शुक्लैः शुक्लगभस्तिमान्
ਇਸੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਲ-ਤੱਤ੍ਵਮਯ ਸੋਮ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
क्रमते शुक्लपक्षादौ भास्करात्परमास्थितः आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੂਰਲਾ ਕਿਨਾਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਭਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ।
Verse 5
देवैः पीतं क्षये सोमम् आप्याययति नित्यशः पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਪੀਤੇ’ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁੜ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमनुक्रमात् इत्येषा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰਦਿਆਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 7
स पौर्णमास्यां दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितं सोमं शुक्लपक्षे दिनक्रमात्
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਪੂਰੇ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशीम् पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधामृतम्
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਤੋਂ ਚੌਦਵੀਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਉਹ ਜਲ-ਮਯ ਸਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਸੌਮ੍ਯ, ਸੋਮ ਵਰਗਾ ਮਧੁ, ਜੋ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਹੈ।
Verse 9
संभृतं त्वर्धमासेन ह्य् अमृतं सूर्यतेजसा पानार्थममृतं सोमं पौर्णमास्यामुपासते
ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਸੋਮ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਾਨ ਲਈ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਉਹ ਸੋਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
एकरात्रिं सुराः सर्वे पितृभिस्त्वृषिभिः सह सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च
ਸੋਮ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕ-ਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰਿਤ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ।
Verse 11
प्रक्षीयन्ते परस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात् त्रयस्त्रिंशच्छताश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
ਪਰਮ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਪੀਤੀਆਂ’ ਜਾ ਕੇ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ—ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਤੀਹ ਸੌ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਤੀਹ।
Verse 12
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਵਿਬੁਧ ਦੇਵ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्
ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਪੀ ਕੇ ਦੇਵੋਤਮ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਪਸਥਿਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
ਫਿਰ ਕਲਾ-ਮਯ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਪਰਾਹਣ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਉਸ ਜਘਨ੍ਯ—ਅਰਥਾਤ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ—ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तु या निसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्
ਉਹ ਦੋ ਕਲਾ-ਕਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਬਾਕੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਹਿ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
मासतृप्तिमवाप्याग्र्यां पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या
ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਰਸ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੀਣ ਵੇਲੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਸੁਖਮ ਕਲਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 17
यावत्तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु सः अमावास्यां ततस्तस्या अन्तरा पूर्यते पुनः
ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਦਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਭਰਦਾ (ਵਧਦਾ) ਹੈ।
Verse 18
वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ एवं सूर्यनिमित्तैषा पक्षवृद्धिर्निशाकरे
ਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ-ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਪੱਖ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It states that in Shukla Paksha the Moon is replenished day by day through the Sun’s energy, reaching fullness at Purnima; in Krishna Paksha the digits (kalas) are gradually ‘consumed’ by devas/pitrs/ṛṣis, culminating at Amavasya.
Purnima is presented as the point of complete Soma (amrita) suitable for divine upasana, while Amavasya is linked with pitṛ-satisfaction and the final residue of kalas—supporting the ritual logic of vrata and shraddha aligned to tithi.
By grounding ritual time (tithi/paksha) in a sacred cosmic mechanism, it frames disciplined observance—often performed alongside Shiva-Linga worship—as participation in Ishvara’s order, strengthening dharma and inner purification toward moksha.