Adhyaya 68
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
ਸੂਤ ਯਯਾਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਹਯ ਧਾਰਾ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ्→ਸ਼ਤਜਿਤ्→ਹੈਹਯ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਭੋਜ, ਅਵੰਤੀ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਤਾਲਜੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ/ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਪਦ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਮਹਾਦਾਨ, ਫਿਰ ਜ੍ਯਾਮਘ ਦਾ ਨਿਰਵਾਸਨ ਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਵਾਸ, ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਬ੍ਯਾ ਦਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ/ਸਾਤ੍ਵਤ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜ੍ਯਾਮਘ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਵਰਗ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशे ययातिचरितं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः संक्षेपेणानुपूर्व्याच्च गदतो मे निबोधत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੋਮਵੰਸ਼ ਅੰਦਰ ‘ਯਯਾਤਿ-ਚਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੇਠੇ, ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਯਦੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
यदोः पुत्रा बभूवुर् हि पञ्च देवसुतोपमाः सहस्रजित्सुतो ज्येष्ठः क्रोष्टुर् नीलो ऽजको लघुः
ਯਦੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਜੇਠਾ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ ਸੀ; ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁ, ਨੀਲ, ਅਜਕ ਅਤੇ ਲਘੁ।
Verse 3
सहस्रजित्सुतस्तद्वच् छतजिन्नाम पार्थिवः सुताः शतजितः ख्यातास् त्रयः परमकीर्तयः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਛਤਜਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਤਜਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਜੋ ਸਰਬੱਤ੍ਰ ਪਰਮ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 4
हैहयश् च हयश्चैव राजा वेणुहयश् च यः हैहयस्य तु दायादो धर्म इत्यभिविश्रुतः
ਹੈਹਯ, ਹਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੇਣੁਹਯ—ਇਹ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹੋਏ। ਹੈਹਯ ਦਾ ਵਾਰਸ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
Verse 5
तस्य पुत्रो ऽभवद्विप्रा धर्मनेत्र इति श्रुतः धर्मनेत्रस्य कीर्तिस् तु संजयस् तस्य चात्मजः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਧਰਮਨੇਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਧਰਮਨੇਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਜਯ ਸੀ।
Verse 6
संजयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम धार्मिकः आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्
ਸੰਜਯ ਦਾ ਵਾਰਸ ਮਹਿਸ਼ਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਸੀ। ਮਹਿਸ਼ਮਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।
Verse 7
भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम विश्रुतः
ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯ ਦਾ ਵਾਰਸ ਦੁੁਰਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਦੁੁਰਦਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਨਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
Verse 8
धनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकसंमताः कृतवीर्यः कृताग्निश् च कृतवर्मा तथैव च
ਧਨਕ ਦੇ ਚਾਰ ਵਾਰਸ ਸਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਸਨ—ਕ੍ਰਿਤਵੀਰ੍ਯ, ਕ੍ਰਿਤਾਗ੍ਨਿ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਵਰ੍ਮਾ (ਆਦਿ)।
Verse 9
कृतौजाश् च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्यस्ततो ऽर्जुनः जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरोत्तमः
ਕ੍ਰਿਤੌਜਾਸ ਚੌਥਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਜੰਮਿਆ—ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਿਪਤੀ।
Verse 10
तस्य रामस् तदा त्वासीन् मृत्युर्नारायणात्मकः तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः
ਉਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਰਥੀ ਸਨ।
Verse 11
कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो मनस्विनः शूरश् च शूरसेनश् च धृष्टः कृष्णस्तथैव च
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੇ: ਸ਼ੂਰ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।
Verse 12
जयध्वजश् च राजासीद् आवन्तीनां विशां पतिः जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालजङ्घो महाबलः
ਜਯਧਵਜ ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸੀ। ਜਯਧਵਜ ਤੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਤਾਲਜੰਘ ਜਨਮਿਆ।
Verse 13
शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः
ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ‘ਤਾਲਜੰਘ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ, ਮਹਾਵੀਰਯਵਾਨ ਰਾਜਾ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਸੀ।
Verse 14
वृषप्रभृतयश्चान्ये तत्सुताः पुण्यकर्मणः वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः
ਵ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਧੂ ਹੋਇਆ।
Verse 15
मधोः पुत्रशतं चासीद् वृष्णिस्तस्य तु वंशभाक् वृष्णेस्तु वृष्णयः सर्वे मधोर्वै माधवाः स्मृताः यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते तु हैहयाः
ਮਧੂ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਭ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਧੂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ‘ਮਾਧਵ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਯਾਦਵ’ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੈਹਯ ਵੀ ਉਸੇ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तेषां पञ्च गणा ह्येते हैहयानां महात्मनाम्
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈਹਯਾਂ ਦੇ ਇਹੀ ਪੰਜ ਗਣ (ਕੁਲ-ਸਮੂਹ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 17
वीतिहोत्राश् च हर्याता भोजाश्चावन्तयस् तथा शूरसेनास्तु विख्यातास् तालजङ्घास्तथैव च
ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਹਰਿਆਤਾ, ਭੋਜ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਗਿਣੇ ਗਏ।
Verse 18
शूरश् च शूरसेनश् च वृषः कृष्णस्तथैव च जयध्वजः पञ्चमस्तु विख्याता हैहयोत्तमाः
ਸ਼ੂਰ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਯਧਵਜ—ਇਹ ਹੈਹਯਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
शूरश् च शूरवीरश् च शूरसेनस्य चानघाः शूरसेना इति ख्याता देशास्तेषां महात्मनाम्
ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵੰਸ਼ਜ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ‘ਸ਼ੂਰਸੇਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 20
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो नर्त इत्युत दुर्जयः कृष्णपुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः
ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਨਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ‘ਦੁਰਜਯ’ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 21
क्रोष्टुश् च शृणु राजर्षेर् वंशमुत्तमपौरुषम् यस्यान्वये तु सम्भूतो विष्णुर् वृष्णिकुलोद्वहः
ਹੁਣ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੂ ਦੀ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਉੱਤਮ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ। ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦਾ ਪਰਮ ਗੌਰਵ ਸੀ।
Verse 22
क्रोष्टोरेको ऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः तस्य पुत्रो ऽभवत् स्वाती कुशङ्कुस् तत्सुतो ऽभवत्
ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ—ਮਹਾ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਜਿਨੀਵਾਨ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਾਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ੰਕੂ ਹੋਇਆ।
Verse 23
अथ प्रसूतिमिच्छन्वै कुशङ्कुः सुमहाबलः महाक्रतुभिर् ईजे ऽसौ विविधैराप्तदक्षिणैः
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਕੁਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਕ੍ਰਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 24
जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः अथ चैत्ररथो वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः
ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਚੈਤਰਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਵੀਰ ਯਜਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 25
शशबिन्दुस् तु वै राजा अन्वयाद् व्रतम् उत्तमम् चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजाः
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਨੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚਕਰਵਰਤੀ, ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਵੀਰਯਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 26
शशबिन्दोस्तु पुत्राणां सहस्राणामभूच्छतम् शंसन्ति तस्य पुत्राणाम् अनन्तकम् अनुत्तमम्
ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤਕ ਨੂੰ ਅਨੁੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अनन्तकात् सुतो यज्ञो यज्ञस्य तनयो धृतिः उशनास्तस्य तनयः सम्प्राप्य तु महीमिमाम्
ਅਨੰਤਕ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਜਨਮਿਆ; ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ। ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः स्मृतश्चोशनसः पुत्रः सितेषुर् नाम पार्थिवः
ਉੱਤਮ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਤੇਸ਼ੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ।
Verse 29
मरुतस्तस्य तनयो राजर्षिर्वंशवर्धनः वीरः कम्बलबर्हिस्तु मरुस्तस्यात्मजः स्मृतः
ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਰੁਤ ਤੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ਵਰਧਨ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰ ਕੰਬਲ-ਬਰ੍ਹਿ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान् कम्बलबर्हिषः निहत्य रुक्मकवचो वीरान् कवचिनो रणे
ਕੰਬਲ-ਬਰ੍ਹਿ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਰੁਕਮਕਵਚ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਵਚਧਾਰੀ ਵੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ।
Verse 31
धन्विनो निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियमुत्तमाम् अश्वमेधे तु धर्मात्मा ऋत्विग्भ्यः पृथिवीं ददौ
ਧਰਮਾਤਮਾ ਧਨੁਧਾਰੀ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 32
जज्ञे तु रुक्मकवचात् परावृत्परवीरहा जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्त्वाः परावृतः
ਰੁਕਮਕਵਚ ਤੋਂ ਪਰਾਵ੍ਰਿਤ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸੀ; ਅਤੇ ਪਰਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਸਭ ਮਹਾਸੱਤਵ ਵਾਲੇ।
Verse 33
रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः परिघो हरिः परिघं च हरिं चैव विदेहेषु पिता न्यसत्
ਰੁਕਮੇਸ਼ੁ, ਪૃਥੁਰੁਕਮ, ਜਿਆਮਘ, ਪਰਿਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਜੰਮੇ; ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਰਿਘ ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 34
रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयात् तैस्तु प्रव्राजितो राजा ज्यामघो ऽवसदाश्रमे
ਰੁਕਮੇਸ਼ੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪૃਥੁਰੁਕਮ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਰਾਜਾ ਜਿਆਮਘ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।
Verse 35
प्रशान्तः स वनस्थो ऽपि ब्राह्मणैरेव बोधितः जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी
ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਵਜਧਾਰੀ ਰਥੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।
Verse 36
नर्मदातीरमेकाकी केवलं भार्यया युतः ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तमन्यैरुवास सः
ਉਹ ਇਕੱਲਾ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ। ਰਿਕਸ਼ਵੰਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ।
Verse 37
ज्यामघस्याभवद्भार्या शैब्या शीलवती सती सा चैव तपसोग्रेण शैब्या वै सम्प्रसूयत
ਜ੍ਯਾਮਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਬਿਆ ਸੀ—ਸ਼ੀਲਵਤੀ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸਤੀ। ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਜਣੀ।
Verse 38
सुतं विदर्भं सुभगा वयःपरिणता सती राजा पुत्रसुतायां तु विद्वांसौ क्रथकैशिकौ
ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਸਤੀ ਰਾਣੀ—ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦਰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣੀ। ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਥ ਅਤੇ ਕੈਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਏ।
Verse 39
पुत्रौ विदर्भराजस्य शूरौ रणविशारदौ रोमपादस्तृतीयश् च बभ्रुस्तस्यात्मजः स्मृतः
ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਰਣ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ। ਤੀਜਾ ਰੋਮਪਾਦ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਭ੍ਰੂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सुधृतिस्तनयस्तस्य विद्वान्परमधार्मिकः कौशिकस्तनयस्तस्मात् तस्माच्चैद्यान्वयः स्मृतः
ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਧਰਮੀ। ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਿਕ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੋਂ ‘ਚੈਦ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 41
क्रथो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजो ऽभवत् कुन्तेर् वृतस्ततो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्
ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਥ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਤੀ ਹੋਇਆ। ਕੁੰਤੀ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਤ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਣਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 42
रणधृष्टस्य च सुतो निधृतिः परवीरहा दशार्हो नैधृतो नाम्ना महारिगणसूदनः
ਰਣਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਧ੍ਰਿਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸੀ। ਉਹ ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ‘ਨੈਧ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਸਕ ਸੀ।
Verse 43
दशार्हस्य सुतो व्याप्तो जीमूत इति तत्सुतः जीमूतपुत्रो विकृतिस् तस्य भीमरथः सुतः
ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ ਤੋਂ ਵਿਆਪਤ ਜੰਮਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਮੂਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਜੀਮੂਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੀਮਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 44
अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथः किल दानधर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः
ਫਿਰ ਭੀਮਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਥ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 45
तस्य चासीद्दृढरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः तस्मात् करम्भः सम्भूतो देवरातो ऽभवत्ततः
ਉਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਰਥ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਸੀ। ਸ਼ਕੁਨੀ ਤੋਂ ਕਰੰਭ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਰਾਤ ਜੰਮਿਆ।
Verse 46
देवरातादभूद्राजा देवरातिर् महायशाः देवगर्भोपमो जज्ञे यो देवक्षत्रनामकः
ਦੇਵਰਾਤ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਦੇਵਰਾਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵ-ਗਰਭ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਦੇਵਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।
Verse 47
देवक्षत्रसुतः श्रीमान् मधुर्नाम महायशाः मधूनां वंशकृद्राजा मधोस्तु कुरुवंशकः
ਦੇਵਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ‘ਮਧੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਧੁ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਮਧੁ ਤੋਂ ਕੁਰੂ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 48
कुरुवंशाद् अनुस् तस्मात् पुरुत्वान् पुरुषोत्तमः अंशुर्जज्ञे च वैदर्भ्यां भद्रवत्यां पुरुत्वतः
ਕੁਰੂ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ (ਅਨੁ) ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪੁਰੁਤਵਾਨ ਜੰਮਿਆ। ਅਤੇ ਪੁਰੁਤਵਾਨ ਤੋਂ ਵਿਦਰਭੀ ਭਦ੍ਰਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਅੰਸ਼ੁ ਜਨਮਿਆ।
Verse 49
ऐक्ष्वाकीम् अवहच्चांशुः सत्त्वस्तस्मादजायत सत्त्वात् सर्वगुणोपेतः सात्वतः कुलवर्धनः
ਅੰਸ਼ੁ ਨੇ ਇક્ષਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਤਵ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਤਵਤ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।
Verse 50
ज्यामघस्य मया प्रोक्ता सृष्टिर्वै विस्तरेण वः यः पठेच्छृणुयाद्वापि निसृष्टिं ज्यामघस्य तु
ਜ੍ਯਾਮਘ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ) ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਜ੍ਯਾਮਘ ਦੀ ਇਸ ਨਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਸ-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉन्मੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
प्रजीवत्येति वै स्वर्गं राज्यं सौख्यं च विन्दति
ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰਗ, ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
He is presented as a paramount Haihaya ruler, “bāhu-sahasreṇa” (thousand-armed), a cakravartin-like sovereign over the seven dvīpas. His prominence anchors later itihāsa conflicts (notably with Paraśurāma traditions in broader Purāṇic literature) and illustrates how power remains subject to divine kāla and dharma.
The text enumerates major Haihaya-associated groupings/clans as Vītihotra, Haryāta, Bhoja, Avanti, Śūrasena, and Tāla-jaṅgha (with overlapping naming in verses), functioning as an etymological map of how regions and peoples derive identity from progenitor-kings.
It states that in Kroṣṭu’s lineage arises Viṣṇu as the ornament of the Vṛṣṇi-kula, using genealogy as a cross-sectarian bridge. Śaiva Purāṇas commonly integrate Vaiṣṇava avatāra markers while maintaining Śiva as the overarching regulator of cosmic order and liberation.