Adhyaya 76
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
ਸੂਤ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡ-ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵੈਚੱਛਾ-ਪ੍ਰਕਟ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਦ-ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ, ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੱਤਵਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਭੂਤ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨੰਦੀ ਸਮੇਤ, ਦਿਗੰਬਰ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੈਤ ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਉਗ੍ਰ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰੂਪ, ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ, ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਲਕੁਲੀਸ਼ਵਰ, ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ “ਓਂ ਨਮੋ ਨੀਲਕੰਠਾਯ” ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਲੰਧਰਾਂਤਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ-ਕੌਸਮੋਗ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवाद्वैतकथनं नाम पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वेच्छाविग्रहसंभवम् प्रतिष्ठायाः फलं सर्वं सर्वलोकहिताय वै
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਿਵਾਦ੍ਵੈਤ-ਕਥਨ” ਨਾਮਕ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸੰਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ—ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 2
स्कन्दोमासहितं देवम् आसीनं परमासने कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਣਾਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
स्कन्दोमासहितं देवं सम्पूज्य विधिना सकृत् यत्फलं लभते मर्त्यस् तद्वदामि यथाश्रुतम्
ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਰਤ੍ਯ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
सूर्यकोटिप्रतिकाशैर् विमानैः सार्वकामिकैः रुद्रकन्यासमाकीर्णैर् गेयनाट्यसमन्वितैः
ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਸਨ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨਾਚ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 5
शिववत्क्रीडते योगी यावदाभूतसंप्लवम् तत्र भुक्त्वा महाभोगान् विमानैः सार्वकामिकैः
ਯੋਗੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਸਰਵਕਾਮਦਾਇਕ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
औमं कौमारमैशानं वैष्णवं ब्राह्ममेव च प्राजापत्यं महातेजा जनलोकं महस् तथा
‘ਓਂ-ਰੂਪ, ਕੌਮਾਰ ਅਤੇ ਐਸ਼ਾਨ; ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’—ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਲੋਕ ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ।
Verse 7
ऐन्द्रम् आसाद्य चैन्द्रत्वं कृत्वा वर्षायुतं पुनः भुक्त्वा चैव भुवर्लोके भोगान् दिव्यान् सुशोभनान्
ਐਂਦ੍ਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇੰਦਰਤ੍ਵ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁਵਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
मेरुमासाद्य देवानां भवनेषु प्रमोदते एकपादं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं शूलसंयुतम्
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਕਪਾਦ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 9
सृष्ट्वा स्थितं हरिं वामे दक्षिणे चतुराननम् अष्टाविंशतिरुद्राणां कोटिः सर्वाङ्गसुप्रभम्
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਠਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਰੋੜ ਸਮੂਹ ਸਰਵ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 10
पञ्चविंशतिकं साक्षात् पुरुषं हृदयात्तथा प्रकृतिं वामतश्चैव बुद्धिं वै बुद्धिदेशतः
ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਤੀ ਤੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ, ਬੁੱਧੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 11
अहङ्कारमहङ्कारात् तन्मात्राणि तु तत्र वै इन्द्रियाणीन्द्रियादेव लीलया परमेश्वरम्
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ (ਭੇਦਾਤਮਕ) ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
पृथिवीं पादमूलात्तु गुह्यदेशाज्जलं तथा नाभिदेशात् तथा वह्निं हृदयाद्भास्करं तथा
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ੍ਵ, ਗੁਹ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਲ-ਤੱਤ੍ਵ, ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਹ੍ਨੀ-ਤੱਤ੍ਵ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਭਾਸਕਰ-ਤੇਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 13
कण्ठात्सोमं तथात्मानं भ्रूमध्यान्मस्तकाद्दिवम् सृष्टैवं संस्थितं साक्षाज् जगत्सर्वं चराचरम्
ਕੰਠ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਸਤਕ-ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੈ।
Verse 14
सर्वज्ञं सर्वगं देवं कृत्वा विद्याविधानतः प्रतिष्ठाप्य यथान्यायं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਸਰਵਜ੍ਞ ਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਧਾਨ (ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਰਚ ਕੇ, ਅਤੇ ਯਥਾਨ੍ਯਾਇ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਪਾਸਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् कृत्वा यज्ञेशमीशानं विष्णुलोके महीयते
ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਾਦ, ਸਪ੍ਤਹਸਤ, ਚਤੁಃਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਸ਼ੀਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ/ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पलक्षं सुखी नरः क्रमादागत्य लोके ऽस्मिन् सर्वयज्ञान्तगो भवेत्
ਉੱਥੇ ਮਹਾ-ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਲੱਖ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਅੰਤ—ਪਰਮਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वृषारूढं तु यः कुर्यात् सोमं सोमार्धभूषणम् हयमेधायुतं कृत्वा यत्पुण्यं तद् अवाप्य सः
ਜੋ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਰੂਢ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਵਾਹਨ—ਅਤੇ ਸੋਮਾਰਧ-ਭੂਸ਼ਣ (ਅਰਧਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਿਤ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ/ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना गत्वा शिवपुरं दिव्यं तत्रैव स विमुच्यते
ਝੰਕਾਰਦੀਆਂ ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੁਨਹਿਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜੋਮਯ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
नन्दिना सहितं देवं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् कृत्वा यत्फलमाप्नोति वक्ष्ये तद्वै यथाश्रुतम्
ਨੰਦੀ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ—ਜੋ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 20
सूर्यमण्डलसंकाशैर् विमानैर् वृषसंयुतैः अप्सरोगणसंकीर्णैर् देवदानवदुर्लभैः
ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਵਿਮਾਨ—ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ।
Verse 21
नृत्यद्भिर् अप्सरःसंघैः सर्वतः सर्वशोभितैः गत्वा शिवपुरं दिव्यं गाणपत्यमवाप्नुयात्
ਨੱਚਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਣਪਤ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਦਾ ਪਦ—ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
नृत्यन्तं देवदेवेशं शैलजासहितं प्रभुम् सहस्रबाहुं सर्वज्ञं चतुर्बाहुम् अथापि वा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨੱਚਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ੈਲਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਸਮੇਤ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ; ਜਾਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 23
भृग्वाद्यैर्भूतसंघैश् च संवृतं परमेश्वरम् शैलजासहितं साक्षाद् वृषभध्वजमीश्वरम्
ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸ਼ੈਲਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਸਮੇਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧਵਜ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 24
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसोमाद्यैः सदा सर्वैर्नमस्कृतम् मातृभिर् मुनिभिश्चैव संवृतं परमेश्वरम्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੋਮ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰਿਤ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 25
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य यत्फलं तद्वदाम्यहम् सर्वयज्ञतपोदानतीर्थदेवेषु यत् फलम्
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਰੇ ਯੱਗ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तत्फलं कोटिगुणितं लब्ध्वा याति शिवं पदम् तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावद् आभूतसंप्लवम्
ਉਹ ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਹਾ-ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सृष्ट्यन्तरे पुनः प्राप्ते मानवं पदमाप्नुयात् नग्नं चतुर्भुजं श्वेतं त्रिनेत्रं सर्पमेखलम्
ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਮਨੁੱਖੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਨਿਰਵਸਤ੍ਰ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਸ਼ਵੈਤ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸਰਪ-ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
कपालहस्तं देवेशं कृष्णकुञ्चितमूर्धजम् कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਕਪਾਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਾਰੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਕਾਲੇ ਕੁੰਚਿਤ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਪਰਮ ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
इभेन्द्रदारकं देवं सांबं सिद्धार्थदं प्रभुम् सुधूम्रवर्णं रक्ताक्षं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम्
ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵ—ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਇਭੇਂਦ੍ਰ (ਅਹੰਕਾਰ-ਹਾਥੀ) ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਿੱਧ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੀ ਆਭਾ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ।
Verse 30
काकपक्षधरं मूर्ध्ना नागटङ्कधरं हरम् सिंहाजिनोत्तरीयं च मृगचर्मांबरं प्रभुम्
ਹਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਕਪੱਖ-ਸ਼ਿਖਾ ਧਾਰੇ, ਨਾਗ-ਟੰਕ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਸਿੰਘਾਜਿਨ ਉੱਤਰੀਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 31
तीक्ष्णदंष्ट्रं गदाहस्तं कपालोद्यतपाणिनम् हुंफट्कारे महाशब्दशब्दिताखिलदिङ्मुखम्
ਤੀਖਣ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਪਾਲ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ—‘ਹੁੰ ਫਟ੍’ ਦੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
पुण्डरीकाजिनं दोर्भ्यां बिभ्रन्तं कम्बुकं तथा हसन्तं च नदन्तं च पिबन्तं कृष्णसागरम्
ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਡਰੀਕ-ਤੰਤੂ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਹੱਸਦਾ, ਗੱਜਦਾ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 33
नृत्यन्तं भूतसंघैश् च गणसंघैस् त्वलंकृतम् कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य यथाविभवविस्तरम्
ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
सर्वविघ्नान् अतिक्रम्य शिवलोके महीयते तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावदाभूतसंप्लवम्
ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
ज्ञानं विचारतो लब्ध्वा रुद्रेभ्यस्तत्र मुच्यते अर्धनारीश्वरं देवं चतुर्भुजमनुत्तमम्
ਵਿਵੇਕਮਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਅਨੁੱਤਮ ਦੇਵ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
वरदाभयहस्तं च शूलपद्मधरं प्रभुम् स्त्रीपुंभावेन संस्थानं सर्वाभरणभूषितम्
ਵਰ ਅਤੇ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।
Verse 37
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोके महीयते तत्र भुक्त्वा महाभोगान् अणिमादिगुणैर्युतः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ (ਸਿੱਧੀਆਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
आचन्द्रतारकं ज्ञानं ततो लब्ध्वा विमुच्यते यः कुर्याद्देवदेवेशं सर्वज्ञं लकुलीश्वरम्
ਚੰਦ੍ਰ-ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਤੀ—ਲਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
वृतं शिष्यप्रशिष्यैश् च व्याख्यानोद्यतपाणिनम् कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोकं स गच्छति
ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਠੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
भुक्त्वा तु विपुलांस्तत्र भोगान् युगशतं नरः ज्ञानयोगं समासाद्य तत्रैव च विमुच्यते
ਉੱਥੇ ਸੌ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਸ਼ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
पूर्वदेवामराणां च यत्स्थानं सकलेप्सितम् कृतमुद्रस्य देवस्य चिताभस्मानुलेपिनः
ਜੋ ਪਰਮ ਇੱਛਿਤ ਧਾਮ ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਤਿਆਗ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਤਾ-ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਲੋਕਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 42
त्रिपुण्ड्रधारिणस्तेषां शिरोमालाधरस्य च ब्रह्मणः केशकेनैकम् उपवीतं च बिभ्रतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸ਼-ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਕੋ ਉਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 43
बिभ्रतो वामहस्तेन कपालं ब्रह्मणो वरम् विष्णोः कलेवरं चैव बिभ्रतः परमेष्ठिनः
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਪਾਲ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਹੀ ਕਲੇਵਰ ਵੀ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਸਰਬਸੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।
Verse 44
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य मुच्यते भवसागरात् ओंनमो नीलकण्ठाय इति पुण्याक्षराष्टकम्
ਭਗਤੀ ਨਾਲ (ਲਿੰਗ ਦੀ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਓਂ ਨਮੋ ਨੀਲਕੰਠਾਯ”—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਟਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।
Verse 45
मन्त्रमाह सकृद्वा यः पातकैः स विमुच्यते मन्त्रेणानेन गन्धाद्यैर् भक्त्या वित्तानुसारतः
ਜੋ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ (ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 46
सम्पूज्य देवदेवेशं शिवलोके महीयते जालन्धरान्तकं देवं सुदर्शनधरं प्रभुम्
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਲੰਧਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ।
Verse 47
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य द्विधाभूतं जलंधरम् प्रयाति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ—ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਲੰਧਰ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਗਿਆ—ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ।
Verse 48
सुदर्शनप्रदं देवं साक्षात्पूर्वोक्तलक्षणम् अर्चमानेन देवेन चार्चितं नेत्रपूजया
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਖਾਤ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ, ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਨੇਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ’ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 49
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोके महीयते तिष्ठतो ऽथ निकुम्भस्य पृष्ठतश्चरणांबुजम्
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਕੁੰਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
वामेतरं सुविन्यस्य वामे चालिङ्ग्य चाद्रिजाम् शूलाग्रे कूर्परं स्थाप्य किङ्किणीकृतपन्नगम्
ਸੱਜੀ ਭੁਜਾ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਖੱਬੀ ਭੁਜਾ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਜਾ (ਗਿਰਿਜਾ) ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅਗਰ ਤੇ ਕੋਹਣੀ ਰੱਖੀ—ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਸੱਪ ਘੰਟੀ ਜਿਹਾ ਝੰਕਾਰਿਆ।
Verse 51
सम्प्रेक्ष्य चान्धकं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं स्थितम् रूपं कृत्वा यथान्यायं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, (ਪ੍ਰਭੂ) ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
यः कुर्याद्देवदेवेशं त्रिपुरान्तकमीश्वरम् धनुर्बाणसमायुक्तं सोमं सोमार्धभूषणम्
ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵেশ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਨੂੰ—ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੋਮ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 53
रथे सुसंस्थितं देवं चतुराननसारथिम् तदाकारतया सो ऽपि गत्वा शिवपुरं सुखी
ਰਥ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੈਠੇ ਦੇਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 54
क्रीडते नात्र संदेहो द्वितीय इव शङ्करः तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावद् इच्छा द्विजोत्तमाः
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੂਜੇ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਮਹਾਂਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 55
ज्ञानं विचारितं लब्ध्वा तत्रैव स विमुच्यते
ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
गङ्गाधरं सुखासीनं चन्द्रशेखरमेव च
ਗੰਗਾਧਰ, ਸੁਖਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 57
गङ्गया सहितं चैव वामोत्सङ्गे ऽंबिकान्वितम् विनायकं तथा स्कन्दं ज्येष्ठं दुर्गां सुशोभनाम्
ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਨਾਇਕ, ਸਕੰਦ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੁਰਗਾ ਵੀ ਸਨ।
Verse 58
भास्करं च तथा सोमं ब्रह्माणीं च महेश्वरीम् कौमारीं वैष्णवीं देवीं वाराहीं वरदां तथा
ਭਗਤ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਵੀ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਕੌਮਾਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਦੇਵੀ, ਵਾਰਾਹੀ ਅਤੇ ਵਰਦਾ (ਵਰ-ਦਾਤਰੀ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 59
इन्द्राणीं चैव चामुण्डां वीरभद्रसमन्विताम् विघ्नेशेन च यो धीमान् शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤ ਇੰਦਰਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
लिङ्गमूर्तिं महाज्वालामालासंवृतम् अव्ययम् लिङ्गस्य मध्ये वै कृत्वा चन्द्रशेखरमीश्वरम्
ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਮਹਾ-ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਤੀ—ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ।
Verse 61
व्योम्नि कुर्यात् तथा लिङ्गं ब्रह्माणं हंसरूपिणम् विष्णुं वराहरूपेण लिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम्
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਯੋਮ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਕਰੋ—ਉੱਪਰ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਤੱਤਵ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਤੱਤਵ; ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਧੋਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧੋਮੁਖ ਸਥਿਤ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿੰਗ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 62
ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य कृताञ्जलिपुटं स्थितम् मध्ये लिङ्गं महाघोरं महाम्भसि च संस्थितम्
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਘੋਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾ-ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ—ਭਯ-ਭਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ-ਤੱਤਵ।
Verse 63
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात् क्षेत्रसंरक्षकं देवं तथा पाशुपतं प्रभुम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
कृत्वा भक्त्या यथान्यायं शिवलोके महीयते
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
That faithful, rule-based consecration (pratiṣṭhā) of Shiva in specific forms—supported by pūjā and mantra—yields graded loka-phala and culminates in Shiva-sāyujya (mokṣa).
It presents a tattva-and-element emanation mapped onto Shiva’s body: from Shiva arise prakṛti, buddhi, ahaṅkāra, tanmātras and indriyas, and the elements (pṛthivī, jala, vahni, etc.), framing the cosmos as Shiva’s līlā.
“Oṁ namo nīlakaṇṭhāya” is praised as a meritorious eight-syllable formula; reciting it even once is said to free one from sins, and worship with it leads to honor in Shiva-loka.
Lakulīśvara appears as a teaching form of Shiva surrounded by disciples, linking iconography with jñāna-yoga and the Pāśupata-oriented ideal of liberation through instruction and practice.
They function as mythic-ritual archetypes: installing these victorious forms symbolizes the destruction of inner obstacles and demonic forces, promising Shiva-loka enjoyment and eventual liberation.