Adhyaya 55
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
ਸੂਤ ਸੰਖੇਪ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚੱਕਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਤੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਰੱਸੀਆਂ ਜੂਏ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ/ਬਾਹਰ ਮਾਰਗ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਰਿਤੂ-ਪਰਿਵਰਤਨ (ਉੱਤਰਾਯਣ/ਦੱਖਿਣਾਯਣ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਆਦਿਤ੍ਯ/ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਨਾਗ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ/ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਬਦਲ ਕੇ ਸੂਰਯ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਗਾਇਨ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਕਿਰਣਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ-ਦੇਵਤਾ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੇ-ਮਿਸ਼ਰ ਅਸ਼ਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਸੱਤ ਦੀਪ-ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ—ਕਾਲਚੱਕਰ, ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਾਧੀਨ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਦੀ ਅਗਲੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच छरिओत् ओफ़् सूर्य सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਅਧੀਨ ‘ਸੂਰਜ-ਗਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਚਤੁಃਪੰਚਾਸੱਤਮ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਰਥ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ—ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੌਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 3
त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु
ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਧਾਮ ਸੁਵਰਨਮਯ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 4
नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः
ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਥ-ਮੰਚ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਈਸ਼ਾ-ਦੰਡ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते
ਉਹ ਰਥ ਅਸੰਗ (ਅਲਿਪਤ) ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਓਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਵਾਜੀ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ।
Verse 6
चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः
ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਬੱਝਿਆ ਅਕਸ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ।
Verse 7
अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः
ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਕਸ਼ ਇਕੋ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧ੍ਰੁਵ ਹਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਜੂਏ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋ ਕਿਰਨਾਂ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜੂਏ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਨਾਲ ਥੰਮਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਗਤੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 9
भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਰਥ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਕੱਖਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਜੂਏ, ਅਕਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਸਿਰੇ ਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ (ਸੱਜੇ) ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 10
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ
ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਨਾਲ ਰੱਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਝਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਰਣ, ਘੁੰਮਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਨਿਯਤ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ।
Verse 11
युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु कीले सक्ता यथा रज्जुर् भ्रमते सर्वतोदिशम्
ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਇਸ ਰਥ ਦੇ ਜੂਏ-ਅਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਾ ਕੀਲ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਕੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਖੂੰਟੇ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਰੱਸੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।
Verse 12
भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु
ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਂ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਡਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा आभ्यन्तरस्थः सूर्यो ऽथ भ्रमते मण्डलानि तु
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਡਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਥਾਂਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੱਕਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਉਸ ਮਾਪੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
ਦੋ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਸੀ ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਉਹੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਡਲ-ਪਥ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 16
देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्
ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਨਿੱਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਭਾਸਕਰ, ਭਵ, ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ (ਪਤੀ)—ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤਿ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 17
सरथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
ਉਹ ਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ—ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਣ-ਨਾਇਕਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 18
एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर् भास्करं शिवम्
ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਭਾਸਕਰ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
Verse 19
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते
ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਸੁਗਠਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च
ਗਣ-ਨਾਇਕ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਭੂਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾਗ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਯਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਯੁਕਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਉਦੇ ਤੋਂ ਹੀ ਰਵੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਅਸਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦਿਵਾਕਰ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।’
Verse 22
मधुश् च माधवश्चैव शुक्रश् च शुचिरेव च नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਧਵ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ; ਫਿਰ ਨਭ ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ; ਅਤੇ ਇਸ਼ ਤੇ ਊਰਜ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः
ਸਹ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਯ; ਤਥਾ ਤਪਸ੍ਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਪ—ਇਹੀ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹਨ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ।
Verse 24
वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा शारदश् च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः
ਰੁੱਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਵਾਸੰਤਿਕ (ਬਸੰਤ), ਗ੍ਰੈਸ਼ਮ (ਗਰਮੀ), ਸ਼ੁਭ ਵਾਰਸ਼ਿਕ (ਬਰਸਾਤ), ਸ਼ਾਰਦ (ਸ਼ਰਦ), ਹਿਮ (ਸਰਦੀ), ਅਤੇ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ (ਓਸ ਵਾਲੀ ਰੁੱਤ)।
Verse 25
धातार्यमाथ मित्रश् च वरुणश्चेन्द्र एव च विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्यो ऽंशुर् भगस् तथा
ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਾ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ; ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਅੰਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਗ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਗਤ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहश्चात्रिरेव च वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः
ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਅਤ੍ਰਿ; ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ—ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः
ਭਾਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਦਗਨੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਕੰਗਣੀਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਨੀਯ ਨਾਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੈਵ ਆਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 28
तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः शङ्खपालस् तथा चान्यस् त्व् ऐरावत इति स्मृतः
ਤਕਸ਼ਕ, ਨਾਗ, ਏਲਾਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਗਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस् तथा
ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਪਦਮ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ—ਇਹ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਬਲ, ਅਸ਼ਵਤਰ, ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ।
Verse 30
हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः उग्रसेनो ऽथ सुरुचिर् अन्यश्चैव परावसुः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਹਾਹਾ ਤੇ ਹੂਹੂ, ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ; ਫਿਰ ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਸੁਰੂਚਿ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ—ਪਰਾਵਸੁ—ਵੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹਨ।
Verse 31
चित्रसेनो महातेजाश् चोर्णायुश्चैव सुव्रताः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਚੋਰਨਾਯੁ; ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਸੂਰਯਵਰਚਾ—ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ, ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ।
Verse 32
शुभानना शुभश्रोणिर् दिव्या वै पुञ्जिकस्थला मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाथ शुचिस्मिता
ਸ਼ੁਭਾਨਨਾ, ਸ਼ੁਭਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਦਿਵਿਆ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਗਤ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦਰ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਇਕ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 33
अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा
ਅਨੁਮਲੋਚਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ—ਨਾਲੇ ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਾਖਾਤ ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਹੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 34
रंभा चाम्भोजवदना रथकृद् ग्रामणीः शुभः रथौजा रथचित्रश् च सुबाहुर्वै रथस्वनः
ਰੰਭਾ, ਅੰਭੋਜਵਦਨਾ (ਕਮਲ-ਮੁਖੀ), ਰਥਕ੍ਰਿਤ (ਰਥ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ), ਗ੍ਰਾਮਣੀ (ਗਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ), ਸ਼ੁਭ; ਰਥੌਜਾ, ਰਥਚਿਤ੍ਰ, ਸੁਬਾਹੁ ਅਤੇ ਰਥਸ੍ਵਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
वरुणश् च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च क्षतजित् सत्यजित्तथा
ਉਹ ਵਰੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਅਨ੍ਯ’ (ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ) ਵੀ; ਉਹ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਸੇਨਜਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮਿ, ਖ਼ਤਜਿਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ (ਮਹੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 36
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਕਾਰਨ ਹਾਨੀ, ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਮੌਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਪ ਤੇ ਬਾਘ ਦਾ ਡਰ; ਫਿਰ ਹਥਿਆਰ, ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਸ਼ ਕੱਟ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
ब्रह्मोपेतश् च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च एते देवादयः सर्वे वसन्त्यर्के क्रमेण तु
ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਸਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 38
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः धात्रादिविष्णुपर्यन्ता देवा द्वादश कीर्तिताः
ਇਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਗਣ ਹਨ—ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਮੂਹ। ਧਾਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 39
आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययन्ति ते पुलस्त्याद्याः कौशिकान्ता मुनयो मुनिसत्तमाः
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਾਨੂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः
ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਨੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਸ਼ਵਤਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਗ ਵੀ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
द्वादशैव महादेवं वहन्त्येवं यथाक्रमम् क्रमेण सूर्यवर्चान्तास् तुम्बुरुप्रमुखाम्बुपम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਜਣ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਯਵਰਚਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ—ਤੁੰਬੁਰੂ ਮੁਖੀ ਬਣ ਕੇ ਨਿਯਤ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
गीतैरेनमुपासन्ते गन्धर्वा द्वादशोत्तमाः कृतस्थलाद्या रंभान्ता दिव्याश्चाप्सरसो रविम्
ਬਾਰਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਗੰਧਰਵ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਰਵਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੰਭਾ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਵਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
ताण्डवैः सरसैः सर्वाश् चोपासन्ते यथाक्रमम् दिव्याः सत्यजिदन्ताश् च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः
ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਦੰਤ, ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯ ਤੇ ਰਥਕ੍ਰਿਨਮੁਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਦਰਜੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् प्रयान्ति यज्ञोपेतान्ता रक्षोहेतिमुखाः सह
ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਚੱਕਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਯੱਗ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਨਿਵਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ।
Verse 45
सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्च यथाक्रमम् धातार्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਨ—ਧਾਤਾ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੇ ਪੁਲਹ—ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਵੀ ਹਨ; ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਗਏ।
Verse 46
उरगो वासुकिश्चैव कङ्कणीकश् च तावुभौ तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ
ਉਰਗ, ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਕੰਗਣੀਕ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ; ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਸ্তুਤੀ-ਰੂਪ ਭਗਤੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ
ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਰਥੌਜਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਯਤ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानावुदाहृतौ मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे
ਰਕ੍ਸ਼ੋਹੇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹੇਤੀ—ਇਹ ਯਾਤੁਧਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਣ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 49
वसन्ति ग्रीष्मकौ मासौ मित्रश् च वरुणश् च ह ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश् च तक्षको नाग एव च
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਲਈ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੀ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਸੂਖਮ ਸੱਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 50
मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहाहूहूः सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश् च तावुभौ
ਮੇਨਕਾ ਅਤੇ ਸਹਜਨਿਆ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਾਹਾ ਤੇ ਹੂਹੂ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਬਾਹੁ ਨਾਮ ਦਾ ਗ੍ਰਾਮਣੀ ਅਤੇ ਰਥਚਿਤ੍ਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ—ਇੱਥੇ ਗਣ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 51
पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः
‘ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ’ ਅਤੇ ‘ਵਧ’—ਇਹ ਯਾਤੁਧਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 52
ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्तीह देवताः इन्द्रश्चैव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुरेव च
ਤਦਨੰਤ ਸੂਰਜ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ, ਆਪ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜਦੇਵ), ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ।
Verse 53
एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तावुभौ विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਲਾਪਤ੍ਰ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਤੇ ਅਗ੍ਰਸੇਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਰਥਸਵਨ (ਵੀ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ
ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਅਤੇ ਅਨੁਮਲੋਚਾ: ਉਹ ਦੋਵੇਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤੁਧਾਨ; ਅਤੇ ਸਰਪ ਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ (ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ)।
Verse 55
नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः
ਨਭ ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਣ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ: ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੇ ਗੌਤਮ।
Verse 56
धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः सपरावसुः घृताची चाप्सरःश्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना
ਧਨੰਜਯ ਅਤੇ ਇਰਾਵਾਨ, ਸੁਰੂਚਿ ਅਤੇ ਸਪਰਾਵਸੁ; ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ—ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ—ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ—(ਇਹ ਨਾਮ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 57
सेनजिच्च सुषेणश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ आपो वातश् च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ
ਸੇਨਜਿਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ—ਜੋ ਸੇਨਾਨੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਃ (ਜਲ) ਅਤੇ ਵਾਤ (ਵਾਯੂ) ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਯਾਤੁਧਾਨ (ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 58
वसन्त्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे
ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਊਰਜ ਅਤੇ ਇਸ਼। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਮੰਤ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਦਿਵਾਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਨਿਯਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
अंशुर्भगश् च द्वावेतौ कश्यपश् च क्रतुः सह भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा
ਅੰਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਗ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਨਾਲ ਹੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਜੰਗ, ਮਹਾਪਦਮ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 60
चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथैवाप्सरसावुभे
ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਅਤੇ ਊਰਣਾਯੁ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਧਰਵ—ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੇ ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਖਿਆਤ ਅਪਸਰਾਵਾਂ—ਇਉਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 61
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ
ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੇਨਾਨੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀ—ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਤੇ ਦਿਵਾਕਰ—ਉਭੇ ਹੀ ਯਾਤੁਧਾਨ (ਉਗ੍ਰ, ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਗ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 62
सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर् निवसन्ति वै
ਸਹਾ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਯ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਰਿਤੂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵਾਸ ਹੈ।
Verse 63
त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर् विश्वामित्रस्तथैव च काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ
ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਕਾਦ੍ਰਵੇਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਨਾਗ—ਕੰਬਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 64
धृतराष्ट्रः सगन्धर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा
ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸੂਰਯਵਰਚਾ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲੋੱਤਮਾ; ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਦੇਵੀ ਰੰਭਾ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 65
रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः
ਰਥਜਿਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਤ—ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਵਿਖ੍ਯਾਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ—ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪੇਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪੇਤ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 66
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਜੋੜਾ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਪ੍ਤਕ-ਗਣ ਹਨ।
Verse 67
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्
ਇਹ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਥੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 68
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁਖ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਭੂਤਗਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 69
सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
ਸਰਪ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ ਢੋਦੇ ਹਨ; ਯਾਤੁਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਉਦਯ ਤੋਂ ਰਵੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਅਸਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ, ਤਪ, ਯੋਗਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਅਧਿਕਾਰ, ਧਰਮ-ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 71
तथा तपत्यसौ सूर्यस् तेषामिद्धस्तु तेजसा इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦਿਵਾਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮਹੀਨੇ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਬਸੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
ऋषयो देवगन्धर्वपन्नगाप्सरसां गणाः ग्रामण्यश् च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः
ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਪੰਨਗ (ਨਾਗ) ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗੂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਾਤੁਧਾਨ—ਸਾਰੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 73
एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः
ਇਹ ਤਪਦੇ ਹਨ, ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਵਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 74
मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति च दुरात्मनाम् दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित्
ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਪ ਹਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਦਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੁਰਿਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 75
विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः
ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸੇਵਕ, ਦਿਨ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 76
वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः गोपायन्तीह भूतानि सर्वाणि द्यामनुक्षयात्
ਇਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਪਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮ ਅਖੰਡ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 77
स्थानाभिमानिनाम् एतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये
ਇਹ ਪਦ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
एते वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह
ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਪਤਕ-ਰੂਪ ਉਹ ਗਣ, ਗਿਣਤੀ ਚੌਦਾਂ। ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਗਣ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 79
संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यथावृत्तं यथाश्रुतम् कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਧੀਮਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 80
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪਦ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਗਣ ਹਨ—ਬਾਰਾਂ ਸਪਤਕ ਸਮੂਹ।
Verse 81
इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਸ਼ਵ—ਅਖ਼ਸ਼ਰ-ਸਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
Verse 82
अहोरात्रं रथेनासाव् एकचक्रेण तु भ्रमन् सप्तद्वीपसमुद्राङ्गां सप्तभिः सर्पते दिवि
ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇਹ ਕਾਲ—ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Dhruva is presented as the intelligent ‘impeller’ (preraka) for the luminaries: the chariot’s yoke and axle are bound by rays/tethers, and as Dhruva’s agency is described, the wheel-axle system revolves—symbolizing a fixed cosmic pivot that regulates apparent solar paths and seasonal shifts.
The seven horses symbolize the Vedic metres (chandas), implying that solar movement and vitality are sustained by Vedic order—mantra, rhythm, and yajña—so cosmic light is portrayed as emerging from sacred structure rather than mere physical force.
They are the presiding entities identified with specific cosmic stations/offices—organized here into recurring monthly sets—who collectively sustain the Sun’s tejas through worship, song, protection, and functional roles (carrying, guarding, gathering rays) across cycles of time.