Adhyaya 32
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਖੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਿਗਵਾਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਅਰੂਪ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਵਿਸਾਦ ਅਤੇ ਮਦ—ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰਾਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵਜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਅਤੀਤਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नमो दिग्वाससे नित्यं कृतान्ताय त्रिशूलिने विकटाय करालाय करालवदनाय च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦਾ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਦਿਗਵਾਸ (ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਮਾਨਣ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਨਿਤ ਨਮਸਕਾਰ; ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਕਾਲ-ਨਿਯੰਤਾ) ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਿਕਟ, ਕਰਾਲ ਅਤੇ ਕਰਾਲਵਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 2
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਰੂਪ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਕਟੰਕਟ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 3
सर्वप्रणतदेहाय स्वयं च प्रणतात्मने नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
ਜਿਸ ਦੇਹ ਅੱਗੇ ਸਭ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਖੰਡ ਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ—ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ—ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 4
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गधारिणे त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः
ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਅੰਗ ਸਜਾਏ ਦਿਵ੍ਯ ਨੀਲਕੰਠ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਨੀਲਾ ਤੇ ਅਰੁਣ—ਸਰਵੋੱਚ ਪਤੀ, ਪਰਾਤਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ।
Verse 5
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते पर्वतानां महामेरुर् नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮਹਾਮੇਰੂ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂ।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठस् त्वं देवानां वासवस् तथा ओङ्कारः सर्ववेदानां श्रेष्ठं साम च सामसु
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਹੈਂ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਹੈਂ। ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਮ ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਮ—ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਪਤੀ।
Verse 7
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ग्राम्याणामृषभश्चासि भगवांल्लोकपूजितः
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਿੰਘ ਹੈਂ; ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ਭ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ) ਹੈਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਲੋਕ-ਪੂਜਿਤ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਪਤੀ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ।
Verse 8
सर्वथा वर्तमानो ऽपि यो यो भावो भविष्यति त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं तथा
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਹੋ; ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਭਾਵ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਉੱਭਰੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਸਤ ਭਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋ।
Verse 9
कामः क्रोधश् च लोभश् च विषादो मद एव च एतद् इच्छामहे बोद्धुं प्रसीद परमेश्वर
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਵਿਸਾਦ ਅਤੇ ਮਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
Verse 10
महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना करं ललाटे संविध्य वह्निरुत्पादितस्त्वया
ਜਦੋਂ ਮਹਾਸੰਹਾਰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਹੇ ਦੇਵ! ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਪਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः
ਤਦ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਲੋਕ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ।
Verse 12
कामः क्रोधश् च लोभश् च मोहो दम्भ उपद्रवः यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੂਤ, ਥਿਰ ਤੇ ਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਸ਼-ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वह्निना अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਸੜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਤ੍ਰਾਤਾ ਬਣ—ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।
Verse 14
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੰਚ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨਿਰੀਖਕ!
Verse 15
आज्ञापय वयं नाथ कर्तारो वचनं तव भूतकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
ਆਗਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਨਾਥ; ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਨਿਭਾਵਾਂਗੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਰੋੜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 16
अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमो ऽस्तु ते
ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sages recall that during mahā-saṁharaṇa, Śiva produces fire by an act centered on the forehead (lalāṭa), after which the worlds are surrounded by flames and many ‘vikṛta’ (distorted/multiform) fires arise, burning beings across realms.
The stuti establishes Śiva as the ground of all states; the inquiry then seeks the doctrinal meaning of passions as forces that bind and destroy, and how Śiva’s governance and grace can pacify or transform them for loka-hita and liberation.